Кіріспе
Христиан діни мәселелерінде юрисдикциясы бар сот – шіркеу соты, сондай-ақ христиан соты немесе рухани сот деп аталады. Орта ғасырларда бұл соттар Еуропаның көптеген аймақтарында ұлттық мемлекеттер қалыптасуына дейін қарағанда әлдеқайда кең өкілеттіктерге ие болды. Олар канондық құқықты түсіндіруде сарапшылар болды, оның негізі – Юстинианның «Corpus Juris Civilis» еңбегі, ол азаматтық құқық құқықтық дәстүрінің бастауы саналады.
An ecclesiastical court, also called court Christian or court spiritual, is any of certain courts having jurisdiction mainly in spiritual or religious matters. In the Middle Ages, these courts had much wider powers in many areas of Europe than before the development of nation states. They were experts in interpreting canon law, a basis of which was the Corpus Juris Civilis of Justinian, which is considered the source of the civil law legal tradition.
Католик шіркеуі
Католик шіркеуінің трибуналдары Батыс шіркеуі (Латын шіркеуі) үшін 1983 жылғы Канондық құқық кодексімен, ал Шығыс католик шіркеулері (Византия, Украина, Маронит, Мелкит және т.б.) үшін Шығыс шіркеулерінің Канондық кодексімен басқарылады. Екі канондық құқық жүйесі де 20 ғасырдың соңында толық қайта қараудан өтті, нәтижесінде 1983 жылы Латын шіркеуі үшін жаңа кодекс, ал 1990 жылы Шығыс кодексі алғаш рет жинақталды.
Шағым
Апелляциялық сот екінші сатыдағы сот деп аталады. Әдетте екінші сатыдағы сот – митрополит епископтың соты. Егер шағым митрополиттің өзінің трибуналының бірінші сатыдағы шешіміне қатысты болса, онда шағым митрополиттің Киелі Тақтың мақұлдауымен тағайындаған сотына беріледі, көбінесе басқа жақын орналасқан митрополитке, осылайша бір епархиядан түскен шағымдар сол епархияда қарастырылмауын қамтамасыз етеді. Мысалы, Массачусетс штатының Спрингфилд епархиясындағы іс Бостон архиепархиясының сотына шағымданылады, ал Бостон архиепархиясынан бастау алған іс Нью-Йорк архиепархиясының сотына шағымданылады, мұнда Нью-Йорк және Бостон архиепископтары арасында келісім жасалады. Кейбір жағдайларда шағым автоматты түрде беріледі (мысалы, егер неке жарамсыз деп табылса). Шағымданушы тарап митрополитке шағымдануға міндетті емес; оның орнына тарап Киелі Таққа шағымдануға құқылы, онда Рим Ротасы істі екінші сатыда қарастырады. Егер іс алғашқы сатыда Ротада қарастырылған болса, онда екінші сатыда оны Ротаның басқа құрамы қарастырады. Жеке мәртебеге қатысты істерден басқа, егер бірінші және екінші сатыдағы соттар істің нәтижесі бойынша келісімге келсе, онда іс сот шешіміне еніп, одан әрі шағымдану мүмкін болмайды. Егер олар келіспесе, онда іс үшінші сатыдағы сот ретінде қызмет ететін Рим Ротасына шағымдануға болады. Рота – он бес судьядан, «аудиторлар» деп аталатын соттан тұрады, олар үш адамнан құралған құрамда істерді қарап, көптеген істер бойынша соңғы шешім шығарады. Папа Римский жеке өзі шешкен сот ісіне қатысты шағымдануға болмайды.
