Кіріспе
Сылбырлы музыкалық аспапта ойнауға арналған шаштары бар таяқ. Музыкада сабан (/b//oʊ/) – шашы (әдетте жылқының құйрығынан) жабыстырылған, қозғалыс үшін майға (қолайқау үшін) қапталып, керілген таяқ. Ол музыкалық аспаптың белгілі бір бөлігімен (көбінесе ішектермен) қозғалып, тербеліс тудырады, ол аспаптан дыбыс ретінде шығады. Көптеген сабандар скрипка, альт, виолончель және бас сияқты ішектегі аспаптармен қолданылады, бірақ кейбір сабандар музыкалық аралармен және басқа да иілімді идиофондармен де қолданылады.
the bow used to play a string instrument
In music, a bow (/b//oʊ/) is a tensioned stick which has hair (usually horse tail hair) coated in rosin (to facilitate friction) affixed to it. It is moved across some part (generally some type of strings) of a musical instrument to cause vibration, which the instrument emits as sound. The vast majority of bows are used with string instruments, such as the violin, viola, cello, and bass, although some bows are used with musical saws and other bowed idiophones.
Материалдар мен өндіріс
Қағаз – арнайы пішінделген таяқ, оның екі ұшының арасына басқа материалдан жасалған таспа тартылып, осы таспамен ішекке тигізіп дыбыс шығарылады. Әртүрлі музыкалық мәдениеттер садақтың әртүрлі конструкцияларын қабылдаған. Мысалы, кейбір садақтардың ұштарында бір ғана жіп тартылады. Батыс аспап жасау дәстүрінде, әсіресе скрипка және альт сияқты аспаптар үшін, жылқы шашынан жасалған иірім қолданылады. Садақ жасау – қиын кәсіп саналады, ал сапалы жасалған садақтар жоғары бағаланады. Садақшының шеберлігінің бір бөлігі – таяқ үшін жоғары сапалы материалды таңдау қабілеті. Тарихи тұрғыдан алғанда, батыс садақтары Бразилиядан алынған пернамбуко ағашынан жасалған. Алайда, пернамбуко қазір қорғалатын түрге жатқызылған, оның экспортталуы халықаралық шарттармен реттеледі, сондықтан өндірушілер қазір басқа материалдарды қолданады: Ipê (Tabebuia) сияқты ағаштар және көміртек талшығынан жасалған эпоксидтік композит, сондай-ақ шыны талшығы сияқты синтетикалық материалдар. Садақтың ат шашының жақын ұшын ұстап, реттейтін бөлігіне (бақаға) көбінесе эбон қолданылады, бірақ безендіру мақсатында пил сүйегі және тасбақа панцирі сияқты басқа материалдар да қолданылған. Жылтырауық перл немесе абулон қабығы мортизаны жабатын сырғытқышқа және бүйір беттеріне орнатылған дөңгелек сәндік "көздерге" жиі қолданылады. Кейде металл сақинамен оралған "Париж көздері" де қолданылады. Садақтың металл бөліктері (монтаждар) өндірушілерге садақтың сапасын белгілеуге мүмкіндік береді: қарапайым садақтар никель күмісімен, жақсырақтары күміспен, ал ең жақсылары алтынмен әрлендіріледі. (Барлық өндірушілер осы тәжірибеге қатаң түрде оданбайды.) Бақаның жанында сым, жібек немесе "кит сүйегінен" жасалған орама және тері немесе жылан терісінен жасалған бас бармақтың жастығы бар тұтқасы орналасқан. Садақтың ұшы сүйек, пил сүйегі, мамонт пил сүйегі немесе күміс сияқты металдан жасалуы мүмкін. Садақшы әдетте скрипка садағы үшін аттың құйрығынан 150-200 түк қолданады. Скрипка тұқымдасының басқа аспаптары үшін жасалған садақтар көбінесе кеңірек таспаға ие болады, оларға көбірек түк қолданылады. Көптеген скрипкашылардың арасында ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген, бірақ кең таралған сенім бар: ақ түк "жұмсақ" дыбыс шығарады, ал қара түк (көбінесе контрабас садақтарында қолданылады) дөрекірек болып, "қатаң" дыбыс шығарады. Төмен сапалы (арзан) садақтар көбінесе нейлоннан немесе синтетикалық түктен жасалады, ал кейбіреулері жоғары сапалы көріну үшін ағартылған ат түгін қолданады. Садаққа қолданылатын бұл жабысқақ зат (colophony немесе rosin) шайырдан жасалады (кейде балауыз қосылады) және иірімге тигізілгенде үйкелісті арттыру үшін қолданылады. Ағаш садақ жасау кезінде ағашпен жұмыстың көп бөлігі тік таяқпен жасалады. Джеймс МакКиннің айтуынша, "садақшы таяқтың иілгіштігін біркелкі ету үшін оны дәл деңгейде өңдейді". Осы деңгейлерді бастапқыда Франсуа Турте есептеген, оның еңбектері төменде талқыланады. Садақ таяғының қисығын немесе "қамбарын" жасау үшін, шебер таяқты спирт жалынында бірнеше сантиметрге қыздырып, қыздырылған таяқты бірте-бірте бүгіп, модельдің нақты қисығы мен пішінін алу үшін металл немесе ағаш қалыпты пайдаланады. Ағаштан садақ жасау өнері 19 ғасырдан бері көп өзгерген жоқ. Көптеген қазіргі заманғы композиттік таяқтар Турте дизайнына ұқсас. Әртүрлі өнертапқыштар садақ жасаудың жаңа тәсілдерін зерттеген. Мысалы, Incredibow садағының таяғы тік болып, тек синтетикалық түктің тұрақты кернеуімен ғана қисыққа ие.
