Кіріспе

Францияның Вогез таулары (/v/oʊ/ʒ/ VOHZH, voʒ; Vogesen; Франкон және) – Францияның шығысында, Германиямен шекарасына жақын орналасқан орташа биіктіктегі таулар. Германия шекарасының солтүстігіндегі Палатин орманмен бірге, олар біртұтас геоморфологиялық бірлік және шамамен 150 км² аумақты қамтитын төменгі тау жотасын құрайды. Олар Бургундия қақпасынан (Бельфор–Роншамп–Люре сызығы) Боррштадт алқабына (Виннвайлер–Боррштадт–Гёлльхайм сызығы) дейін солтүстік-солтүстік-шығыс бағытта созылып, Жоғарғы Рейн жазығының батыс шекарасын қалыптастырады. Ең биік нүктесі – Гранд Балон, одан кейін Сторкенкопф және Хонек таулары.

Климат

Метеорологиялық тұрғыдан алғанда, фён эффектісінің салдарынан таудың шығыс және батыс орташа беткейлері арасындағы айырмашылық өте айқын. Басты ауа ағындары көбінесе батыс және оңтүстік-батыстан келеді, сондықтан Жоғарғы Вогеж тауларының астындағы Эльзас орталық жазықтары Вогеж тауларының оңтүстік-батыс беткейіне қарағанда әлдеқайда аз су алады. Ремиремон округінің жоталары жылдық жауын-шашын немесе қар түрінде көп мөлшерде жауын алады, ал Кольмар маңындағы кейбір құрғақ жерлер жеткіліксіз дауылдар болған жағдайда су тапшылығын сезінеді. Таулардың батыс беткейінде температура, әсіресе жазда, тау массивінің артындағы жазықтарға қарағанда әлдеқайда төмен. Шығыс беткейінде экономикалық жүзімдіктер биіктігі 15 м-ге жетеді, ал тауларда жайылымдық және орманды жерлер басым. Эльзастағы өзендердің арасында оңтүстік Эльзастан (немесе Сундгаудан) келетін Иль, сондай-ақ Бруш д'Андлау және Бруш бар, олардың бастаулары Вогеж тауларынан басталатын қысқарақ, бірақ кейде қуатты өзендермен толықтырылады. Мозель, Мюрте және Сарр өзендері және олардың көптеген салалары Лотарингия жағынан басталады. Жоғарғы Мозель және Мюрте аңғарларындағы мореналар, тас және жылтыратылған тау жыныстары бұрын Вогеж тауларының жоғарғы бөлігін жауып тұрған мұздықтардың болғанын көрсетеді. Мұздық құбылыстарынан пайда болған тау көлдері қарағайлар, емендер және шағандармен қоршалған, ал жасыл шалғындықтар ірі малға жайылымдық алаңдар ұсынады, сонымен қатар Рейн аңғары, Қара орманы және алыстағы қарлы Швейцария таулары көрініс тапқан.

Тіл

Римдіктерге дейінгі кезеңде Вогеж таулы аймағы елді мекендерден бос болған, немесе кельттер оны мекендеп, үстемдік құрған. Рим дәуірінен кейін шығыс бөлігіне алеманндар, ал солтүстік-батыс бөлігіне франктар қоныстанды. Көптеген адамдардың ойынша, Вогез тауларының негізгі жотасы тарихи рим-герман тілдерінің шекарасымен тек Оңтүстік Вогезде ғана сәйкес келді. Ежелгі роман тілі (Altromanisch) негізгі жотаның шығысында қолданылды: Лапутройе маңындағы Вейс аңғарында, Лиэпврет аңғарында (қазіргі уақытта «Күміс аңғары» деп те аталады), Валле-де-Вилле кантонының (Валле-де-Вилле) және Бруш аңғарының (Валле-де-ла-Бруш) бөліктерінде. Керісінше, Брюш аңғарының солтүстігіндегі Солтүстік Вогездің солтүстік бөліктері мен Васгаудың барлық аймағы герман тілді аймаққа жатады, себебі Ширмектен бастап тарихи тілдік шекара солтүстік-батысқа бұрылып, Донон мен Муцигфельсен арасынан Сарребургке (Сарбург) қарай жүреді. Вогез тауларының герман тілді аймақтары алеман диалектілік аймағы мен мәдени аймақтың құрамына кіреді, ал солтүстік бөлігі франк диалектілік аймағы мен мәдени аймақтың да бөлігі болып табылады. Роман тілді аймақтар дәстүрлі түрде батыстағы Лоррен тілінің аймағына және оңтүстіктегі Френк-Комту аймағына жатады. Ұзақ жылдар бойы тілдер мен диалекттердің таралуы, негізінен, қоныстану қозғалысымен байланысты болды. Алайда, 17-20 ғасырлар аралығында Альзас аймағында неміс тілінен француз тіліне ауысу, халықтың одан әрі айтарлықтай қозғалысына әкелмеді.