Кіріспе

Ирландия Парламенті (Tithe na Parlaiminte) Дублиндегі Ирландия Парламентінің бұрынғы ғимараты, 1803 жылдан бері Ирландия Банкі орналасқан. Бұл әлемдегі екі палаталы парламент үшін салынған алғашқы ғимарат. Ол Колледж Гринде орналасқан.

Тарих

Бастапқыда бұл орын 17 ғасырдың басында сэр Артур Чичестер салған Чичестер үйіне тиесілі болды. Бұл ғимарат 1670 жылдары Ирландия Парламентінің қажеттілігі үшін бейімделді және жаңа парламент ғимаратын салу үшін бұзылды. Чичестер үйінің екі жағында "Голланд Биллисі" деп аталатын тар үйлер қатары орналасқан, олар Кең көшелер комиссиясы кезінде бұзылып, жаңаларымен ауыстырылды. Құрылыс 1729 жылы басталды. Бұл ғимарат екі палаталы парламенттің орны болды, ол 18 ғасырдың көп бөлігінде Ирландия Корольдігі Парламентінің екі палатасының (Лордтар және Халықтар) отырыс өткізетін жері ретінде қызмет етті. Бұл парламент 1800 жылғы Одақ туралы заңмен таратылғанға дейін, Ирландия Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің құрамына кіргенге дейін. Қазіргі парламент ғимараты – Лайнстер үйі.

Жаңа ғимараттың жобалары

17 ғасырда парламент Чичестер үйінде орналасты, Хогген Гриндегі (кейін Колледж Грин) қалалық үй, бұрын Джордж Керью мырзаға тиесілі болған, ол Мюнстердің Лорд-президенті және Ирландияның Лорд-трежери болған. Бұл үй король Генрих VIII монастырларды тарату кезінде таратылған монастырдың орнына салынған. Кейіннен Артур Чичестер мырзаның есімімен Чичестер үйі деп аталған Керьюдің үйі, 1605 жылы Майклмас сот сессиясы кезінде Ирландия Корольдігінің соттарының уақытша орнына айналды. Ең әйгілісі, Ольстерді жайластыруға қатысты құқықтық құжаттар 1612 жылдың 16 қарашасында осы жерде қол қойылды. Чичестер үйі құлай бастаған, әрі әдеттен тыс және ресми пайдалануға жарамсыз деп есептелді. 1727 жылы парламент осы орында жаңа ғимарат салу үшін 6000 фунт стерлинг жұмсауға келісім берді. Бұл әлемдегі алғашқы мақсатты екі палаталы парламенттік ғимарат болуы тиіс болды. Сол кездегі ежелгі Вестминстер сарайы, Англия (1707 жылға дейін) және кейіннен Ұлыбритания Парламентінің орны, бұрыннан бар ғимаратты қайта жаңарту арқылы салынған. Лордтар палатасының ерекше отыру орналасуы бұл палатаның бұрынғы шіркеу болғандығымен байланысты. Сондықтан депутаттар бұрынғы орындықтардан бір-біріне қарама-қарсы отырды. Бұл ғимараттың жобасы, Ирландияның екі мақсатты парламенттік ғимаратының бірі (Стормонттағы Парламент ғимараттарымен бірге), сәулетші Эдвард Ловетт Пирске тапсырылды, ол парламент мүшесі және Кастлтаун үйінің иесі Уильям Коноллидің шәкірті болды. Құрылыс кезінде Парламент Дублиннің солтүстік жағындағы Көк халат ауруханасына көшірілді. Жаңа ғимараттың негізіне алғашқы тас 1729 жылдың 3 ақпанында Ирландияның Лорд-канцлері Томас Уиндхам, 1-ші барон Уиндхам салды.

