Кіріспе
1964 жылы Станислав Лемнің "Жеңілмейтін" романы – поляк жазушысы Станислав Лемнің 1963 жылы Gazeta Bialostocka газетінде бөлім-бөлім жарияланып, 1964 жылы кітап түрінде басылған ғылыми-фантастикалық романы. "Жеңілмейтін" алғаш рет Лемнің "Жеңілмейтін және басқа әңгімелер" жинағында жарық көрді. Неміс тіліне аудармасы 1967 жылы жарық көрсе, 1973 жылы неміс тіліндегі нұсқаға сүйенген Вендейн Акерманның ағылшын тіліне аудармасы басылды. 2006 жылы Билл Джонстонның поляк тілінен ағылшын тіліне жасаған тікелей аудармасы жарық көрді. Бұл роман микророботтар, "ақылды шаң", жасанды топтық интеллект және Лем ұсынған "некроэволюция" (тірі емес материяның эволюциясы) идеяларын зерттеген алғашқы туындылардың бірі болды.
The Invincible (Niezwyciężony) is a hard science fiction novel by Polish writer Stanisław Lem, serialized in Gazeta Bialostocka in 1963 and published as a book in 1964. The Invincible originally appeared as the title story in Lem's collection Niezwyciężony i inne opowiadania ("The Invincible and Other Stories"). A translation into German was published in 1967; an English translation by Wendayne Ackerman, based on the German one, was published in 1973. A direct translation into English from Polish, by Bill Johnston, was published in 2006. It was one of the first novels to explore the ideas of microrobots, smartdust, artificial swarm intelligence, and "necroevolution" (a term suggested by Lem for the evolution of non living matter).
Сюжеттің қысқаша мазмұны
"Invincible" деп аталатын қару-жарағы күшті жұлдызаралық ғарыш кемесі, өзінің бауырласы "Кондор" кемесінің жоғалуын зерттеу үшін, адам қоныстанбайтын және көңіл көншітпейтін Регис III планетасына қонады. Тергеу барысында экипаж автономды, өзін-өзі көбейтіп, дамыған машиналардың эволюциясы арқылы пайда болған жартылай тіршілік нысанының дәлелін табады. Бұл, көп бұрын Регис III планетасына қонған шетелдік цивилизацияның кемесінен қалған жабдықтар болып көрінеді. Басты кейіпкерлер "робот соғыстарының" таңдау қысымы астында эволюцияның бір түрі болған болуы мүмкін деп болжайды, ал тірі қалған жалғыз нысан – ұсақ, жәндіктей микромашиналардың тобы. Олар жеке немесе шағын топтарда аса зиянсыз және өте қарапайым мінез-құлық танытады. Қауіп сезгенде олар үлкен бұлттарға бірігіп, жоғары жылдамдықпен қозғалып, тіпті тропосфераның жоғарғы қабатына дейін көтеріле алады. Бұл топтар өзін-өзі ұйымдастыру арқылы туындайтын күрделі мінез-құлық көрсетеді және кез келген зиялы қауіпті күшті электромагниттік кедергі арқылы тежеп тастай алады. "Кондор" экипажы осы "бұлттардың" шабуылдарынан кейін толыққанды есте сақтау қабілетін жоғалтты. Алайда, бұл топ реактивті, интеллектуалдық қабілеті жоқ және алдын ала шабуыл стратегиясын құра алмайды. "Invincible" экипажы қауіпті жау деп санайтын нысандарға қарсы шабуылдар сериясын күшейтеді, бірақ ақырында олардың күш-жігерінің нәтижесіз екенін түсінеді. "Некросфера" деп аталған роботтық "фауна" планетаның экологиясының бір бөлігіне айналды және оны жою үшін планеталық масштабтағы үлкен өзгерістер қажет. Жеңіліске беттеп, "Invincible" кемесі кері қайтуға дайындалып тұрғанда, ғарыш кемесінің бірінші навигаторы Рохан, әрекеттен жоғалып кеткен төрт экипаж мүшесін іздеу үшін "жау аймағына" сапарға шығады. Бұл әрекетті "Invincible" командирі Хорпахпен бірге мүлдем нәтижесіз деп санайды, бірақ моральдық себептермен қажет деп есептейді. Рохан металл "бұталармен" және "жәндіктермен" жабылған каньондарға кіріп, жоғалған экипаж мүшелерінің денелерін табады. Ол бірнеше дәлел жинап, миын жасыратын құрылғының және тыныш, қауіпсіз мінез-құлқының арқасында аман-есен кемеге оралады. Рохан планетаның жасанды экожүйесін сақтау туралы петиция жасау ниетін білдіреді, себебі ол оның ерекшелігіне қызығушылық танытады.
Комментарийлер
Роман өмірдің әр түрлі салалары мен олардың Ғаламдағы орны арасындағы қарым-қатынасты талдауға айналады. Әсіресе, бұл эволюцияның міндетті түрде зияткерлік қабілеті жоғары тіршілік түрлерінің үстемдігіне әкелмейтінін көрсету үшін жасалған ойша тәжірибе. Сюжетте адамзаттың құндылықтары мен механикалық жәндіктердің тиімділігін қарама-қарсы қоятын философиялық дилемма да бар. Теодор Стерджен "Жеңілмейтінді" "Ұлы дәстүрдегі ғылыми фантастика" деп бағалап, "Ғылымы қиын. Сипаттамалары көрнекті әрі күшті" деген пікір білдірді. Лем "Ақырғы қару жүйесі" идеясын "Елтоқсан бірінші ғасырдың қару жүйелері немесе кері эволюция" атты құрастырылған рецензиясында аяқтады. 1991 жылы швед жазушысы Керстин Экман "Rymdresa" атты оқулық компьютерлік ойынын жасады, ол негізінен "Жеңілмейтінге" негізделген. 2019 жылы Рафаль Миколайчик "Niezwyciężony [The Invincible]" комикс кітабын жариялады. Рецензенттер Миколайчиктың Лемнің түпнұсқа романын басқа форматта адал түрде бейнелегенін атап өтті. 2020 жылы поляк видео ойынды дамытушысы Starward Industries "The Invincible" видео ойынына бейімделуін жариялады. Дамытушылардың сөзіне сүйенсек, бейімделу ПК, PlayStation 5 және Xbox Series X/S консольдары үшін жасалған. Ойын 2023 жылғы 6 қарашада шықты.