Түрлері
Скрипка, альт, виолончель және контрабас үшін салмағы мен ұзындығы сәл өзгеше доғалар қолданылады. Бұл, әдетте, бірнеше негізгі үлгінің нұсқалары. Дегенмен, контрабасшілер екі ерекше доға түрін пайдаланады. "Француздық" жоғарыдан ұсталатын доға басқа да ішекті оркестрлік аспаптарда қолданылатын доға сияқты құрылған, және музыкант таяқты сабынан қарама-қарсы ұстайды. "Неміс" төменнен ұсталатын доға француз доғасынан кеңірек және ұзынырақ, ал үлкен сабы қолдың алақанына ыңғайлы етіп иілген. Контрабасші неміс таяғын қолымен орап, сабын бос ұстайды. Неміс доғасы екеуінің арасында ескірек, ол бұрынғы қисайған доғаның орнын басты. Француз доғасы 19 ғасырда виртуоз Джованни Боттезини қолданғаннан кейін танымал болды. Екеуі де оркестрде кездеседі, бірақ әдетте әрбір контрабасші бір доға түрін таңдап ойнауды ұнатады.
Бағыну
Скрипканың, альттің, виолончельдің және контрабастың ерекше, ұзақ, сақталатын және әндейтін дыбысы олардың ішектеріне садақтың жүргізілуінен туындайды. Музыкалық дыбысты садақпен ұзақ сақтау – әншінің дыбыстарды сақтау үшін тыныс алуына, сондай-ақ ұзақ, тегіс немесе легато мелодияларды орындауына теңеуге болады. Садақпен ойнау термині – латын тіліндегі "arcus" сөзінен алынған "арко", ол "садақ" дегенді білдіреді. Демек, "арко" ойнау – садақпен ойнау. Қазіргі заманда садақ көбінесе оң қолда ұсталады, ал сол қол ішектерді басуға қолданылады. Ойыншы садақты ішектермен жүргізгенде (садақтың ұшы аспаптан алыстағанда), бұл төмен қарай жүргізу деп аталады; ал садақты аспапқа қарай жылжытса, ол жоғары қарай жүргізу болады ("төмен" және "жоғары" бағыттары скрипка мен альт үшін тікелей сипаттама болып табылады және виолончель мен контрабасқа да ұқсас қолданылады). Бір бағытта екі нота тізбектей орындалса, ол ілгекпен жүргізу деп аталады; ал толық төмен қарай жүргізуден кейін төмен қарай жүргізу қайталау деп аталады. Әдетте, ойыншы күшті музыкалық уақыттар үшін төмен қарай жүргізуді, ал әлсіз уақыттар үшін жоғары қарай жүргізуді қолданады. Алайда, виола да гамбада бұл керісінше. Скрипка отбасының аспаптарын ойнаушылар күшті уақыттарда "тартуға" ұқсайды, ал гамба ойнаушылар күшті уақыттарда "шабуға" ұқсайды. Бұл айырмашылықтың себебі осы аспаптар отбасындағы ойыншылардың садақты ұстауының әртүрлілігі болуы мүмкін: скрипка/альт/виолончель ойнаушылар садақтың ағаш бөлігін алақанға жақын ұстайды, ал гамба ойнаушылар кері бағытты қолданады, яғни аттың қылын жақын ұстайды. Әрбір аспаптар отбасына сәйкес келетін ұстау тәсілі мықты білек бұлшықтарын (иілушілерді) күшті уақытты күшейтуге мүмкіндік береді. Струналы аспаптардың ойнаушылары дыбыс сапасын көпірге қатысты әртүрлі қашықтықтағы ішектерге садақты тигізу арқылы реттейді, sul ponticello ("көпірде") ойнау арқылы жоғары гармонияларды күшейтеді немесе оларды азайтады, соның салдарынан негізгі жиілікті күшейтеді, sul tasto ("пердетақтада") ойнау арқылы. Кейде композиторлар ойнаушыдан ішектерді аттың қылымен емес, ағаш бөлігімен тигізу арқылы садақпен ойнауын сұрайды; бұл итальян тілінде col legno ("ағашпен") деп белгіленеді. Coll'arco ("садақпен") – бұл қалыпты тәсілмен дыбыс шығару үшін садақтың қылын пайдалануды көрсетеді.
