Кіріспе

Ұлыбританияның премьер-министрі 1770 – 1782 жылдары. Фредерик Норт, Гилфордтың 2-графы (13 сәуір 1732 – 5 тамыз 1792), 1752 – 1790 жылдары қолданған лорд Норт деген құрметті атауымен көбірек танымал, 1770 – 1782 жылдары Ұлыбританияның премьер-министрі болды. Ол Ұлыбританияны Америка Тәуелсіздік соғысының көп бөлігінде жетекшілік етті. Ол сонымен қатар ішкі істер министрі және қазынашылық канцлері сияқты бірнеше басқа да министрлік лауазымдарды атқарды. Норттың тарихшылар арасындағы беделі әртүрлі болды, 19-ғасырдың соңында ең төменгі шегіне жетті, ол патшаның ықпалындағы адам және Америка колонияларын жоғалтқан кінәлі ретінде бейнеленді. 20-ғасырдың басында оның қазынашылықты басқарудағы, Парламенттің Төменгі палатасын басқарудағы және Англия шіркеуін қорғаудағы қабілеттерін баса көрсететін жаңа көзқарас пайда болды. Дегенмен, тарихшы Герберт Баттерфилд оның салғырттығы тиімді дағдарыс басқаруға кедергі келтірді деп мәлімдеді; ол соғыс күшін бақылаудағы өзінің рөлін ұмытты.

Тууы және отбасы

Норт 1732 жылғы 13 сәуірде Лондонда, Пикадиллиден жақын жердегі Альбемарл көшесіндегі отбасылық үйде дүниеге келді. Ол өмірінің көп бөлігін Оксфордширдегі Врокстон аббаттығында өткізді. Норттың III Георг патшаға өте ұқсауы замандастарына III Георгтың әкесі, Уэльс принці Фредерик, Норттың нақты әкесі болуы мүмкін деген ой келтірді, бұл Нортты патшаның туған інісі ететін, принцтің беделімен сәйкес келетін теория еді, бірақ оны басқа ешқандай дәлел қолдамады. IV Георг патша: «Оның патшалық атасы немесе Норттың анасы күйеуіне адал болмаған болуы керек» деді. Норттың әкесі, Гилфордтың 1-ші графы Фрэнсис Норт, 1730 жылдан 1751 жылға дейін Уэльс принці Фредериктің жанындағы кеңесші болды және нәрестеге, мүмкін, нақты әкесінің құрметіне Фредерик деп ат қойды. Норт Манчестердің 1-ші графы Генри Монтегюдің ұрпағы, Сандвичтің 1-ші графы Эдвард Монтегюдің әкесінің інісі және Сэмюэл Пепис пен 3-ші Бут графымен туыс болды. Ол кейде әкесі Фрэнсис Нортпен дауласатын, бірақ олар өте жақын болды. Отбасының алғашқы жылдары бай емес еді, бірақ 1735 жылы әкесі туысынан мүлік мұраға алғаннан кейін жағдайы жақсарды. Фредериктің анасы, Леди Люси Монтегю, Джордж Монтегюдің қызы, 1-ші Халифакс графы және оның бірінші әйелі Рикарда Постума Сталтонсталл 1734 жылы қайтыс болды. Оның әкесі қайтадан үйленді, бірақ оның келіншегі, Джордж Ледждің жесірі, Виконт Левишем, Дартмут графы Уильям Ледждің үлкен ұлы және оның әйелі, Леди Энн Финч, Хенидж Финчтің үшінші қызы, Айлсфорд графы, 1745 жылы Фредерик он үш жаста болғанда қайтыс болды. Оның өгей ағаларының бірі Дартмут графының 2-ші графы Уильям Легге болды, ол өмір бойы жақын досы болды.

Білім

Ол 1742–1748 жылдары Итон колледжінде, ал 1750 жылы Оксфордтың Тринити колледжінде білім алды, онда оған магистр дәрежесі берілді. Оксфордты аяқтағаннан кейін ол Лорд Дартмутпен бірге Еуропаға саяхат жасады. Олар Лейпцигте шамамен тоғыз ай болды, конституциялық құқық сарабы Иоганн Якоб Масковтан дәріс алды. Олар Австрия мен Италия арқылы өтіп, 1752 жылдың желтоқсанынан 1753 жылғы Пасхаға дейін Римде тұрды, содан кейін Швейцария арқылы Парижге барып, 1754 жылдың басында Англияға қайтып келді.

