Соissons патшасы Эгидий: Батыр және саясаткер

Кіріспе

461–464/65) Батыс Рим империясының Сойсон королі. Эгидий (464 немесе 465 жылы қайтыс болған) – 461 жылдан 464/465 жылға дейін болған, қысқа ғұмырлы Сойсон корольдігінің билеушісі. Ол билікке көтерілер алдында Батыс Рим императоры Мажорианның сергек қолдаушысы болды, және 458 жылы Мажориан оны Галлия әскерлерінің сардары (magister militum per Gallias) етіп тағайындады. Бас қолбасшы Рицимер Мажорианды өлтіріп, оның орнына император Либиус Северді тағайындағаннан кейін, Эгидий көтеріліс жасап, Галлия аумағын тәуелсіз корольдік ретінде басқаруға кірісті. Ол Шығыс Рим императоры Лео I-ге адалдық серт берген болуы мүмкін.

Эгидий Италияға шабуыл жасап, Либиус Северді тақтан түсіремін деп бірнеше рет мәлімдеді, бірақ ешқашан мұндай шабуылды ұйымдастырмады. Тарихшылар оның вестготтардың қысымына байланысты шабуылға бара алмағанын, немесе Галлияны қорсыз қалдырудан қорқып, тыйылып қалғанын болжайды. Эгидий вестготтар мен бургундтарға қарсы бірнеше жорықтар ұйымдастырды, 458 жылы Лионды бургундтардан қайтарып алды және Орлеан шайқасында вестготтарды жеңді. Вестготтарға қарсы маңызды жеңіске жеткеннен кейін ол күрт қайтыс болды. Ежелгі тарихшылар оның өлтірілгенін айтады, бірақ кім өлтіргенін көрсетпейді, ал қазіргі тарихшылар оның табиғи себептерден қайтыс болған болуы мүмкін деп санайды. Оның өлімінен кейін, Сойсон корольдігінің соңғы билеушісі болған ұлы Сиагрий оның орнын басты.