Арабша рабāb
Араб рабабы – 8-ші ғасырдан не одан ертерек атала бастаған, ішекті көмегімен тартылатын музыкалық аспаптың бір түрі. Ол ислам сауда жолдары арқылы Солтүстік Африканың көп бөлігіне, Таяу Шығысқа, Еуропаның және Қиыр Шығыстың кейбір аймақтарына тарады. Бұл – белгілі ең ерте көмегімен тартылатын аспап, және ребек, лира және скрипканы қоса алғанда, барлық еуропалық ішекті аспаптардың арғы тегі.
Қазіргі заманғы батыс садақ
Қазіргі кездегі садақтың түрін оның қазіргі формасына негізінен 19 ғасырдағы Францияда садақ жасаушы Франсуа Турт жетілдірді. Пернамбуко ағашы Францияға тоқыма бояуларын жасау үшін әкелінді, бірақ алғашқы француз садақ шеберлері оның күші, серпімділігі, салмағы және сұлулығының керемет үйлесімін тапты. Джеймс Маккиннің айтуынша, Турттің садақтары, "Страдивари аспаптары сияқты, әлі де теңдесі жоқ деп есептеледі". Ол Берклидегі Калифорния университетінің Ансли Салз коллекциясының бөлігі. Садақ шамамен 1700 жылы жасалған және Страдивариге жатқызылады. 18 ғасырдың ортасында ауысу кезеңі басталды, онда шаштың таяқтан бөлінуі, әсіресе садақтың басында, айқын байқалды. Бұл бөлінудің қажеттілігі таяқтың ұзарып, түзуленіп, иісті формаға жақындауымен байланысты. Турттің садағы пайда болғанға дейін, осы ауысу кезеңінде садақтың ерекшеліктері стандартизацияланбаған, әр садақ салмағы, ұзындығы және тепе-теңдігі бойынша ерекшеленген. Әсіресе, әр шебердің жасаған садақтарының бастары айтарлықтай өзгеше болған. Виолоншист Вильгельм Крамердің (1746–99) есімімен аталатын Крамер садағы да осы ауысу кезеңінің бір түрі болып табылады. Крамер өмірінің басында Мангеймде (Германия), ал 1772 жылдан кейін Лондонда тұрды. Бұл садақ пен оған ұқсас модельдер Парижде Corelli Tartini моделінің біртіндеп тоқырауы мен Турттің садағының пайда болуы аралығында кең таралды, яғни шамамен 1750 жылдан 1785 жылға дейін. Сала мамандарының пікірінше, Крамер садағы қазіргі заманғы садаққа қарай маңызды қадам болды. Крамер садағы және оған ұқсас модельдер Франсуа Турттің стандартизацияланған садағының пайда болуымен бірте-бірте қолданыстан шықты. Крамер садағындағы шаш Corelli моделіне қарағанда кең, бірақ Турт садағына қарағанда тар, бұрандалы механизм стандартталды, ал таяқтар көбінесе ертерек қолданылған жылан ағашы, темір ағашы және қытай ағашынан емес, пернамбукодан жасалды, олар таяқтың ұзындығының бір бөлігінде жиектелген. Осы ауысу кезеңінің шеберлері Дюшен, Ла Флер, Мошан, Турт-әке және Эдвард Додд болды. Corelli Tartini моделінен Крамерге, содан кейін Туртке ауысудың себептері композиторлар мен скрипкашылардың музыкалық талаптарымен байланысты болды. Әрине, cantabile-ге, әсіресе ұзақ созылған және біркелкі сақталатын фразаларға баса назар аудару, көбінесе ұзын садақ пен сәл кең шашты қажет етті. Бұл жаңа садақтар үлкен концерт залдарын дыбыспен толтыруға және кеш классикалық және жаңа романтикалық репертуармен жақсы жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Бүгінде, тарихи тұрғысынан дұрыс орындау қозғалысының өркендеуімен, скрипкашылар 19 ғасырға дейін жасалған аспаптарда ойнауға қолайлы, жеңіл, Туртке дейінгі садақтарға қайта қызығушылық танытуда.
