Кіріспе

Саяхаттау және ресурстарды немесе жер мен кеңістік туралы ақпаратты іздеу – географиялық зерттеу, кейде жалпы зерттеу терминінің негізгі мағынасы саналады. Ол Жер планетасының шалғай аймақтары мен жерлерін ашумен айналысады. Географтар мен тарихшылар оны зерттейді. Адамзат тарихында зерттеудің екі маңызды дәуірі болды: бірі – конвергенция, екіншісі – дивергенция. Біріншісі, *Homo sapiens* тарихының көп бөлігін қамтиды, адамдар Африкадан шығып, жаңа жерлерге қоныстанды және салыстырмалы түрде оқшауланған ерекше мәдениеттерді дамытты. Зерттеу туралы ең алғашқы жазбалар ежелгі Египетте б.з.д. 4-мыңжылдықта пайда болды. Зерттеу саласындағы ең алғашқы және ең ықпалды ойшылдардың бірі – біздің заманымыздың 2-ғасырындағы Птолемей болды. Біздің заманымыздың 5-15 ғасырлары аралығында зерттеулердің көп бөлігін қытай және араб зерттеушілері жүргізді. Бұдан кейін еуропалық ғалымдар ежелгі латын және грек географтарының еңбектерін қайта ашқаннан кейін, "Ашылулар дәуірі" басталды. "Ашылулар дәуірі" Еуропаның қауіпсіз емес құрлықтағы жолдары мен жаулап алу ниеттерімен байланысты болса, 17-ғасырда зерттеулер ғылыми жаңалықтар мен әлем туралы білімді кеңейту сияқты құнды мақсаттармен жүзеге асырылды.

Финикиялық келерлер

Финикиялықтар (б.з.д. 1550 – б.з.д. 300) Жерорта теңізі мен Кіші Азияда сауда жасады, бірақ олардың көптеген сауда жолдары бүгінге дейін белгісіз. Кейбір финикиялық заттарда қалайының табылуы олардың Ұлыбританияға сапар шеккенін көрсетеді. Вергилийдің "Энеида" эпосы мен басқа да көне деректерде айтылғандай, аңызға айналған Дидо патшайым Тир қаласынан шыққан финикиялық әйел болған, ол Солтүстік Африкаға кемемен барып, Карфаген қаласын құрған.

Карфагендіктердің Батыс Африканы зерттеуі

Хано Навигатор (б.з.д. 500 ж.), Африканың батыс жағалауын зерттеген Карфаген навигаторы.

Солтүстік Еуропа мен Туледегі грек және римдік зерттеулер

Питеас (б.з.д. 4 ғасыр), Массалия (Марсель) қаласынан шыққан грек саяхатшысы, Ұлыбританияны толық айналып, Германияны зерттеген және Тулеге (көбінесе Шетланд аралдары немесе Исландия деп есептеледі) жеткен алғашқы адам болды. Август тұсында римдіктер Балтық теңізінің барлық бөліктерін аралап, зерттеді.

Қытайдың Орталық Азияны зерттеуі

Б.з.д. 2 ғасырында Хан әулеті Шығыс Солтүстік жарты шардың көп бөлігін зерттеді. Б.з.д. 139 жылы Хан дипломаты Чжан Цзянь батысқа сапар шегіп, Сионьнуға қарсы Да Юэцзимен одақ құруға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды (Юэцзи тайпасын Сионьну б.з.д. 177 жылы Ганьсудан қуғынға түсірген болатын); алайда Чжанның саяхаттары қытайлықтарға беймәлім болған елдерді ашты, олардың ішінде Ұлы Александрдың (б.з.д. 336–323 жылдары өмір сүрген) жаулауларының қалдықтары да болды. Чжан б.з.д. 125 жылы Қытайға оралғанда, Даюань (Ферғана), Канджу (Соғдия) және Даксия (Бактрия, бұрынғы Грек-Бактрия патшалығы, жақында ғана Да Юэцзиге бағыныш етуге мәжбүр болған) елдеріне барғандығы туралы хабарлады. Чжан Даюань мен Даксияны Қытай сияқты егіншілікпен айналысатын және қалалық елдер деп сипаттады, сондай-ақ ол өзі бармағанмен, Шендуды (Солтүстік-Батыс Үндістанның Инд өзені аңғары) және Анксиді (Парфия аумақтары) одан да батысқа қарай сипаттады.