Тарих

Эгидий Батыс Рим империясының Галлия провинциясында дүниеге келген. Ол өзінің ұлы Саягридің атына сүйене отырып, аристократиялық Саягри әулетінен шыққан деп есептеледі. Бұл дәлел толық болмаса да, қазіргі тарихшылар туыстық байланысты, яғни туылғаннан немесе некеден деп санайды. Эгидий Аэцийдің басшылығымен Батыс Рим империясының магистер милитумы (әскер шебері) қызметін атқарған. Ол болашақ император Мажорианмен бірге қызмет етті. Эгидий Мажориан мен Рицимердің фракциясының негізін қалаушы мүшесі болған, немесе ол тез оған қосылып, Мажорианға айтарлықтай ықпал етті. Мажориан Батыс Рим императоры болғаннан кейін, 458 жылы Эгидийге адалдығы үшін сыйлық ретінде магистер милитум пер Галлиас атағы берілді. Рипуар франктары 457 жылы Кельн мен Трирді римдіктерден басып алды, ал Эгидий 457/458 жылдары король Теодорих II басқарған вестготтармен Арльде қоршауға алынды, кейін Майориан оны жеңді. Сол жылы Эгидий әскерлерін Арелаттағы шайқаста вестготтарға қарсы басқарды, мұнда ежелгі дереккөздер Теодорих II-нің жеңілісінің негізгі себебі ретінде оны көрсеткен. Соғыстың нәтижесінде Теодорих II Испаниядағы вестготтар аумағын Батыс Рим империясына қайтаруға және қайтадан Римнің вассалы болуға мәжбүр болды. 458 жылы Эгидий Лионды бургундтардан қайтарып алды. 461 жылы Рицимер император Мажорианды өлтіріп, оның орнына Либиус Северді тағайындағаннан кейін, Эгидий жаңа императорды танудан бас тартты. Ливий Северді Шығыс Рим императоры Леон I танымады, өйткені ол жоғары император деп саналды. Эгидий өзінің Батыс Рим империясынан тәуелсіздігін және Галлия легиондарын ұстап тұруын заңды ету үшін Леон I-ге тікелей адалдық ант берген болуы мүмкін. Эгидий Италияға басып кіруді бірнеше рет қатаң ескерткен, бірақ ешқашан оны жүзеге асырмаған. Қазіргі заманғы тарихшы Пенни МакДжордж бұл визиготтардың қысымына байланысты болды деп болжайды, ал басқалары ол Италияға жорық жасай алмады немесе қаламады, бұл Галлияны ашық қалдырды деп мәлімдейді. Осы уақыт аралығында Эгидийдің жері мен вестготтар арасында шекаралық соғыс басталды, Приск Эгидийдің соғыста өзін ерекше танытқандығын айтады. Осы уақыт ішінде Рицимер Лионды бургундтарға, Нарбонна мен Нарбонесс Приманың көп бөлігін вестготтарға одақтарға айырбастау үшін бергені белгілі. Рицимер, Эгидийдің Галлия әскерінің көпшілігін немесе барлығын сақтап қалғанына қарамастан, оның орнын алмастырушыны тағайындаған болуы мүмкін. Магистер милитум пер Галлиа (Галлиядағы әскер шебері) атағын алған екі адам – Рим генералы Агриппинус, оны Эгидий бұған дейін сатқындықта айыптаған, немесе Бургундия патшасы Гундиок, Рицимердің қайын інісі. Осы уақыт аралығында Эгидий вандал патшасы Гейзерикке елшілік жіберді, мүмкін Рицимерге қарсы одақ құруға тырысқан шығар. Грей Турскийге және Фредегардың жылнамасына белгілі бір оқиғаға сәйкес, солтүстік Галлияның көп бөлігін басқаратын франк патшасы Хилдерик I 457 жылдан кейін бір уақытта жер аударылды, содан кейін франктар оларды басқару үшін Эгидийді сайлады. Ежелгі дереккөздерде Эгидий Хилдерик патшаны қайта шақырып, қайтадан билік басына отырғызғанға дейін сегіз жыл билік еткен деп жазылған. Бұл оқиғаны қазіргі тарихшылардың көпшілігі ойдан шығарылған деп санайды. Алғашқы дереккөздердегі тағы бір деректе, Хилдерик Эгидиймен одақ құрды, дегенмен бұл тарихи дәлелдері аз, және археологиялық дәлелдер тікелей қарсылық көрсетеді, бұл Эгидий мен оның ұлы Сиагрийдің территориясына берілген тарихи атауы, Франктердің кеңейуін қамтитын Сойсонс патшалығы теориясын қолдайды. Эрнст Штайн франктар Хилдерик болмаған кезде Рим билігіне бағынған болуы мүмкін деп болжайды. Михаэль Куликовский оның comitatenses (армиялары) осы кезде өте франк болғандықтан, оны генерал емес, патша ретінде есте сақтау керек деп санайды. 463 жылы Эгидий Орлеан шайқасында вестготтардың басып кіруін теріске шығарды. Бұл шайқаста Эгидийдің әскері Теодорихтің інісі, вестгот генерал Фредерикті өлтірді. Кейбір деректерге сай, Эгидийдің әскерін франктар күшейтті. Эгидий сондай-ақ, белгісіз уақытта Чинон маңында вестготтарға қарсы кішігірім шайқаста жеңіске жетті. Осы жеңістерге қарамастан, ол Аквитаниядағы вестготтар позициясына қарсы шабуылға бармады, мүмкін ресурстардың жетіспеушілігіне байланысты немесе Паулус, Гундиок және Батыс Рим генералдары Арбогаст пен Агриппиннің қауіп-қатерлеріне байланысты. 464 жылы мамыр айында ол вестготтарға дипломатиялық делегацияны жіберді, ол сол жылдың қыркүйегіне дейін қайтып оралмады. Эгидий 465 жылғы күзде кенеттен қайтыс болды. Замандас дереккөздерде оның шабуылға ұшырағаны немесе уланғаны айтылады, бірақ қылмыскер туралы ештеңе айтылмайды. Қазіргі тарихшылардың көпшілігі оның табиғи өлімге ұшырағанын мүмкін деп санайды, бірақ Куликовский сияқты кейбіреулері бұған қарсы тұрады. Оның өлімінен кейін, оның ұлы Саягри оның орнын басты. Саягри үкімет орталығын Сойсонға көшіргені хабарланды, бұл кейін Эгидий мен Саягридің бөлінген үкіметіне Сойсонс патшалығы деген тарихи атау берді. Франктар Саягриді жеңіп, 480 жылдары Сойсонды басып алды.

