Кіріспе

Бала құқықтары қағидаты
Баланың ең жақсы мүддесіне қатысты шешімдер
Баланың ең жақсы мүддесі немесе балалардың ең жақсы мүддесі – бала құқықтары қағидаты болып табылады. Бұл қағида БҰҰ-ның Балалар құқықтары конвенциясының 3-бабынан туындайды, онда «балаларға қатысты барлық іс-әрекеттерде, мемлекеттік немесе жеке әлеуметтік қызметтерді ұйымдастыратын мекемелер, соттар, әкімшілік органдар немесе заң шығарушы органдар тарапынан жасалғанда, баланың ең жақсы мүддесі бірінші кезекте қарастырылуға тиіс» делінген. Баланың ең жақсы мүддесін бағалау дегеніміз – нақты жағдайда, нақты бір бала немесе балалар тобы үшін шешім қабылдауға қажетті барлық элементтерді бағалау және теңгерлеу.

Бағалаулар

Баланың ең жақсы мүдделерін бағалау бейресми, жағдайға қарай немесе ресми процедуралар арқылы жүргізілуі мүмкін. Бағалаулар баланың өміріндегі күнделікті мәселелер мен шешімдерді, олардың салдарының ауырлығына қарай қарастырады. Баланың ең жақсы мүдделері бала өскен сайын, оның жағдайы мен мүмкіндіктері өзгергенде маңызды түрде өзгеруі мүмкін, сондықтан олардың мүдделерін мерзімді түрде қайта бағалау қажет болуы мүмкін.

Анықтамалар

Ең жақсы мүдделерді анықтау – мемлекеттік органдар мен кәсіби шешім қабылдаушылардың қатысуымен жүргізілетін ресми процедуралар. Ең жақсы мүдделерді анықтаудың мақсаты – баланың құқықтарын қорғайтын, оның қауіпсіздігін, әл-ауқатын және дамуын қамтамасыз ететін ұлттық заң негізінде шешім қабылдау. Шешім қабылдаушылар іс бойынша барлық маңызды факторларды сараптап, тең салмақтап қарастырады, сондай-ақ баланың барлық құқықтарын және мемлекеттік органдар мен қызмет көрсетушілердің балаға қатысты міндеттерін ескереді. Ең жақсы мүдделерді анықтау процесінің мақсаты – тұрақты шешім табу. Баланың қазіргі және болашақ өміріне елеулі әсер ететін жағдайларда ең жақсы мүдделерді анықтау жүргізіледі.

Сын

Баланың ең жақсы мүддесін анықтау заң практикасында да, заңдар мен конвенцияларды жасау кезінде де түсініксіз болуы мүмкін. Оның іске асырылуына кейбір бала психологтары, эпидемиологтар және отбасылық құқық реформасы жақтастары айтарлықтай сын айтқан, әсіресе, ажырасу немесе бөлінуден кейін балаларды ата-аналарының бірінен шеттетуіне қатысты, тіпті бала екі ата-анасымен де жақын байланыста болғанда пайда көреді. Қазіргі стандартты баланың ажырасу немесе бөлінуден кейінгі физикалық, психикалық және әлеуметтік жағдайына қатысты эпидемиологиялық және психологиялық зерттеулерді ескеретін, баланың өзінің көзқарасынан баланың мүддесін ескеретін тәсілмен алмастыру қажет деп саналады.

Еуропалық Одақ

Баланың ең жақсы мүддесіне сілтеме ЕО заңдары мен саясатына, оның ішінде көші-қон, пана, адам саудасы және мүмкін қайтару контекстінде енгізілді. Ең жақсы мүдделер қағидасымен байланысты қолданылатын сөздер міндетті "тікелей міндеттеме" және "міндетті түрде" сияқты нұсқаулардан бастап, "істеген жөн" сияқты талаптарға дейін өзгереді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ әлі күнге дейін БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясын ратификацияламағандықтан, бұл конвенция әлемнің көп бөлігі үшін баланың ең жақсы мүддесін анықтап, оны қамтамасыз ететін басты құрал саналады, сондықтан басқа заңдар, сот шешімдері және тәжірибелер қолданылады.

Тарих

Ең жақсы мүдделер туралы ілімді қолдану 20-ғасырдағы қоғамдық саясаттағы өзгерісті білдірді. Ең жақсы мүдделер туралы ілім – parens patriae ұғымының бір бөлігі, ал АҚШ-та ол балалардың төзімді емес екендігі және баланың тұру жағдайындағы кез келген өзгеріс олардың әл-ауқатына зиян келтіруі мүмкін деген негіздегі «Тендерл Жылдар» ілімін алмастырды. 1900 жылдардың басына дейін ажырасу жағдайында әкелер балалардың қамқорлығына ие болатын. Кейін АҚШ-тың көптеген штаттары осы стандарттан ананы негізгі күтуші ретінде толыққанды қолдайтын стандартқа көшті. 1970 жылдары «Тендерл Жылдар» ілімі отбасылық соттар анықтаған баланың ең жақсы мүдделерімен алмастырылды. Көптеген отбасылық соттар ананың негізгі күтуші ретіндегі дәстүрлі рөлін жоғары бағалайтындықтан, осы стандартты қолдану тарихи тұрғыдан балалардың анасына көбірек пайда келтірді. «Баланың ең жақсы мүдделері» ілімі кейде ата-ана емес, мысалы, әжелер мен аталар соттан баламен кездесу құқығын беруді сұраған жағдайларда қолданылады. Кейбір ата-аналар, әдетте қамқорлыққа ие болмағандар, «баланың ең жақсы мүдделері» ілімін ата-ана емес адамдардың баламен кездесуіне қатысты қолдану, жарамды ата-ананың баласын өздері дұрыс деп санайтын жолмен тәрбиелеуге деген негізгі құқығын қорғамайды деп санайды. Troxel v Granville, 530 US 57; 120 S Ct 2054; 147 LEd2d 49 (2000).

Балаларды қорғау туралы заңдар

"Баланың ең жақсы мүддесі" қағидасы көбінесе балалардың әл-ауқатын қорғау заңдарында кездеседі және зорлық көріп, қабақтан тыс қалған балаларға қатысты шешімдер қабылдағанда соттың басты қарастыратын мәселесі болып табылады. 1980 жылғы Асырап алуға жәрдем және балалардың әл-ауқатын қорғау туралы заңда "әр баланың ең шектеусіз (отбасылық сипаттағы) және ата-анасының үйіне жақын жерде орналасуын қамтамасыз ететін, баланың ең жақсы мүддесі мен ерекше қажеттіліктеріне сәйкес жасалған іс жоспары болуы тиіс" делінген. Заңда "баланың ең жақсы мүддесі" анықталмағанмен, осы ұғым тағы екі бөлімде айтылады. Бұған қоса, бірнеше штат "баланың ең жақсы мүддесін" заңмен анықтауға немесе оған сілтеме жасауға бейімделді және сол юрисдикциядағы соттардан нақты факторларды қарастыруды талап етеді.

Иммиграциялық құқық

Алайда, "баланың ең жақсы мүддесі" принципі көшпенділер заңнамасында, балалар-көшпенділерге қатысты, одан гөрі әлдеқайда аз қолданылған.