Фридрих фон Визер: Австрия мектебінің экономисі және оның ғылыми еңбектері

Кіріспе

Австриялық экономист (1851–1926)

Фридрих Фрайхерр фон Визер (10 шілде 1851 – 22 шілде 1926) – Австрия мектебінің алғашқы («бірінші буын» деп аталатын) экономисі. Венада дүниеге келген, әскери министрліктегі жоғары лауазымды кеңесші Леопольд фон Визердің ұлы, ол бастапқыда социология және құқық салаларын оқыды. 1872 жылы, білімін аяқтаған жылы, ол Австрия мектебінің негізін қалаушы Карл Менгердің «Негіздер» (Grundsätze) еңбегімен танысып, экономикалық теорияға қызығушылық танытты. Визер 1903 жылы Венада Менгердің орнын басарға дейін Вена және Прага университеттерінде жұмыс істеді, онда ол күйеу інісі Эуген фон Бём-Баверкпен бірге Людвиг фон Мизес, Фридрих Хайек және Жозеф Шумпетер сияқты Австрия экономистерінің келесі буынын қалыптастырды. 30 тамыз 1917 жылдан 11 қараша 1918 жылға дейін ол Австрияның сауда министрі болды. Визер екі маңызды еңбегімен танымал: «Табиғи құн», онда баламалы құн және амортизация теориясы егжей-тегжейлі түсіндіріледі; және 1914 жылғы «Әлеуметтік экономика», ол оны нақты әлемге қолдануға бағытталған амбициялы әрекет. Оның шекті пайдалылық теориясын түсіндіруі, кем дегенде терминологиялық тұрғыдан, шешуші болды. Оның «Grenznutzen» термині (фон Тюненнің «Grenzkosten» негізінде) Уильям Стэнли Джевонстың «пайдалылықтың соңғы дәрежесі» немесе Менгердің «құн» емес, «шекті пайдалылық» стандартты терминіне айналды. Оның «табиғи» деген сөзді қолдануы құндылықты кез келген қоғамға тән «табиғи санат» ретінде қарастырғанын көрсетеді, қандай да бір меншік институты орнатылған болса да. Экономикалық есептеулер жөніндегі пікірталас экономикалық тиімділік үшін дәл есептеудің маңыздылығы туралы оның түсінігінен басталды. Оның пікірінше, бағалар нарық жағдайлары туралы ақпаратты көрсетеді, сондықтан олар кез келген экономикалық қызмет үшін қажет. Сондықтан социалистік экономика жұмыс істеу үшін баға жүйесі қажет. Ол сондай-ақ кәсіпкердің экономикалық өзгерістерге әсерін атап өтті, ол оны «жаңа экономикалық жағалауларға жетекшілік ететін жеке адамдардың ерен қатысуы» арқылы жүзеге асырылатынын көрді. Бұл идеяны кейіннен Жозеф Шумпетер экономикалық инновацияларды зерттеуінде пайдаланды. Австрия мектебінің көптеген экономистерінен айырмашылығы, Визер классикалық либерализмді қабылдамады, «еркіндік тәртіп жүйесімен алмастырылуы керек» деп жазды. Бұл көзқарас және тарихтағы жеке тұлғаның рөліне оның жалпы шешімі оның соңғы кітабында, өмірінің соңғы жылы жарық көрген «Билік заңында» – саяси тәртіптің әлеуметтанулық зерттеуінде ең жақсы көрінеді.