Страдиварийдің садақтары
Страдиваридің "Король Карл IV скрипкалық садағы", сонымен қатар Страдивари шеберханасына жатқызылатын "Король Карл IV скрипкалық садағы", қазіргі уақытта Оңтүстік Дакота университетінің Вермиллион қаласындағы Ұлттық музыка мұражайының коллекциясында сақталуда. Объект нөмірі: 04882. Роулинс галереясының скрипкалық садағы, NMM 4882, Антонио Страдивари шеберханасына, Кремона қаласына, 1700 жылға жатқызылады. Бұл садақ – Антонио Страдивари шеберханасына жатқызылатын екі садақтың бірі (екіншісі жеке коллекцияда сақталады).
Қағаздың басқа түрлері
Қытайлық яженг, якин, корейлік ажанг және Рюкю теисо (nihongo: 提箏, хирагана: ていそう) цитрасы көбінесе шайыр жағылған таяқшамен "көтеріп тартылып" ойналады, бұл таяқшаның шашы жоқ күйде ішектерге тию арқылы үйкеліс тудырады. Худи-гурдидің ішектері де қолмен айналдырылатын тұтқасы бар ағаш дөңгелек – "шайыр дөңгелек" арқылы осылай тербеліске келтіріледі, соның нәтижесінде "көтеріп тартқандай" дыбыс шығады.
Қазіргі заманғы қисық садақ
ХХ ғасырда скрипкашылар мен виолончельшілер скрипка тәрізді аспаптарда полифониялық дыбыстарды шығару үшін "қисайған садақ" деп аталатын құралды қолданды. Эмил Тельмани, Рудольф Гейлер, Тосси Спиваковский, Лорин Маазель, Майкл Бах, Густав Ривиний, Янош Старкер және Мстислав Ростропович сияқты белгілі скрипкашылар, сондай-ақ Джон Кейдж, Дитер Шнебель, Уолтер Циммерман, Ханс Зендер және Майкл Бах Бахтиша сияқты композиторлар скрипкада ойнаудың осы жаңашылығымен айналысты.
Сақтау
Күтімді иелері, жақын жерге қойғанда, садақтың шашын әрдайым босатады. Джеймс Маккиннің кеңесінше, иесі шашты "толық босатып, содан кейін тек бір бұрылысқа түймемен кері қайтару керек". Мақсаты – "шашты тегіс ұстап, бірақ садақтың серпілуіне мүмкіндік беру". Шаштар пайдалану барысында үзілуі мүмкін болғандықтан, садақтың шашын мезгіл-мезгіл ауыстыру қажет, бұл операция көбінесе кәсіби садақ жасаушылармен жасалады, емес, аспап иесімен. Садақтар кейде дұрыс қисаюын жоғалтады (жоғарыда қараңыз) және бастапқы өндірісте қолданылған қыздыру әдісімен қайтадан түзетіледі. Соңында, жақсы ұстау үшін және ағашты қорғау үшін, садақтың тұтқасын немесе орамын ауыстыру қажет болады. Бұл жөндеу жұмыстарын әдетте мамандарға тапсыру керек, өйткені садақтың басы өте нәзік, ал нашар шаш ауыстыру немесе ұшындағы азу тісінің сынуы садақтың бүлінуіне әкелуі мүмкін.
Номенклатура
Күнделікті тілде, скрипканың иісі кейде "иік" деп аталады. Нақты аспаптарға арналған иістер осылай аталады: скрипка иісі, виолончель иісі, және т.б.
Перкуссияда қолданылған
Соңғы уақытта, бас және виолончельдің ісқактары кейбір соқпалы аспаптарда кеңейтілген техника ретінде қолданылып жүр. Бұл техника ең көп металдан жасалған аспаптарда қолданылады, әсіресе вибрафон, кроталь және цимбалдарда. Бұл аспаптар әдетте таяқ немесе соқпақпен ойнатылатындықтан, ісқақ қолдану арқылы стандартты техникамен қол жеткізе алмайтын тембрлерді шығаруға мүмкіндік береді.