Парламент мүшесі

1754 жылы 15 сәуірде 22 жастағы Норт Банбери сайлау округінен парламент мүшесі болып сайланды. Ол 1754 жылдан 1790 жылға дейін парламент депутаты болып қызмет етті және 1759 жылы 2 маусымда Питт-Ньюкасл министрлігі кезінде (Ньюкасл герцогы мен Ұлы Уильям Питт арасындағы одақ) Қазынашылықтың кіші лорды ретінде үкіметке кірді. Көп ұзамай ол жақсы әкімші және парламентші ретінде танылды, сондай-ақ әріптестері оны жақсы көретін. Өзін бастапқыда виг санайтын болса да, парламенттегі виг фракцияларының ешқайсысымен тығыз байланыста болған жоқ, көптеген замандастарына оның көзқарасы көбінесе тори екені анық болды. 1763 жылы қарашада ол радикалдық депутат Джон Уилкс ісі бойынша үкіметтен сөйлеуге таңдалды. Уилкс өзінің "The North Briton" газетінде премьер-министрге де, корольге де қатыгез шабуыл жасады, оны көптеген адамдар қаралау деп санады. Норттың Уилксті Палатадан қуу туралы ұсынысы 273 дауысқа қарсы 111 дауыспен қабылданды. Уилкс Францияға қашқаннан кейін, ол қатыспаған кезде қуылды.

Үкіметте

1765 жылы виг-магнаты Чарльз Уотсон Вентворт, лорд Рокингем басқаратын үкімет билікке келген кезде Норт лауазымын тастап, біраз уақыт қана депутат ретінде қызмет етті. Ол Рокингемнің үкіметке қайта қосылу туралы ұсынысын қабылдамады, себебі ол министрлікте үстемдік құрған виг-тардың ықпалды тұлғаларымен байланыста болғысы келмеді. 1766 жылы Питт екінші рет үкіметті басқарғанда ол қайтадан қызметке оралды. Норт Питттің министрлігінде әскерге төлем жасайтын бірлескен басшы болып тағайындалды және құпия кеңесші атанды. Питттің денсаулығы нашар болғандықтан, үкіметті Грэфтонның 3-ші герцогы Август Фицрой тиімді түрде басқарды, ал Норт оның ең жоғары лауазымды мүшелерінің бірі болды. 1767 жылғы желтоқсанда ол Чарльз Тауншендтің орнына Қаржы министрі болды. 1768 жылдың басында мемлекеттік хатшы Генри Сеймур Конвей отставкаға кеткен соң Норт Парламенттің төрағасы да болды. Питттің орнын қазан айында Графтон басқарған кезде де ол қызметін жалғастырды. Көптеген алдыңғыларынан өзгеше, Норт үшінші Георгпен жақсы қарым-қатынаста болды, бұл олардың ортақ патриотизмі мен жеке өміріндегі әдептілікке ұмтылысына негізделген еді.

Фолклендтер дағдарысы

Норттың министрлігі 1770 жылы Фолкленд аралдары дағдарысы кезінде алғашқы табысқа жетті, онда Ұлыбритания Фолкленд аралдарын басып алуға жасалған испандық әрекеттің алдын алып, жақында соғысқа ұшырау қаупін тудырды. Шамамен бір апта бойы қала көтерілісшілердің бақылауында болды, содан кейін әскер шақырылып, әскери жағдай енгізілді. Қоғамдық пікір, әсіресе орта тап пен элиталық топтар, католиктерге қарсылықты және зорлық-зомбылықты айыптап, Норт үкіметін қолдады. Лондон полициясын құру туралы талаптар қойылды. Америкадағы соғыста Ұлыбританияның жағдайы Ньюпортқа жасалған франко-американдық шабуылдың сәтсіз аяқталуынан және Оңтүстік Каролинадағы Чарльстон мен оның гарнизонын басып алуды көздеген оңтүстік стратегиясының табысты болуынан кейін уақытша жақсарды. 1780 және 1781 жылдары Норт үкіметі Парламентте күш алды. 1781 жылдың қазан айында лорд Корнуоллис басқаратын британдық әскерлер Йорктаун қоршауының нәтижесінде капитуляциялады, бұл британдықтардың рухына ауыр соққы болды. Нортке жаңалық жеткенде, ол оны "көкірегіне түскен оқтай" сезінді және бірнеше рет "О, Құдай! Бәрі аяқталды!" деп айғайлады.