Викингтер дәуірі

800 жылдан 1040 жылға дейін викингтер Исландияны және Батыс Солтүстік жарты шардың көп бөлігін өзендер мен мұхиттар арқылы зерттеді. Мысалы, норвегиялық викинг саяхатшысы Эрик Қызыл (950–1003) Исландиядан қуылғаннан кейін Гренландияға барып, онда қоныстанды, ал оның ұлы, исланд саяхатшысы Лейф Эриксон (980–1020) Ньюфаундлендке және жақын орналасқан Солтүстік Америка жағалауына жетті, және Солтүстік Америкаға ең бірінші болып қоныс тепкен еуропалық осы ол деп есептеледі.

Полинезия дәуірі

Полинезиялықтар – теңізші халық, олар шамамен 5 мың жыл бойы Орталық және Оңтүстік Тынық мұхитын мекендеп, зерттеді, 1280 жылға дейін, Жаңа Зеландияны ашқанға дейін. Олардың зерттеулеріндегі маңызды жаңалық – жүк пен адамдарды тасымалдауға арналған жылдам және тұрақты платформаны қамтамасыз ететін аутриггер каноэсі болды. Шешімді деректерге сүйенсек, Жаңа Зеландияға сапар қасақана жоспарланған деп саналады. Жаңа Зеландияға бір немесе бірнеше қайықпен барғаны, қайықтың түрі, немесе көшіп келгендердің есімдері белгісіз. 2011 жылы Жаңа Зеландиядағы Вайрау Барда жүргізілген зерттеулер, шығу тегінің бірі – Қоғам аралдарындағы Руахин аралы болуы мүмкін екенін көрсетті. Полинезиялықтар бағытталған солтүстік-шығыстан соққан тұрақты желдің арқасында үш аптадай уақытта Жаңа Зеландияға жеткен болуы мүмкін. Кук аралдары көші-қон жолында тікелей орналасқан және аралық тоқтау орны болған болуы мүмкін. Кук аралдарының халқы мен Жаңа Зеландия маорилері арасында мәдени және тілдік ұқсастықтар бар. Ертедегі маорилердің шығу тегі туралы әртүрлі әңгімелері болған, бірақ Жаңа Зеландиядағы маорилердің қоныстануының тұжырымды үлгісін көрсетуге тырысқан жаңа Зеландиядағы ертедегі еуропалық тарихшылар бұл әңгімелерді дұрыс түсінбеген және шатастырылған жазбаларда қайта түсіндірген. ДНҚ геномдық зерттеулеріне негізделген математикалық модельдеу, соңғы технологияларды қолдану арқылы, 100-200 полинезиялық көшіп келушінің, оның ішінде әйелдердің шамамен 1280 жылы Жаңа Зеландияға келгенін көрсетті. Отаго университетінің зерттеулері ерекше диеталық әсерді көрсететін ерекше ДНК тіс үлгілерін Қоғам аралдарындағы немесе жақын жерлермен байланыстыруға тырысты.

Қытайдың Үнді мұхитын зерттеуі

Қытайлық зерттеуші Ван Даюань (ф. 1311–1350) Үнді мұхитына екі маңызды теңіз саяхаты жасады. 1328–1333 жылдары ол Оңтүстік Қытай теңізі бойымен жүзіп, Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген жерлерін аралады және Оңтүстік Азияға дейін жетіп, Шри-Ланка мен Үндістанға түсті, тіпті Австралияға дейін барды. 1334–1339 жылдары ол Солтүстік Африка мен Шығыс Африканы зерттеді. Кейіннен, қытай адмиралы Чжэнь Хэ (1371–1433) Арабияға, Шығыс Африкаға, Үндістанға, Индонезияға және Таиландқа жеті сапар жасады.