Friedrich Freiherr von Wieser (; 10 July 1851 – 22 July 1926) was an early (so called "first generation") economist of the Austrian School of economics. Born in Vienna, the son of Privy Councillor Leopold von Wieser, a high official in the war ministry, he first trained in sociology and law. In 1872, the year he took his degree, he encountered Austrian school founder Carl Menger's Grundsätze and switched his interest to economic theory. Wieser held posts at the universities of Vienna and Prague until succeeding Menger in Vienna in 1903, where along with his brother in law Eugen von Böhm Bawerk he shaped the next generation of Austrian economists including Ludwig von Mises, Friedrich Hayek and Joseph Schumpeter in the late 1890s and early 20th century. He was the Austrian Minister of Commerce from August 30, 1917, to November 11, 1918. Wieser is renowned for two main works, Natural Value, which carefully details the alternative cost doctrine and the theory of imputation; and his Social Economics (1914), an ambitious attempt to apply it to the real world. His explanation of marginal utility theory was decisive, at least terminologically. It was his term Grenznutzen (building on von Thünen's Grenzkosten) that developed into the standard term "marginal utility", not William Stanley Jevons's "final degree of utility" or Menger's "value". His use of the modifier "natural" indicates that he regarded value as a "natural category" that would pertain to any society, no matter what institutions of property had been established. The economic calculation debate started with his notion of the paramount importance of accurate calculation to economic efficiency. Above all, to him prices represented information about market conditions and are thus necessary for any sort of economic activity. Therefore, a socialist economy would require a price system in order to operate. He also stressed the importance of the entrepreneur to economic change, which he saw as being brought about by "the heroic intervention of individual men who appear as leaders toward new economic shores". This idea of leadership was later taken up by Joseph Schumpeter in his treatment of economic innovation. Unlike most other Austrian School economists, Wieser rejected classical liberalism, writing that "freedom has to be superseded by a system of order". This vision and his general solution to the role of the individual in history is best expressed in his final book The Law of Power, a sociological examination of political order published in his last year of life.

Жетістіктер

Визердің ең танымал үлестері – 1889 жылғы «Der natürliche Wert» (табиғи құндылық) еңбегінен туындаған импутация теориясы және 1914 жылғы «Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft» (әлеуметтік экономика) еңбегінен алынған баламалы шығындар (немесе мүмкіндік шығындары) теориясы. Ол кейіннен Фридрих Август фон Хайек және оның сегіз шәкірті қолданған қоғамдық және жеке тауарлар арасындағы экономикалық айырмашылықты қалыптастырды, сондай-ақ шекті пайдалылық (Grenznutzen) тұжырымдамасын әзірледі. Құн теориясы революциялық болды, себебі ол экономикалық құн мәселесі бойынша пікір-таласты ашты және субъективті теорияға объективті есептеуді енгізді. Бұл өндіріс факторларының бағасын анықтау мәселесін математикалық тұрғыдан шешудің алғашқы тәсілдерінің бірі болды. Оның импутация теориясы ұстазы Карл Менгердің теориясындағы мүмкін қателерді түзетті және бүгінгі күнге дейін микроэкономикада, тұтынушылық зерттеулерде өндіріс факторларының жүйелі алмасуын есептеу үшін қолданылады. Визердің экономикаға қосқан тағы бір маңызды үлесі – Альфред Маршалл мен британдық экономистер назардан тыс қалдырған баламалы шығындар теориясы (қазіргі кезде мүмкіндік шығындары теориясы деп аталады). Оның үлесіне 1914 жылы «gesellschaftliche Theorie der Wirtschaft» (Әлеуметтік экономика теориясы) еңбегінде жарияланған бастапқыда баламалы шығындар теориясы (қазіргі мүмкіндік шығындары теориясы) да кіреді. Сонымен қатар, оның ақша теориясын да атап өту керек.

