Кіріспе

Құс түрі Еуразиялық ащы суыржан немесе үлкен ащы суыржан (Botaurus stellaris) – ащылар (Botaurinae) кіші тұқымдасына жататын, ардалар (Ardeidae) тұқымдасының құсы. Екі тақырыпты бөліп қарастыруға болады: солтүстік тақырып (B. s. stellaris) Еуропаның бір бөлігінде және Палеарктика аймағында, сондай-ақ Африканың солтүстік жағалауында көбейеді, ал оңтүстік тақырып (B. s. capensis) Африканың оңтүстік бөлігіне ендемик. Бұл құс жасырын, ашық жерде сирек көрінеді, себебі ол су қоймаларының жанындағы қамыс арасында және тығыз өсімдіктерде жасыруды ұнатады. Оның бар екенін көктемде, көбелек шағында еркегінің дауысты шақыруы естілгенде байқауға болады. Ол балықтармен, ұсақ сүтқоректілермен, жас құстармен, қосмекенділермен, бағалақайлармен және жәндіктермен қоректенеді. Ұясы әдетте су қоймаларының жиегіндегі қамыс арасында салынады. Аналық жұмыртқаларды күтіп, жас балапандарды тамақтандырады, олар шамамен екі апталық болғанда ұядан ұшып кетеді. Олар толықтай қанаттанғанша, шамамен алты аптадан кейін, анасы оларға күтім жасай береді. Оның өмір сүру ортасына қойылатын нақты талаптары және ареалындағы ылғалды жерлердің жалпы азаюы оның санының әлемдік деңгейде төмендеп бара жатыр деген пікірге әкеледі. Дегенмен, төмендеуі баяу, ал Халықаралық табиғатты қорғау одағы оның жалпы сақталу статусын "алаңдауға орайлы емес" деп бағалаған. Бірақ, кейбір жергілікті популяциялар қауіпте және оңтүстік тақырыптың саны күрт төмендеді, бұл алаңдаушылық тудырады. Ұлыбританияда бұл құс түрлерінің арасындағы ең көп қатерге ұшыраған түрлердің бірі.

Таксономия және этимология

Бұл түрді алғаш рет 1603 жылы Ulisse Aldrovandi өзінің Ornithologiae еңбегінде Ardea asteria sive stellaris деп сипаттаған. 1660 жылы орнитолог Томас Браун оны Ardea stellaris botaurus деп атады, ал кейін швед натуралисі Карл Линней 1758 жылы өзінің Systema Naturae еңбегінде оны қайтадан Ardea stellaris деп атады. Ол Botaurinae кіші тұқымдасына жатады, ал ең жақын туыстары – американдық ащы құс (Botaurus lentiginosus), түйіршікті ащы құс (Botaurus pinnatus) және Австралиялық ащы құс (Botaurus poiciloptilus). Еуразиялық ащы құстың екі түрі анықталған; атаулы түрі B. s. stellaris палеарктикалық ареалда таралған және Еуропаның, Солтүстік Африканың және Азияның кең аумағында кездеседі, ал екінші түрі B. s. capensis тек Оңтүстік Африкада ғана кездеседі. Capensis атауы Африкалық тропикалық аймақтарда таралған, нақты ареалы белгісіз түрлерге қолданылған. Botaurus атауын ағылшын натуралисі Джеймс Фрэнсис Стивенс берген, ол ортағасырлық латын тілінен алынған, "ащы құс" деген мағынаны білдіреді. Плиний бұл атаудың шығуын бұқа (Bos) мен сары жұлдыз (Taurus) сөздерінен шығарған, себебі ащы құстың дауысы бұқаның ырылдауына ұқсайды. Stellaris түрінің атауы латын тілінен келген және "жұлдызды" дегенді білдіреді, stella – "жұлдыз" сөзінен туындаған, құстың ұсақ-түйірлі қауырсынына сілтеме жасайды. Бұл атаулардың көпшілігі құстың дыбысталуын бейнелейтін халықтық атаулар болған; оның дауысы "бүркіру" деп сипатталған. Қуатты мүсілі жоғарғы жамбасқа қарай қараңғыланатын жасыл-сары түсті. Көздің сары қабығы бар және көгілдір немесе жасыл түсті терімен оралған. Аяқтары мен табандары жасыл түсті, бірақ табан буынында және табандарының астында сары түс байқалады. Жастардың қауырсыны ересектерге ұқсас, бірақ сәл ашық түсті және аз айқын іздері бар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

B. s. stellaris-тің көбейетін ареалы Еуропа мен Азияның қоңыржай аймақтарында, Британ аралдары, Швеция және Финляндиядан шығысқа қарай Шығыс Сібірдегі Сахалин аралына, Корея мен Жапониядағы Хоккайдо аралына дейін созылады. Құстың солтүстікке қарайғы таралу шегі Орал тауларында шамамен 57°N, ал Шығыс Сібірде 64°N шамасында. Оның оңтүстік шекарасын Жерорта теңізі, Қара теңіз, Иран, Ауғанстан, Қазақстан, Моңғолия және Солтүстік Қытайдағы Хэбэй провинциясы құрайды. Марокко, Алжир және Тунис елдерінде де шағын тұрақты популяциялар көбейеді. Оңтүстік түршесі 20-шы ғасырда батпақтардың деградациялануы салдарынан катастрофалық түрде азайды және солтүстік түршеден айырмашылығы, жоғары қорғауға алынуды қажет етеді. 1997 жылы 11 еркек құс тіркелді, ал 2007 жылы негізінен Ланкашир және Шығыс Англияда шоғырланған 44 көбейетін жұп болды. 2021 жылы Ұлыбританияда 228 көбейетін еркек құс саналып, 2019 жылдан бері 19 құсқа өсім байқалды. Батпақ жайлы жерлерді қалпына келтіру шараларынан кейін, Солтүстік Уэльсте ұя салу және көбейту байқалды, ал 2020 жылы Гвенттегі Ньюпорт ылғалды жерлерінде екі жұп сәтті көбейді. Бұл соңғы 250 жылдағы округте көбейген алғашқы батпақ құстары болды. 21-ші ғасырда батпақ құстары Лондонның сулы-батпақты орталығына қыстап жиі келіп тұрады, бұл қала тұрғындарына осы сирек кездесетін құстарды көруге мүмкіндік береді. Ирландияда бұл түр 19-шы ғасырдың ортасында көбейтуден тоқтады, бірақ 2011 жылы Уэксфорд графтығында бір құс байқалды және одан кейін бірнеше рет осы құстарды көруге мүмкіндік болды.