Дизайн

Пирс жобасы революциялық болды. Ғимарат шамамен 6000 м2 (1,5 акр) аумақты алып тұратын, жартылай дөңгелек пішінде салынған. Хогген Гриннен алыс орналасқан Чичестер Хаусынан өзгеше, жаңа ғимарат тікелей Гринге қараған. Бас кіреберіс кіреберіс төртбұрышының үш жағын қамтитын иондық бағаналардан тұратын галереядан құралды, бұл әріптің Е әріпін құрайды (төмендегі суретті қараңыз). Портик үстінде Гибернияны (Ирландияның латынша атауы), Адалдық пен Сауданы бейнелейтін үш мүсін орнатылған (бұл мүсіндерді кейін Эдвард Смит жасаған). Бас кіреберіс үстінде тасқа қашалған патшалық гербы бар. Пирс қайтыс болғандықтан, ғимаратты кеңейту жұмысын архитектор Джеймс Гандон жүзеге асырды. Гандон Дублиннің ең танымал үш ғимаратына – Кеден үйіне, Төрт сотқа және Корольдік қонақ үйіне жауапты болды. 1785 және 1789 жылдар аралығында ол ғимараттың шығыс жағына, Вестморленд көшесіне қарап тұрған жаңа пэрлер кіреберісін қосты. Оңтүстік жағындағы бас кіреберіс, Кама палатасының кіреберісі деп белгілі болды, ал жаңа пэрлер кіреберісінде пэрлердің тілегі бойынша, негізгі кіреберістің иондық бағаналарынан ерекшелену үшін алты коринфтік бағана қолданылды. Оның үстінде Эдвард Смит жасаған "Қайрат, Әділдік және Еркіндік" мүсіндері орнатылды. Пирс кіреберісі Гандонның кеңейтуімен қисық қабырға арқылы біріктірілген. Бұл кеңейтулердің кейбір біріктіру жерлерінің тегіс еместігін жасырды (төменде көрсетілгендей). Граниттен салынған және ішкі нишалары бар қабырға парламенттік ғимаратқа ұқсамайды. 1787 жылы архитектор Роберт Парк жобалаған Фостер Плейске батыс жағынан тағы бір кеңейту салынды. Гандонның портигімен үйлесетін Парк, негізгі Пирс портигімен иондық бағаналар тізбегі арқылы байланыстыруға тырысты, бірақ нәтижесі ұнамады. Ирландия банкі ғимаратты иеленгеннен кейін, бұл иондық бағаналар тізбегін Гандонның шығыс қабырғасына ұқсас қисық қабырғамен алмастырып, архитектуралық тұрақтылыққа қол жеткізді. Содан кейін екі қисық қабырғаға иондық бағаналар қосылды, бұл кеңейтулерге архитектуралық және визуалды тұрақтылық сыйлады, нәтижесінде ғимараттың аяқталған сыртқы түрі пайда болды. Ішкі кеңістікте ерекше және символдық ерекшелік бар. Көптеген парламенттік ғимараттарда екі палата бір ғимаратта орналасқанда, палаталарға тең құқық берілген немесе жоғарғы палатаға ғимарат ішінде артықшылықты орын берілген, ал жаңа Ирландия Парламентінің палаталарында Кама палатасы ғимараттың орталық бөлігінде орналасқан сегізбұрышты парламенттік залымен ерекшеленді. Шағын Лордтар палатасына жақын жердегі төменгі орын берілді. Бастапқы күмбезді Кама палатасы 1790 жылдары өрт салдарынан қирады, ал күмбезсіз, қарапайым жаңа зал сол жерде қайта салынды және 1796 жылы, Парламент таратылғанға дейін төрт жыл бұрын ашылды.

Пирстің үлгісі көшірілді

Пирстің жобалары ел ішінде де, шетелде де зерттеліп, көшірілді. Дублин сарайындағы Вице-корольдік пәтерлер оның жоғарғы жарықтандырылған дәліздерін үлгі етті. Лондонның Блумсбери ауданындағы Британ мұражайы оның бағаналы бас кіреберісін қайталады. Оның ықпалы Вашингтон қаласына дейін жетті, онда Пирстің ғимараты, әсіресе оның сегізбұрышты Халық палатасы зерттелді, АҚШ Капитолий ғимаратының жоспарлары жасалған кезде. Палатаның пішіні дәлме-дәл қайталанбаса да, оның кейбір сәндік элементтері қолданылды, Ескі Сенат палатасының және Ескі Өкілдер палатасының (қазіргі Статуялар залы) төбе құрылымы Пирстің Халық палатасындағы төбесімен керемет үйлеседі. Ғимараттың ерекшелігі, жұмыстың жоғары сапасы және Дублин Тринити колледжінің қарсаңындағы Колледж Гриндегі орталық орналасуы оны Дублиннің ең құрметті құрылыстарының біріне айналдырды.

