Кіріспе

Шіркеулер мен храмдарда қолданылатын шамдар.

Киелі шам, ғибадатхана шамдары, тұрақты шам немесе мәңгілік жалын – көптеген еврей және христиан құдай үйлеріндегі құрбандық алтарінің алдында жанатын шам. Торaның Шығу кітабының 27:20-21 аяттарында бұйрылған бұл белгі, оны қабылдаған әр дінде әртүрлі мағынаға ие. Бұл өсиет, киелі шатырға қатысты нұсқауларды айтады:

«Израиль ұлдарына бұйырып, таза, ұрып алынған зәйтүн майын әрдайым шамды жандыру үшін әкелсін. Аарон және оның ұлдары, жиын шатырында, жамылғының сыртында, куәліктің алдында, Раббының алдында кештен таңға дейін оны реттеп отыруы керек. Бұл Израиль ұлдарының ұрпақтары үшін мәңгілік заң болсын». (Жаңа Есімдік аудармасы)

Яһуди дәстүрінде

Яһуди дінінде киелі шам Нер Тамид (ивритше: "мәңгілік жалын" немесе "мәңгілік жарық") деп аталады. Әрбір яһуди синагогында сандықтың алдында ілініп тұратын немесе орналасқан бұл шам, Иерусалим ғибадатханасының менорасын, сондай-ақ ғибадатхана алдындағы құрбандық тастағында үздірілмей жанып тұрған отты бейнелейді. Ол сонымен қатар Құдайдың мәңгілік болуын символдайды, сондықтан ешқашан сөнбеуі керек. Бұл шам, Тораның Шығу кітабындағы Құдайды отпен немесе жарықпен салыстыру идеясын да көрсетеді. Бұл жарықтарның сөнуіне немесе әлсіреуіне рұқсат етілмейді, ал электрмен байланысты мәселелер туындаған жағдайда, шамның сөнуін болдырмау үшін қосымша резервтік қуат көздері қолданылады. Бұрын маймен жағылса, қазіргі таңда көбі электр шамдарымен жұмыс істейді.

Ханука туралы әңгіме

Мәңгілік жарық яһудилердің Ханука мейрамын тойлауға байланысты көптеген әңгімелердің бірінің орталық бөлігі болып табылады. Ежелгі маккабейлер көтеріліс жасап, Иерусалимдегі ғибадатхананы қайта алғанда, мәңгілік жарықты қайтадан жаққан. Бірақ, отты бір күнге ғана жететін май болды, ал жаңа май әкелуге сегіз күн кетті. Талмудта баяталғандай, керемет түрде жалын жаңа май келгенше жанды. Бүгінде яһудилер Ханука мейрамын тойлау кезінде Ханука менорасын (Ханукияны) жағады, оның тоғыз тармағы бар: сегіз жалынды (шам немесе майдағы фитильдерді) жағу үшін арналған бір шамды қоса алғанда, бұл оқиғаны еске түсіреді.

Христиан дәстүрінде

Кейбір христиан шіркеулерінде киелі шатырдың алдында бір шам үнемі жанып тұрады, ол тек құрбандық тақтасының әшекейі ғана емес, сонымен қатар құлшылық ету мақсатында болады. Мысалы, Католик шіркеуінің Римдік Миссалының жалпы нұсқаулығында (316-тарауда) былай делінген: «Дәстүрлі әдетке сәйкес, киелі шатырдың жанында май немесе балауызбен жанған арнайы шам, Мәсіхтің қатысуын көрсету және оған құрмет білдіру үшін жанып тұруы керек». Қасиетті шам, сондай-ақ шатыр шамдары деп те аталады, Рим-католик шіркеулерінде киелі шатырдың алдында немесе аumbry-ның (қасиетті заттар сақталатын орын) алдында Иеміздің қатысуын білдіретін белгі ретінде орналастырылады, ал Ежелгі католик және Англикан шіркеулерінде қасиетті тағамның сақталғанын немесе резервте сақталғанын білдіретін белгі ретінде қолданылады. Ол лютерандық және методистік шіркеулердің ғибадатханаларында да Мәсіхтің қасиетті орында болуын, сондай-ақ Евхаристиядағы Мәсіхтің нақты қатысуына сенуді көрсетеді. Қасиетті шам шығыс православие шіркеулерінде де кездеседі. Басқа христиан діндері күнәге толы әлемде Мәсіхтің нұрының үнемі жанып тұруын көрсету үшін шам жағады. Ежелгі өсиеттегі яһуди дінінің ықпалымен Құдай Мұсаға таза майға толы шамды киелі шатырда мәңгі жағу керектігін айтты (Шығ. 27:20-21). Бұл католик шіркеуінің киелі шатырдың алдында шамды (үнемі) жағу дәстүрінің алғышарты – Мәсіхтің Евхаристиялық денесі құлыппен сақталатын алтын үй. Мұндай қасиетті немесе шатыр шамдары көбінесе қызыл түспен боялады, бірақ бұл заңмен талап етілмейді. Бұл шамды шіркеудегі басқа да дауыс шамдарынан ажыратуға көмектеседі. Католик шіркеуінде Фортескью ақ түске басымдық бергеніне қарамастан, қызыл түс кеңінен қолданылады. Бір шамның орнына әрқашан тақ санда, яғни үш, бес, жеті немесе одан да көп шамдарды қолдану қазір сирек кездеседі, бірақ оны әлі де кейбір көне католик шіркеулерінде және шығыс христиан шіркеулерінде кездестіруге болады. Шамды арқанмен немесе тізбекпен шатырдың үстінен немесе киелі орынның кіреберісінің жанынан ілуге болады, немесе оны қабырғаға бекітуге болады; кейде ол шатырдың жанындағы тақтайшаға немесе еденге қойылған жеке тұғырға орналастырылады, мысалы, Бельгиядағы Кортрейк қаласындағы Сент-Мартин шіркеуінің суретінде көрсетілгендей, «Шіркеу шатыры» мақаласында. Май шамдары немесе шамдар қолданылуы мүмкін.

Киелі үй шамшырағының зайырлы нұсқалары

Америка Құрама Штаттарындағы скауттардың еврей діни белгісі, белгілі бір діни қызмет пен білім беру талаптарын орындағандары үшін скауттарға берілетін медаль, Ner Tamid деп аталады. Матисяхудың "Aish Tamid" ("Мәңгілік жалын") атты әні бар, ол оның "Shake Off the Dust Arise" (2004) және "Live at Stubb's" (2006) альбомдарында жарияланған.