Aegidius was born in Gaul, a province of the Western Roman Empire. It is believed that he came from the aristocratic Syagrii family, based upon the name of his son, Syagrius. While this evidence is not absolute, modern historians consider a connection to the family likely, by birth or marriage. Aegidius served under Aetius during the latter's time as magister militum (master of soldiers) of the Western Roman Empire. He also served alongside the future emperor Majorian. Aegidius was either a founding member of Majorian and Ricimer's faction, or else he quickly joined it, wielding considerable influence with Majorian. After Majorian became Western Roman emperor, Aegidius was granted the title magister militum per Gallias in 458 as a reward for his loyalty. The Ripuarian Franks conquered Cologne and Trier from the Romans 457, and Aegidius was besieged in Arles by the Visigoths under King Theodoric II for a time in 457/458, before Majorian defeated him. In the same year, Aegidius led troops at the Battle of Arelate against the Visigoths, where he is credited by ancient sources as being the primary cause for Theodoric II's defeat. As a result of the battle, Theodoric II was forced to return Visigoth territory in Hispania to the Western Roman Empire and submit again to being a Roman vassal. Aegidius also recaptured Lyons from the Burgundians in 458. After Ricimer assassinated Emperor Majorian in 461 and replaced him with Libius Severus, Aegidius refused to recognize the new emperor. Libius Severus was not recognized by the Eastern Roman Emperor Leo I, who was considered the senior emperor. Aegidius may have pledged his allegiance directly to Leo I in order to legitimize his independence from the Western Roman Empire, and his retention of the Gallic legions. Aegidius repeatedly threatened to invade Italy; however, he never did so. Modern historian Penny MacGeorge has suggested that this was due to pressure from the Visigoths, whereas others assert that he was unable or unwilling to march to Italy, leaving Gaul exposed. Around this time war had broken out Aegidius' lands and the Visigoths, over borders, and Aegidius was said by Priscus to have distinguished himself in the fighting. It is known that during this time, Ricimer ceded Lyons to the Burgundians, and Narbonne and most of Narbonensis Prima to the Visigoths, in exchange for alliances. Ricimer probably appointed a replacement for Aegidius, despite the fact that Aegidius retained most or all of his Gallic forces. The two people most likely to have been given the title of magister militum per Gallias (master of soldiers in Gaul) were the Roman general Agrippinus, whom Aegidius had previously accused of treason, or the Burgundian King Gundioc, who was Ricimer's brother in law. Around this time Aegidius sent embassies to the Vandal king Gaiseric, probably in an effort to form an alliance to oppose Ricimer. According to a story known to Gregory of Tours and the Chronicle of Fredegar, the Frankish King Childeric I, who controlled much of northern Gaul, was exiled at some point after 457, and the Franks then elected Aegidius to rule them. The ancient sources go on to say that Aegidius ruled them for eight years before Childeric was recalled and reinstated as king. This story is considered fictional by most modern historians. Another narrative given by primary sources is that Childeric formed an alliance with Aegidius, although this has slim historical evidence, and is directly opposed by archeological evidence, which supports the theory of the Kingdom of Soissons, the historiographic name given to territory ruled by Aegidius and his son Syagrius, containing the expansion of the Franks. Ernst Stein suggests that the Franks may have placed themselves under Roman rule in the absence of Childeric. Michael Kulikowski posits that his comitatenses (armies) were so heavily Frankish at this point, that he could fairly be remembered as a king, rather than general. Aegidius repulsed an invasion by the Visigoths in 463, routing them at the Battle of Orleans. In this battle, Aegidius' forces killed the Visigoth general Frederic, who was the brother of Theodoric. Some sources say that Aegidius' forces were bolstered by Frankish forces. Aegidius also won a minor engagement against the Visigoths near Chinon, at an unknown date. Despite these victories, he did not take the offensive against the Visigothic position in Aquitaine, possibly due to lack of resources, or due to threats from comes (count) Paulus, Gundioc, and the Western Roman generals Arbogast and Agrippinus. He sent a diplomatic party to the Visigoths in May 464, which would not return until September of that year. Aegidius is recorded to have died suddenly, in autumn of 465. Sources of the time report that he was either ambushed or poisoned, but do not mention a perpetrator. Most modern historians consider it possible that he died a natural death, although some, such as Kulikowski, challenge this. After his death, he was succeeded by his son Syagrius. Syagrius is reported to have moved his seat of government to Soissons, which would later give Aegidius and Syagrius' breakaway government the historiographic name of the Kingdom of Soissons. The Franks defeated Syagrius and captured Soissons in the 480s.