Құн теориясы

Визердің құн теориясы экономикалық құнды есептеу әдісін құруға тырысады және өндіріс факторлары соңғы өнімге берген пайдалылығынан, яғни шекті пайдалылығынан құнға ие болады, бұл оның ұстазы Карл Менгер ұсынған, соңғы өнімге үлес қосқан кездегі кіріс құны құн факторы болады деген теориясына қарама-қайшы. Визердің құндылық теориясы оның импутация теориясымен бірге 1889 жылы Венада жарияланған «Табиғи құндылық» (Der Natürliche Werth) еңбегінде ұсынылған, бірақ оның бұл тақырыпты зерттеуі 1884 жылы докторлық диссертациясы «Факторлардың құндылығының шығу тегі мен негізгі заңдары туралы» (Über den Ursprung und die Hauptgesetze wirthschaftlichen des Werther) еңбегінен басталады. Визер табиғи құндылық (natürliche Wert) экономикалық жүйеге тәуелсіз, бейтарап құбылыс деп санайды. Оның табиғи құндылық туралы идеясы мүліктік құндылықтың әртүрлі әлеуметтік топтар арасындағы табыстың бөлінуіне үнемі тәуелді екенін көрсетеді, сондықтан теңсіздік өте жоғары болған жағдайда, аз әлеуметтік пайдалылықпен қамтамасыз етілген тауарлар немесе қызметтер жоғары құнға ие болуы мүмкін және керісінше. Экономика – әлеуметтік процесс, сондықтан ол белгілі бір институционалдық шараларды білдіретін әлеуметтік экономика (gesellschaftliche Wirtschaft) тұжырымдамасына негізделуі керек. «Әлеуметтік экономика теориясы» (Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft) атты еңбегінің бірінші бөлігінде Визер жалпы экономикалық тепе-теңдік туралы өз көзқарасын егжей-тегжейлі түсіндіреді. Бұл экономиканың идеалистік болжамдарын ескере отырып, ол ресурстарды барынша тиімді пайдалану үшін бөлудің шарттарын нақты анықтауға тырысады. Сондықтан әлеуметтік экономика нарықтық экономикадағы әкімшілік араласудың тиімділігін бағалау үшін өлшемшарт ретінде қызмет етуі керек: Бұл тұжырым Визер үшін байлықтың және қателіктердің теңсіздігі болмаған жағдайда табиғи құндылықтың кемелді коммунистік мемлекетте қалыптасатынына негізделген. Бұл жағдайда құндылық тек қолжетімді көлемнен және пайдадан туындайды. Алайда, ол нақты әлемде табиғи құндылықтың бағаның қалыптасуының бір ғана факторы екенін айтады. Бағаға әсер ететін басқа факторлар – сатып алу қабілетінің таралуы, қателіктер, алаяқтық және мәжбүрлеу. Оның табиғи құндылық туралы идеясы мүліктік экономикалық құндылықтың әртүрлі әлеуметтік топтар арасындағы табыстың бөлінуіне байланысты қалай өзгеретінін көрсетеді, сондықтан табыстың бөлінуі теңдікке алыс болған кезде, аз әлеуметтік пайдалылықпен қамтамасыз етілген тауарлар немесе қызметтер жоғары құнға ие болуы мүмкін және керісінше. Сондықтан Визер айырбас құнының (бағаның) нақты құннан (шекті пайдалылықтан) айырмашылығын қарастырғанда өзінің болжамдарын нақтылайды: Тұтынушылардың сатып алу қабілетіндегі теңсіздік жоғары төлем қабілеті бар адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін артық өндірілген тауарларға, ал кедей адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тым аз тауарларға әкеледі. Австрия мектебінің кейбір экономистері өндіріс факторларының құны соңғы өнімге әрбір фактордың жеке үлесі емес, керісінше соңғы игіліктің (Парето оптималдық нүктесіне дейін шекті пайдалылық) ең құнды пайдалануының құны деп санайды. Адам Смит сияқты классикалық экономистердің қарама-қарсы көзқарасы – еңбек құнының теориясы.

Wieser's value theory attempts to establish a method for calculating economic value and states that the factors of production have a value due to the utility they have conferred on the final product, i. e. marginal utility, as opposed to the theory held by his teacher Carl Menger which states that the value factor is the value of the input when contributed to the final product. Wieser's value theory was presented along with his imputation theory in his work Der Natürliche Werth (Natural Value), published in Vienna in 1889, although his examination of the subject begins in his 1884 postdoctoral study Über den Ursprung und die Hauptgesetze wirthschaftlichen des Werther (On the Origin and the Principal Laws of the Value of Factors). Wieser asserts that natural value (natürliche Wert) is a neutral phenomenon, independent of the economic system. His idea of natural value tends to highlight how the value of property is continuously dependent on the distribution of income between different social classes, so that in the presence of a situation greatly lacking in equidistribution, goods or services provided with little social utility can be of great value and vice versa. The economy deals with a social process and therefore must be based on a concept of social economics (gesellschaftliche Wirtschaft), which implies certain institutional actions. In the first part of his treatise Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft (Theory of Social Economics), Wieser carefully explains his view of general economic equilibrium. Aware of the idealized assumptions of this economy, he seeks to define with pinpoint accuracy the conditions under which resources would be allocated to ensure the highest possible utility. Social economics should therefore serve as the benchmark for evaluating the efficacy of administrative intervention in the market economy:

This assertion is based on the fact that for Wieser natural value would exist in a perfect communist state due to the absence of inequalities of wealth and error. In this case, value would result only from the available quantity and from profits. However, he states that in the real world natural value is only one element in the formation of price. Other factors that influence prices are the distribution of purchasing power, errors, fraud and coercion. His idea of natural value highlights how the economic value of property changes depending on the distribution of income between different social classes so that when income distribution is far from equal, goods or services provided with little social utility can be of great value and vice versa. Therefore, Wieser explicitly states his assumptions considering the cases in which the exchange value (price) differs from the real value (marginal utility):
Disparity in the purchasing power of consumers leads to over produced goods to meet the needs of persons with high ability to pay, and too few goods to meet the needs of poor people. Some economists of the Austrian School maintained that the value of the factors of production is not the individual contribution of each factor in the final product, but rather the value of the most valuable use that can be made of the last good (the marginal utility before reaching the Pareto optimal point). The opposing view held by the classical economists such as Adam Smith is the labor theory of value.

Іс жүзінде қолдану

"Шекті пайдалылық" терминін қалыптастырды және осы ұғымды дамытты. Бұл еңбекте бағалар нарық жағдайлары туралы маңызды мәліметтер береді және кез келген экономикалық белсенділік үшін қажет. Тиімді болуға таластанушы социалистік жүйе жұмыс істеу үшін бағалар жүйесін пайдалануға тиіс.

Баламалы шығындар теориясы

Альтернативті шығындар теориясы (немесе мүмкіндік шығындары теориясы) – оның 1914 жылы жарияланған «Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft» (Әлеуметтік экономика теориясы) еңбегінен туындаған маңызы зор теория, бірақ оның аргументтері 1911 жылы жарияланған «Das Wesen und der Hauptinhalt der theoretischen Nationalokonomie» (Теориялық ұлттық экономиканың мәні мен негізгі мазмұны) еңбегінде көрініс берген. Визер «мүмкіндік шығыны» терминін енгізіп, осы тақырыпты жан-жақты зерттеді. Мүмкіндік шығыны 20 ғасырдың басындағы белгілі даумен байланысты, онда ағылшын экономисі Альфред Маршаллдың ізбасарлары Австрия мектебінің континенттік экономистеріне қарсы шықты, оның төрағасы Фридрих фон Визер болды, және оның альтернативті немесе мүмкіндік шығындары теориясы осы даудың себебі болды. Талқылау келесі мәселелер төңірегінде өрбіді: Визер есептік шығындар («өндіріс шығындары») мен экономикалық шығындар («өндіріс шығындары» + балама мүмкіндікті пайдалана алмаудың мүмкіндік шығыны) арасындағы айырмашылықты анықтаған теорияны қалыптастырды.

Ақша теориясы

Визер сондай-ақ ақша теориясын әзірледі. Ол Карл Менгердің зерттеулеріне, әсіресе оның валюта туралы зерттеуіне негізделді, онда ақшаның тарихи эволюциясы және оның құндылығы туралы мәселелер талқыланды. Визер ақша теориясының негізі ретінде шекті пайдалылық теориясын пайдаланды. Бұл теория бастапқыда қабылданбады, тіпті кейбір авторлар маргинализм мұндай теорияларды құру үшін негіз ретінде қолданылғанда сөзсіз сәтсіздікке ұшырайтынын дәлелдеуге тырысты. Бірақ оның шәкірті Людвиг фон Мизес Визердің теориясын зерттеп, оны дамытып, неміс тіліндегі Geld (ақша) тұжырымын қалыптастырған күрделі жүйені құрды. Визер валюта құнының өзгеруінің табиғи экономика мен ақша экономикасы арасындағы қатынасқа тигізетін әсерін тағы да зерттеді.

Іс жүзінде қолдану

Кейіннен ол ақшаның сандық теориясы мәселесіне қолданылды. Бұл Австрия мектебінде жаңа монетарлық теорияны қалыптастырды және монетарлық құнға ықпал ететін нақты бір түрді зерттеуге мүмкіндік берді. Оның шәкірті Людвиг фон Мизестің монетарлық теорияны одан әрі дамытуының және қазірге дейін маңыздылығын сақтап келе жатқан зерттеулеріне негіз болды.