Отставка

Норт – сенімсіздік дауысымен қызметтен алынған екінші британ премьер-министрі; алғашқысы – 1742 жылы сэр Роберт Уолпол болды. Лорд Норт 1782 жылдың 20 наурызында, өткен жылы Йорктаундағы британдықтардың жеңілісіне байланысты отставкаға кетті. Соғысты аяқтауға тырысып, ол Келісу жоспарын ұсынды, онда Ұлыбритания колониялар соғысты тоқтатса, барлық жағымсыз актілерді жоятынын уәделеді. Колониялар толық тәуелсіздікке қол жеткізуді мақсат еткендіктен, бұл жоспарды қабылдамады. 1782 жылдың сәуірінде Лорд Шелберн кабинетте Нортты Америка соғысын жүргізгені үшін сотқа тартуды ұсынды, бірақ бұл идея көп ұзамай тасталды. Айырықша жағдай, соғыс 1782 жылы теңіз жеңістері арқылы Ұлыбританияның пайдасына қайта бұрылды, бұл Лорд Норт пен Сандвич графы қабылдаған саясаттың нәтижесі болды. Сент-Сайнс шайқасындағы британдық теңіз жеңісі үкімет құлағаннан кейін болды. Гибралтардың құлауының алдында екендігі туралы болжамдарға қарамастан, бұл бекініс тұрып берді және көмек алды. Ұлыбритания 1783 жылы Норт қызметтен алынған кезде күткеннен гөрі әлдеқайда жақсы бейбіт келісімге қол жеткізе алды. Осыған қарамастан, Норт Шелберн үкіметі келіскен шарттарды сынға алды, өйткені ол британдық тараптың келіссөздік позициясының күшін жеткілікті бағаламады деп ойлады.

Түнгі-Түлкі коалициясы

1783 жылғы сәуірде Норт Портленд герцогының формалды басшылығымен Чарльз Джеймс Фокспен, радикалдық вигтердің жетекшісімен, күмәнді коалиция құрып, Ішкі істер министрі ретінде қайтадан билікке оралды. Радикал және республикалық Фоксқа деген жек көруімен белгілі король Георг III осы деп санайтын қиянатты ешқашан кешірмеді, және Норт 1783 жылғы желтоқсанда министрлік құлағаннан кейін үкіметте тағы қызмет етпеді. Коалицияның маңызды жетістіктерінің бірі – Америка Тәуелсіздік соғысын ресми аяқтаған Париж шартына қол қою болды. Жаңа премьер-министр, жас Уильям Питттың ұзаққа тоқпайтыны күтілді, ал Норт, ашық сыншы болғандықтан, жоғары лауазымға оралу үмітін сақтады. Бірақ оның бұл үміті ақталмады, себебі Питт келесі жиырма жыл бойы британдық саяси аренада басымдық танытып, Норт пен Фоксты саяси далада қалдырды.

Кейінгі жылдар

Норт 1786 жылы көру қабілетін жоғалта бастағанға дейін белсенді сөйлеуші болды. Ол 1790 жылдың 4 тамызында әкесінен кейін Гилфордтың 2-графы атағын алды және Лордтар палатасына өтті, ол кезде ол толығымен соқыр болған еді. Лорд Гилфорд Англияның Мейфэр қаласында (қазіргі Лондонның бір бөлігі) қайтыс болды және отбасының Врокстон аббаттығына жақын орналасқан Врокстон (Оксфордшир) қаласындағы Барлық Әулиелер шіркеуіне жерленді. Оның ескерткішін Джон Флэксман RA мүсіндеді. Оның ұлы Джордж Норт, Лорд Норт, Банбери сайлау округін мұраға алды және 1792 жылы әкесінің титулына ие болды. Врокстон аббаттығы қазір Фэрли Дикинсон университетіне тиесілі, бұл американдық колледж, ал жаңартылған аббат американдық студенттердің Англияда оқуға баруы үшін орын ретінде пайдаланылады.

Мұра

Лорд Норт бүгінде көбінесе "Американы жоғалтқан" премьер-министр ретінде танымал. Лондондағы Лорд Норт көшесі мен Гилфорд көшесі оның құрметіне аталған.

Негізгі дереккөздер

Лорд Норт, Король Георг III-нің Лорд Нортпен 1768 жылдан 1783 жылға дейінгі хат алмасу жинағы, Уильям Бодэм Донн, құрастырушы. (1867) онлайн нұсқасы.