Тарихнама

Эгидийге бастапқы дереккөздерде көптеген атаулар берілген, олардың көбі бір-біріне қайшы келді. Григорий Турскийдің "Historia Francorum" еңбегінде ол екі рет *magister militum* (әскер шебері) деп аталса, Григорий оны франктардың *rex* (патшасы) ретінде сайланғанын айтады. Оның қазасын сипаттағанда, Григорий оған ешқандай атақ бермейді. "Liber Historiae Francorum" еңбегінде ол бастапқыда *rex* деп аталса, кейін екі рет *principem Romanorum* (Рим императоры) деп аталады. "Liber Historiae Francorum" еңбегінің 'A' нұсқасында ол қаза болған кезде *Romanorum rex* (Рим патшасы) деп аталса, 'B' нұсқасында оны *Romanorum tirannus* (Рим тираны) деп атайды, бұл оның билікті басып алғанын көрсетеді. Фредегардың жылнамасында ол *comes* (граф) деп аталған. "Liber Historiae Francorum" еңбегінен император ретінде айтылатын екі сілтемеге және кейде императорды білдіру үшін *rex* атауының қолданылуына сүйене отырып, кейбіреулер оның шын мәнінде император болғанын айтады, бірақ бұл дәлелдер әлсіз және көптеген тарихшылар оны мүмкін емес деп санайды. Қазіргі заманғы тарихшылар оның нақты мәртебесіне үш мүмкіндік ұсынады: Біріншісі, ол өзін патша деп жариялаған және оны өзінің мемлекеті де, сыртқы варварлар да солай атаған. Екіншісі, ол өмірінде ешқашан патша деп аталмаған, бірақ кейінірек халықтық немесе эпикалық әңгімелер оған осы атақ берген. Үшіншісі, оның азаматтары оны римдік атаумен атаған, ал варварлар оны *rex* деп атаған, себебі бұл олардың өкілдерінің атауларына ұқсас болған. Оның туған жері және ұлы туралы мәліметтер Григорий Турскийдің, Фредегардың жылнамасының және "Liber Historiae Francorum" еңбегінің мәліметтерінен алынған. Приск оның Этийдің басшылығымен Мажорианға қызмет еткенін айтады және Мажориан император болғанда оның ықпалын да көрсетеді. Григорий мен Гидатий оның *magister militum per Gallias* дәрежесіне көтерілгенін хабарлайды. Кельн мен Трирдің жаулануы "Liber Historiae Francorum" еңбегінде келтірілген, ал оның Арльдегі қоршалуы Паулин Перигустың "Жандары" және Григорийдің еңбектерінде сипатталған. Оның Агриппинаны айыптауы, оның империяны варварларға тапсырғанын айтуы "Vita Lupicini" еңбегінен белгілі, онда бұл шара қаскөйлікпен жалған деп айтылады. Приск сондай-ақ Эгидийдің Ливий Северді мойындаудан бас тартқанын және Италияға шабуылдау туралы қауіптенгенін айтады, ал Григорий Эгидий мен вестготтар арасындағы қақтығыс туралы айтады. Гидатий, Мариус Авентиценсис және Григорий оның Агриппинамен жалғасқан дауы мен Орлеан шайқасы туралы мәлімдейді. Оның вестготтарға жіберген елшісі туралы тек Гидатий ғана айтады. Гидатий мен Григорий екеуі де оның қазасы туралы баяндайды, ал Григорий қауіптің алдында ол Турлық киелі Мартиннің көмегін шақырғанын айтады. Паулин оның батылдығын, мінез-құлқын және ізгілігін мақтайды.

