Кіріспе

Карл Люгер (1844–1910) – 1897 жылдан 1910 жылы қайтыс болғанға дейін Вена қаласының мэрі болған австриялық заңгер және саясаткер. Ол Венаны 20 ғасырдың басында қазіргі заманға сай қалаға айналдырғаны үшін танымал, бірақ ол құрған және өліміне дейін басқарған Австрия Христиандық-әлеуметтік партиясының (CS) популистік және антисемиттік саясаты әлі де даулы болып қала береді, себебі олар кейде Адольф Гитлердің нацизміне үлгі ретінде қарастырылады.

Өмір және ертедегі мансап

Карл Люгер қарапайым отбасынан шыққан, 1850 жылдан бері Венаның 4-ші ауданы болып табылатын Виден қаласында Нойштадтль-ан-дер-Донаудан Леопольд Люгер мен оның әйелі Джулианның отбасында дүниеге келген. Оның туған жері қазір Карлплацтағы Вена технология университетінің негізгі ғимаратының батыс бөлігі, онда Люгердің әкесі Вена политехникалық мектебінде күзетші болып жұмыс істеген. Дегенмен, ол күндізгі оқушы ретінде атақты Терезиан академиясына (Theresianische Ritterakademie) оқуға қабылданды. Ол Вена университетінде заң білімін алып, 1870 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Университетте оқыған кезінде ол Католик студенттік қауымдастығының (Katholische akademische Verbindung Norica Wien, K. A. V. Norica Wien) мүшесі болды, ол Австриялық студенттік бірлестіктерінің (Österreichische Cartellverband (ÖCV)) құрамына кірді. 1874 жылы Венада жеке заңгерлік кеңсесін ашып, көп ұзамай "қарапайым халықтың" ("kleine Leute") жақтасы ретінде танылды. Осы салада оның үлгісі және ұстазы Люгердің Ландстрассе (3-ші округ) ауданында "Шағын халықтың құдайы" деп белгілі болған танымал еврей дәрігері және жергілікті саясаткер Игнац Мандл болды, ол оны саяси жолға түсірді. Бұл байланыс Люгер антисемитизммен байланыстырылған кезде үзілді. Ол 1910 жылы қайтыс болды.

Саяси мансап

Люгер көптеген саяси салаларда атсалысты, оның ішінде Вена қалалық кеңесінде (әкім болып сайланған), Австрияның федералдық парламентінде және Төменгі Австрияның штаттық парламентінде.

Венаның муниципальді саясаты

1875 жылы ол Вена қалалық кеңесіне (Gemeinderat) бастапқыда либерал ретінде сайланды. 1876-1878 жылдар аралығында екі жылдық үзілістен басқа, өмірінің соңына дейін кеңесте қызмет етті. Ол либерал әкім Кэетан Фельдердің үкіметіне қарсы күресті және жемқорлыққа қарсы күрескен адам ретінде танымал болды. 1888 жылы ол қалалық әкімдікте неміс ұлттық (Deutschnationale) және христиандық-әлеуметтік фракцияларды біріктіріп, кейіннен Біріккен христиандар (Vereinigte Christen) деп аталған топ құрды. 1895 жылғы Вена Gemeinderat сайлауынан кейін христиандық-әлеуметтіктер орынның үштен екісін жеңіп алып, либералдардың ұзақ жылдар бойы жалғасқан үстемдігін аяқтады. Христиандық-әлеуметтік көпшілік Люгерді әкім етіп сайлады. Алайда, императорлық кезеңде әкімдерді император Франц Иосиф бекітуі қажет болды. Император Люгерді жеке басында ұнатпаған және оны қауіпті революционер деп санаған. Ол сондай-ақ Люгердің антисемитизміне қатысты алаңдаушылық білдірді. Премьер-министр Казимир Феликс Баденидің қолдауымен Франц Иосиф Люгерді әкім ретінде бекітуден бас тартты. Христиандық-әлеуметтіктер кеңесте үлкен көпшілікті сақтап, Люгерді тағы үш рет әкім етіп сайлады, бірақ Франц Иосиф әр жолы оны бекітуден бас тартты. Ол 1897 жылы бесінші рет әкім болып сайланды, ал Папа Лео XIII-нің тікелей араласуынан кейін, оның сайлануы сол жылдың соңында мақұлданды. Ол ынталы католик болғандықтан, "университетті шіркеуге қаратуды" қалаған. Ол қалалық әкімшілікте социал-демократтарды, пангермандықтарды немесе еврейлерді қабылдамайтын. Ол чех иммигранттарына жақсы қарым-қатынас жасауды қамтамасыз етті. Ол Венаны ең әдемі бақ-қалалардың біріне айналдыруды жоспарлаған.

Еврейлерге қарсылық

Люгер өзінің антисемиттік риторикасымен танымал болды және өзін 1889 жылы Францияның Антисемиттік лигасын құрған Эдуард Друмонттың жанкүйері деп атады. Он жылдар өткен соң, 1907 жылдан 1913 жылға дейін Венада тұрған Адольф Гитлер оны еврейлерге қатысты өз көзқарастарына шабыт көзі ретінде қарастырды. Ол ашық пангерманист болмаса да, Австрия-Мажарстандағы неміс тілін білмейтін азшылықтарға қарсы нәсілшіл саясатты қолдады және 1887 жылы өзінің ұзақ жылдар бойы қарсыласы болған Георг фон Шенерердің орыс және румын еврейлерінің көшіп келуін шектеу туралы ұсынысқа дауыс берді. Ол сондай-ақ Гвидо фон Листтің «völkisch» қозғалысын ашық қолдады және Венгрия астанасы Будапешттің еврейлердің билігінде екенін білдіретін «Юдапест» деген әзілді сөзді ойлап тапты. Тарихшы Леон Полиаков «Антисемитизм тарихы» еңбегінде былай деп жазды:

«Көп ұзамай, әсіресе Венада, қолөнершілерге ұнауды көздеген кез келген саяси топтың антисемиттік платформасы болмаса сәттілікке жете алмайтыны анық болды. [ ] Осы кезде Венада кең таралған бір сөз тіркесі пайда болды: «Антисемитизм – ақымақтардың социализмі». Бұл жағдайды католик саясаткері Карл Люгер пайдаланды, ол Австрияның Христиандық-әлеуметтік партиясының басшысы болды және оның бағдарламасы пастор Стокер басқарған Берлин партиясының бағдарламасына ұқсас болды. 1887 жылы Люгер антисемитизм туын көтерді. [ ] Алайда, Гитлердің «Менің күресімде» оған көрсеткен құрметі ақталмайды, өйткені оның басқару кезінде еврейлер зардап шеккен жоқ. Басқа сарапшылар Люгердің көп жағдайда дауыс алу үшін жасалған қоғамдық расизмі, популизмді саяси құрал ретінде қолданған алғашқылардың бірі болғанын айтады. Тарихшы Уильям Л. Ширер былай деп жазды: «Оның қарсыластары, оның ішінде еврейлер де, оның шын жүректен әдепті, қайсар, жомарт және төзімді адам болғанын мойындады». Амос Илонның сөзіне қарағанда, «Люгердің антисемитизмі қарапайым, икемді болды – оны тіпті «gemütlich» деп айтуға болады. Оған көптеген достары еврей екенін түсіндіруді сұрағанда, Люгер әйгілі түрде: «Кім еврей екенін мен шешемін», – деп жауап берді». Венада Люгердің өкілеттігі кезінде өскен еврей жазушысы Стефан Цвейг «Оның қалалық әкімшілігі өте әділ, тіпті демократиялық болды» деп еске алды.

Неміс ұлтшылдығы

Люгер неміс ұлтшылдығына күмәнмен қарады, бірақ антисемитизмі сияқты, осы сезімдерді жеке саяси мақсаттары үшін пайдалануға дайын болды. Ол австро-венгрлік дуализмге қарсы болды және федерализмді, сондай-ақ империя құрамына кіретін барлық ұлттардың теңдігін жақтады.

Мұра

Оның саяси стилі кейіннен 1918–1933 жылдары Бірінші Австрия Республикасының оңшыл көшбасшыларына, мысалы, Игнац Зайпель, Энгельберт Доллфусс және Курт Шушниггке шабыт берді. Олар Австрия қоғамын австрофашизмге ұмтылдырды. Гитлерден өзгеше, ол оларда антисемитизмді күшейтпеді (осы үштің ешқайсысы айқын антисемит емес еді), бірақ олардың идеологиялық қарсыластарына қатысты жалпы алғанда күрескерлік, кешірімсіз ұстанымдары үшін маңызды үлгі болды. Бұл, ақырында, Австрия мемлекетінің тұтастығына зиян келтірді. Венада Люгердің атымен алаң аталды, оның құрметіне кем дегенде екі ескерткіш орнатылды және 2012 жылдың сәуіріне дейін Рингштрассе көшесінің бір бөлігі оның есімімен аталып келді. Еуропалықтар (және басқалар) Холокост тарихына ой жүгіртіп, беделі күмәнді тарихи тұлғаларға қойылған ескерткіштермен не істеу керектігін анықтау қиын болды. 1938 жылы Австрияның Аншлюсі кезінде еврейлердің есімдері немесе бейбітшілдердің есімдері бар көшелердің атаулары өзгертілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австрия мәдени және географиялық деңгейде толыққанды денацификация бағдарламасын бастады. Нацистік табельдер алынып тасталды және олардың аттары нацилерден Габсбург батырларына өзгертілді. Люгердің ескерткіштері күрделі мәселе тудырады, себебі олар жергілікті, бірақ ол нацистерге әсер етті. Кейбірлер үшін Люгердің ескерткіштері Венаның Ұлы императорлық қала ретіндегі сүйікті бейнесін сақтау үшін Холокост құрбандарына қатысты міндеттемелерін орындамағанын көрсетеді. Мысалы, 2000 жылы австриялық нейробиолог Эрик Кандель Нобель сыйлығын алғанда, ол "австриялықтарға қарсы шықты" деп, бұл австриялық Нобель емес, еврей-американдық Нобель екенін мәлімдеді. Кейіннен Австрия президенті Томас Клестиль оған телефон соғып, "Қалай түзетуге болады?" деп сұрады. Кандель доктор Карл Люгер рингінің атын өзгерту керектігін айтты. Кандель Вена университетінің мекенжайы осы көшеде болғанына наразы болды. Жылдар бойы пікірталас жүргізілгеннен кейін, 2012 жылдың сәуірінде рингтің атауы Университет рингі деп өзгертілді. Люгердің доктор Карл Люгер алаңындағы ескерткіші, сондай-ақ Вена Техникалық университетіндегі мемориалдық тақтада Люгердің антисемитизмі мен ұлттық социализмге тигізген әсерін көрсететін сипаттамалар қосылды. Люгер 1943 жылы түсірілген «Вена 1910» атты тамыр тарихындағы басты рөлде болды, оны Рудольф Форстер сомдады.