Басқа соттар
Рим Куриясының тағы екі соты бар, олар белгілі бір мамандандырылған істермен айналысады немесе мүлдем іс қарамайды. Біріншісі – Апостольдық қолтаңба, бес кардиналдан тұратын кеңес, Рим-католик шіркеуіндегі ең жоғарғы сот. Көбінесе істер Сигнататураға жетпейді, егер тарап Папаға шағымданып, ол істі оларға тапсырса немесе Папа өз бастамасымен басқа соттан істі алып, оларға берсе ғана қаралады. Сот көбінесе әкімшілік билікті пайдалануға қатысты істерді, соның ішінде сот емес, атқару билігі арқылы шешілген қылмыстық істерді қарастырады. Ол дикастериялар мен басқа да трибуналдар арасындағы сот өкілеттігіне қатысты дауларды, Роталь шешімінің күшін жойылған деп тану және қайта қарау туралы шағымдарды, адвокаттар мен дінаралық трибуналдарға қатысты мәселелерді де қарастырады. Әдетте Апостольдық қолтаңбаның шешіміне шағымдануға құқық жоқ (кан. 1629, №1); алайда, кәдімгі адамдар мен дін қызметкерлері сирек жағдайларда Папаны өздерінің ісін қайта қарауға көндіре алды. Бұл көбінесе айыптауға немесе басқа да ауыр жазаға ұшыраған жағдайларда қолданылады, мысалы, теологияны оқыту немесе қасиетті сакраменттерді басқару құқығынан айырылу. Бір теолог және дін қызметкері айыпталуға тап болғанда, Папа Иоанн Павел II-ді өзінің ісін тыңдауға мәжбүр етті, тіпті Пападан өз шешімін өзгертуін өтінді, бірақ Папа екі жағдайда да шешімін өзгерте қойған жоқ. Екінші трибунал – Апостольдық жазалау. Бұл трибунал «сыртқы форум» деп аталатын, яғни жұртқа белгілі істер мен оқиғалар бойынша емес, тек «ішкі форум» мәселелерін қарастырады, ол толығымен құпия және жасырын мәселелерді қамтиды, соның ішінде (бірақ оған шектелмейді) Тазару сакраментінде мойындалғандар. Ол негізінен тек құпияханада ғана туындайтын және жеке, құпия немесе құпия фактілері бар істермен айналысады. Мұндай істерді сотқа әдетте адамның мойындаушысы ұсынады, ол істің қажетті фактілерін, латынша псевдонимдерді пайдаланып, ең қажетті мәліметтерді ғана жазады. Адамның құпиялылығы және дін қызметкерінің Тазару сакраментінің құпиясын сақтауға міндеттілігі осындай жағдайларда да күшінде болады. Бұл сот, Папаның атынан әрекет ететін Кардинал-жазалаушының басшылығымен, мойындаушыға жауап береді және оған жаза тағайындауға және жазаны алып тастауға өкілеттік береді. Мысалы, Евхаристияны қорлау – бұл әрекетті жасаған адамға автоматты түрде айыптау жазасы (әрекет жасалған сәттен бастап айыптау, соттың қатысуын қажет етпейді), ал осы айыптауды алып тастау құқығы Папаның өзінде сақталады. Егер бұл адам дін қызметкеріне келіп, өкініш білдіріп, жасаған әрекеті мен оның құпияда жасалғанын түсіндірсе, мойындаушы сотқа адамның жеке басын жасыра отырып, істің ең қарапайым мәліметтерін жазады және, әдетте, осы адамға айыптауды алып тастауға және жеке өкініш актісін тағайындауға өкілеттік алады.
Гернси
Гернсидегі діни соттың алғашқы жазбаша куәліктері 13 ғасырға дейін жетеді. Оның өкілеттері ғасырлар бойы қысқартылып келген, бірақ ол әлі де апта сайын жиналып, өсиеттерді бекітеді және неке рұқсатнамаларын береді.
Америка Құрама Штаттарының епископтық шіркеуі
Америкалық епископтық шіркеудегі шіркеу соттары тек дін қызметкерлерін қатыстыратын тәртіптік істер бойынша ғана құзыретті және екі бөлек жүйеге бөлінеді: бірі – епископтардың соттары (ұлттық епископтық шіркеу деңгейінде), екіншісі – дін қызметкерлері мен диакондардың соттары (бастапқы юрисдикция үшін епархия деңгейінде және апелляциялар үшін провинциялық деңгейде). (Дегенмен, кем дегенде бір епархия, Миннесота епархиясы, өз канондарында кең ауқымды каноникалық мәселелерге қатысты кеңірек юрисдикциялы сот құру мүмкіндігін қарастырды, бірақ мұндай сот әлі күнге дейін сол епархияның конвенциясымен іске асырылмаған.) Әр тәртіптік іс бойынша екі сот қарастырылады, біреуі – сот отырысын өткізу үшін, екіншісі – апелляциялық шағымдарды қарау үшін. Алғашқы шағым келіп түскен кезде, ол бастапқы тексеру комиссиясына (дүниежүзілік қылмыстық құқықтағы үлкен қазылар алқасына ұқсас) жіберіледі, оның міндеті – істі қашан