Aegidius was referred to by numerous titles in primary sources, many of which were contradictory. In the Historia Francorum by Gregory of Tours, he is twice called magister militum (Master of Soldiers), although Gregory describes him as being elected rex (king) of the Franks. Even more confusingly, Gregory does not give him any title while mentioning his death. The Liber Historiae Francorum refers to him initially as rex, but later twice calls him principem Romanorum (the Roman emperor). In the 'A' version of the Liber Historiae Francorum, he is called Romanorum rex (King of the Romans) at the time of his death, while the 'B' version calls him Romanorum tirannus (Roman tyrant), implying that he was a usurper. The Chronicle of Fredegar calls him comes (count). Based on the two references from the Liber Historiae Francorum which refer to him as emperor, and the occasional usage of the title of rex to refer to an emperor, some have asserted that he was in fact an emperor, although this is based upon shaky evidence, and is considered very unlikely by most historians. Modern historians give three possibilities for his actual status: The first possibility is that he declared himself king, and was called such by both his own kingdom and external barbarians. The second is that he was never called king within his own lifetime, but later folk or epic traditions gave him the title. The third is that he was referred to by a Roman title by his subjects, but called rex by barbarians, as it was analogous to the titles of their own rulers. Information regarding his place of birth and his son comes from Gregory of Tours, the Chronicle of Fredegar, and the Liber Historiae Francorum. His service with Majorian under Aetius is related by Priscus, who also mentions his subsequent influence with Majorian as emperor. His elevation to magister militum per Gallias is given by Gregory and Hydatius. The loss of Cologne and Trier is provided by the Liber Historiae Francorum, and his encirclement in Arles by Paulinus of Périgueux's Life of St. Martin and Gregory. His accusation of treason against Agrippinus, whom he accused of surrendering the empire to barbarians, is known from the Vita Lupicini, which calls the claim maliciously false. Priscus also states Aegidius' refusal to recognize Libius Severus, and his threats to invade Italy, and he and Gregory speak to the conflict between Aegidius and the Visigoths. His continued dispute with Agrippinus and the Battle of Orleans is granted by Hydatius, Marius Aventicensis, and Gregory. The envoy he sent to the Visigoths is spoken of by Hydatius alone. Hydatius and Gregory both give the narrative of his death, and Gregory relates that he had invoked the help of St. Martin of Tours while in danger. Paulinus praises his bravery, character, and piety.

Негізгі дереккөздер

Византия тарихы, Приск. "Елшілік туралы үзінділер". Хидатийдің жылнамасы. 511 жылғы Галлия хроникасы. Мариус Авентиценсистің "Империялық жылнамасы". Турский Грейдің "Франктер тарихы". Фредегардың жылнамасы. "Франктер тарихы кітабы". Перигеулық Паулиннің "Августин өмірі". Лупициннің өмірі.