Соңғы заманауи кезең

Азық-түлік аспан картасын зерттеу дәуірінен кейін басқа да зерттеушілер әлемдік картаны "толықтырды", мысалы, әртүрлі ресейлік зерттеушілер, Азия мен Алясканың (Солтүстік Америка) шетіндегі Сібір Тынық мұхиты жағалауына және Беринг бұғазына дейін жетті; Витус Беринг (1681–1741), Ресей әскери-теңіз флотының қызметінде Беринг бұғазы, Беринг теңізі, Алясканың Солтүстік Америка жағалауы және Тынық мұхиттың басқа да солтүстік аймақтарын зерттеді; және Джеймс Кук, Австралияның шығыс жағалауын, Гавай аралдарын зерттеді және Антарктиканы айналып өтті. Соңғы заманалық кезеңде де маңызды зерттеулер жүргізілді. Бұл Льюис пен Кларк экспедициясын (1804–1806) қамтиды, бұл президент Томас Джефферсонның жаңадан сатып алынған Луизиананы зерттеу және Тынық мұхитына ішкі су жолын табу үшін, сондай-ақ континенттің флорасы мен фаунасын зерттеу мақсатымен жіберген құрлықтағы экспедиция. 1818 жылы британдық зерттеуші Джон Росс арнайы құралмен терең судан медузалар мен құрттарды ұстап, теңіздің тереңдігінде тіршілік бар екенін алғаш рет анықтады. Америка Құрама Штаттарының зерттеу экспедициясы (1838–1842) – Тынық мұхиты мен оны қоршаған жерлерді зерттеу үшін президент Эндрю Джексон жіберген экспедиция. Терең теңіздегі экстремалды жағдайларға төтеп беру үшін күрделі әдістер мен технологиялар қажет. 20-ғасырда терең теңізді зерттеу бірқатар технологиялық жаңалықтар арқылы едәуір дамыды, сонар жүйесінен (су астындағы қатты заттардың бар-жоғын дыбыс толқындары арқылы анықтайды) бастап, адам басқаратын терең суға батып, зерттейтін суасты кемелеріне дейін. 1960 жылы Жак Пикард және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің лейтенанты Дональд Уолш "Триесте" батискафымен әлем мұхиттарының ең терең нүктесіне, Мариан шұңқырына сүңгіді. 2018 жылы Виктор Весково басқарған DSV Limiting Factor Атлант мұхитының ең терең нүктесіне алғашқы миссиясын аяқтады, мұхит бетінен Пуэрто-Рико шұңқырының түбіне дейін суға түсті. Жерсеріктік суреттер мен авиацияның дамуымен Жер бетінің кең ауқымды зерттеулері тоқтады, бірақ көптеген байланысы үзілген тайпалардың мәдениеті әлі де құжатталмаған және зерттелмеген болып қала береді, ал қол жетімсіз экожүйелердің толық сипаттамасы жасалмаған. Қалалық зерттеу – адам жасаған құрылыстарды зерттеу, әдетте тастап кетілген қираған орындар немесе адам жасаған ортаның жасырын бөліктері.

Ғарыш дәуірі

Ғарышты зерттеу 20 ғасырда экзоатмосфералық ракеталардың ойда өрілуімен басталды. Бұл адамзатқа Айға саяхаттауға, сондай-ақ басқа планеталарға және одан әрі роботтық зерттеушілерді жіберуге мүмкіндік берді. "Вояджер" ғарыш зондтарының екеуі де Күн жүйесінен шығып, бірнеше дерек түрі жазылған алтын дискілерді алып кетті.

Мақсаттар

Су асты зерттеулерінің көлеміне теңіз және тұщы су жануарларының таралуы мен түрлері, судың қозғалысын қоса алғанда, химиялық және физикалық қасиеттерінің географиялық таралуын өлшеу, сондай-ақ су жамылған жер қыртысының геофизикалық, геологиялық және топографиялық ерекшеліктерін зерттеу кіреді.