Қоғамдық рәсімдер

Көптеген қоғамдық рәсімдер британдық парламент палаталарының рәсімдерін қайталайтын. Сессиялар ресми түрде Лорд-лейтенанттың сөйлеуімен ашылатын, ол "Англия тағында отырған патшадан да артық сәндікпен оранылған" болатын. Патшаның ресми өкілі таққа отырғанда, қызыл барқыттан тігілген шатырдың астында отыратын. Англия мен Ұлыбритания парламенттеріндегідей, Лордтар палатасына Лорд-канцлер төрағалық етті, ол жүнмен толтырылған үлкен орындықта отыратын, ол экономикалық жетістік пен байлықтың символы саналды. Парламенттің мемлекеттік ашылуында депутаттар жақын орналасқан Ұлыбритания палатасынан Ақ таяқпен шақырылатын (Вестминстердегі Қара таяқтан өзгеше). Ұлыбритания палатасында істерге спикер басшылық етті, ол үкімет сайланбаған және оған есеп беруге міндетті болмаған жағдайда, парламенттегі ең ықпалды тұлға болып табылатын. Спикер Конолли бүгінге дейін Ирландия парламентінен шыққан ең танымал тұлғалардың бірі болып саналады, оның Парламенттегі рөлі және оған Ирландияның ең әсем георгиандық үйлерінің бірін – Кастлтаун үйін салуға мүмкіндік берген байлығы үшін. Парламент сессиялары Ирландияның ең байларын Дублинге тартты, әсіресе сессиялар көбінесе қаңтардан 17 наурызға дейін (Сент-Патрик күні) жалғасатын ирландтық әлеуметтік маусыммен сәйкес келетін, онда Лорд-лейтенант Дублин сарайындағы Вице-король апартаменттерінде мемлекеттік қабылдаулар мен кештерге төрағалық ететін. Жоғары дәрежелі жәдігерлер Дублинге ағылып келіп, бастапқыда Дублиннің солтүстік жағында, кейіннен Меррион алаңы мен Фитцуильям алаңының маңындағы жаңа георгиандық резиденцияларда орналасқан үлкен және сәнді безендірілген қалалық үйлерде тұратын. Олардың Дублинде болуы, сондай-ақ көптеген қызметшілердің болуы қала экономикасына тұрақты серпін берді. Парламенттің 1800 жылы таратылуының экономикалық салдары зор болды. Он жыл ішінде көптеген ең жақсы сарайлар (оның ішінде Линстер үйі, Пауэрскорт үйі және Олдборо үйі) сатылды, көбінесе мемлекеттік мекемелерге. Парламенттің өзі Ирландиядағы ирландтық католиктердің көпшілігін шеттетуге негізделгенімен, көптеген ұлтшыл тарихшылар мен жазушылар Парламенттің жоқтығын Дублиннің кедейленуіне балады, соның салдарынан Генриетта көшесі сияқты аудандардағы көптеген сарайлар мүлік дамытушылар мен жер иелеріне сатылды, олар оларды пәтерлерге айналдырды. Вице-король сарайының тартымдылығы мен оның әлеуметтік маусымы көптеген ирландтық жәдігерлерді және олардың ілесушілерін Дублинге келуге ынталандыру үшін жеткіліксіз болды. Олардың болмауы, олардың барлық бірлескен шығындары Дублин экономикасына ауыр соққы берді, ол күрт құлдырады. 1830 және 1840 жылдары ұлтшыл көшбасшы Дэниел О'Коннелл Одақ актісін жою және Дублинде ирландтық парламентті қайта құру туралы талаптарды көтерді, бірақ бұл жолы католиктер сайлана алатын, бұрынғы англикандық жиналыстан өзгеше.

Жою

Соңғы отыз жыл ішінде Ирландия парламентінің рөлі дағдарыстар мен реформалар сериясы арқылы өзгерді. 1782 жылы ірі парламенттік тұлғалардың, әсіресе Генри Граттанның ынтасымен, Poynings заңы сияқты қатаң шектеулер алынып тасталды, бұл Ирландия Парламентінің өз заңнамалық күнтәртібін бақылау мүмкіндігін тиімді түрде шектеген еді. Осының нәтижесінде 1782 жылғы Конституция қалыптасты. Одан кейін, он жылдан асқан соң, демографиялық тұрғыдан басымдылықты құраған рим-католиктерге парламенттік сайлауда дауыс беруге рұқсат берілді, бірақ олар лауазымдарға тағайындала алмады. Король Георг III-нің "есінен жаңылуы" туралы дағдарыс англо-ирланд қарым-қатынастарында күрделі шиеленіс тудырды, себебі корольдің парламенттері регентті таңдауда ешқандай талаптарсыз, теориялық құқыққа ие болды. Алайда, олар Ұлыбритания Корольдігі мен Ирландия Корольдігінде Принц-регент қызметін атқарған Уэльс принцін таңдады. Британ үкіметі Ұлыбритания мен Ирландия арасындағы қарым-қатынасты екі корольдіктің және олардың парламенттерін біріктіру арқылы өзгертуге шешім қабылдады. Бір сәтсіз әрекеттен кейін, бұл, ақыры, екі палатаның мүшелеріне жаппай пара беру арқылы іске асырылды – олар британдық және Ұлыбритания жұртының құрметті атақтарымен және басқа да "ынталандырулармен" марапатталды. 1800 жылдың тамызында Парламент Ирландия Парламенті ғимаратында өзінің соңғы сессиясын өткізді. 1801 жылдың 1 қаңтарында Ирландия Корольдігі және оның Парламенті ресми түрде таратылды, Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігі құрылды. Біріккен парламент Вестминстерде отырды, оған Ирландия шамамен 100 өкіл жіберді. Ирландияның Лордтар палатасындағы пирлер шотланд пирлері үшін бұрын енгізілген үлгі бойынша, Ирландияның өкілдік пирлерін сайлауға тұрақты құқыққа ие болды.

1800 жылдан кейін: Банк

Бастапқыда бұрынғы Парламент үйі әр түрлі мақсаттарда қолданылды, оның ішінде әскери гарнизон және өнер галереясы ретінде. 1803 жылы жаңадан құрылған Ирландия банкі ғимаратты өзінің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін Британ үкіметінен 40 000 фунт стерлингке сатып алды. Банк бұл ұсыныстардың екеуін де қабылдамады. 2012 жылы TD Кевин Хамфрис банкке ғимаратты мемлекетке қайтаруға шақырды.