қарау керектігін анықтау және прокурор рөліндегі Шіркеу адвокатын бақылау. Епископтарды соттау рәсімі мен процедурасы Бас Конвенцияның Канондарымен (ұлттық шіркеудің үш жылдық заң шығару органы) белгіленген. Епископты соттау үшін бір сот бар, ол тоғыз епископтан тұрады (бірақ бұл сотқа мирян және төменгі дәрежедегі дін қызметкерлерін қосу туралы ұсыныстар болған). Апелляциялық шағымдарды епископты соттау ісі бойынша қайта қарау соты қарастырады, оған да тоғыз епископ кіреді. Ұлттық епископтық шіркеудің Конституциясы бұл соттың тек епископтардан құрылуын талап етеді. Шағымдар Епископтық шіркеудің тоғыз провинциясының әрқайсысында құрылған дін қызметкері немесе диаконды соттау ісі бойынша қайта қарау сотына жіберіледі (провинция – епархиялардың географиялық біріктірілуі). Епархиялар шіркеу сотының процедурасы мен құрамына қатысты белгілі бір еркіндікке ие, бірақ көптеген ережелер мен процедуралар ұлттық канондармен шіркеу жүйесінде бекітіледі. Соттар дін қызметкерлері мен диакондардан, дін қызметкерлерінің көпшілігімен құрылады. Әртүрлі қайта қарау соттары бір епископтан, үш дін қызметкері немесе диаконнан және үш миряндан тұрады. 18-шы ғасырдан бері ұлттық епископтық шіркеудің Конституциясы ұлттық апелляциялық сот құруға рұқсат береді, ол «тек Дін, сенім немесе құлшылық мәселелері бойынша кез келген қайта қарау сотының шешімін қарау үшін» арналған. Ресей империясы тұсында орыс православие шіркеуінің соттары неке бұзу, туысқандық қатынастар, малмен жыныстық қатынас және құдайға тіл тигізу сияқты істерді қараған. Сондай-ақ, олар неке бұзған жағдайда ғана ажырасуға рұқсат берген. Грек православие шіркеулерінде де шіркеу соттары бар. Мысалы, Константинополь патриархатының рухани юрисдикциясына бағынатын Тиатеира және Ұлыбритания архиепископиясында мемлекет ажырасуға рұқсат бергеннен кейін оны беру немесе бермеу туралы шешім қабылдайтын соттар бар.
Біріккен методистік шіркеу
Соттық кеңес – Біріккен методистік шіркеудегі жоғарғы сот. Ол жалпы конференциямен сегіз жылдық мерзімге сайланатын тоғыз мүшеден – дін қызметкерлері мен миряннан тұрады. Мирян мен дін қызметкерлерінің арақатынасы әр төрт жыл сайын ауысады. Соттық кеңес Бас конференцияның сессиялары арасында "Тәртіп кітабын" түсіндіреді, ал Бас конференция кезінде Бас конференция қабылдаған заңдардың конституциялықтығы туралы шешім шығарады. Кеңес сондай-ақ жергілікті шіркеулердің, жылдық конференциялардың, шіркеу мекемелерінің және епископтардың іс-қимылдары шіркеу заңдарына сәйкес келе ме екенін анықтайды. Соттық кеңес епископтардың қабылдаған барлық заңдық шешімдерін қарап шығады. Соттық кеңес жаңа заңдар шығара алмайды, ол тек қолданыстағы заңдарды ғана түсіндіре алады. Кеңес жылына екі рет әлемнің әртүрлі аймақтарында жиналады. Соттық кеңес мүшеліктен шығаруға немесе қызметтен алуға әкеп соғуы мүмкін қылмыстық құқық бұзушылықтары бойынша айыптау алған адамдардың шағымдарын да тыңдайды.
АҚШ Пресбитериан шіркеуі
Пресвитериан шіркеуі (АҚШ) әр синод, пресвитериум және деноминацияның Бас Ассамблеясы үшін тұрақты сот комиссияларын құрған. Олардың барлығы мүшелер тарапынан сайланады және оның юрисдикциясына бағынатын пасторлар мен ақсақалдардан тұрады. Бас Ассамблеяның Сот Комиссиясы (ПЖК) деноминация құрамына кіретін он алты синодтың әрқайсынан бір өкілден тұрады және ПЖК түзету шаралары және шағымдар бойынша бірінші инстанция болып табылады.
Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі
Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі Киелілер шіркеуінде шіркеу соттары ресми түрде шіркеу мүшелік кеңестері деп аталады. Шіркеу соттары мүшелердің шіркеу стандарттарын бұзуына байланысты мүшеліктен шығару немесе шектеу мүмкіндігін қарастырады. Кез келген қазық, бөлім немесе миссия шіркеу сотын шақыруға құқылы. Шіркеудің Бас кеңесі – ол бар болғаны екі рет шақырылған – шіркеу президентін немесе Бірінші Президенттіктегі оның кеңесшілерінің біреуін дұрыс емес мінез-құлқы үшін қызметтен алуға өкілетті шіркеу соты болып табылады.