Кіріспе
Араукариялар (Araucariaceae) – араукариялар деп те аталады – үш тірі туысы бар қылқан жапырақты ағаштар отбасысы: Araucaria, Agathis және Wollemia. Бұл отбасы жура және креда кезеңдерінде бүкіл әлемде тараған, бірақ қазіргі таралған жерлері негізінен Оңтүстік жарты шарда шоғырланған, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Agathis түрлерін есептемегенде.
Araucariaceae – also known as araucarians – is a family of coniferous trees, with three living genera, Araucaria, Agathis, and Wollemia. While the family was distributed globally during the Jurassic and Cretaceous periods, in their native distribution they are now largely confined to the Southern Hemisphere, except for a few species of Agathis in Southeast Asia.
Сипаттама
Араукария тұқымдасының өкілдері әдетте өте биік, мәңгі жасыл ағаштар болып келеді, олардың биіктігі 100 метрден астам. Олардың діңінің диаметрі де өте үлкен болуы мүмкін; Жаңа Зеландияның каури ағашы (Agathis australis), «Орман Иесі» деп аталатын Тане Махута ағашының биіктігі 51 метр, ал кеуде биіктігіндегі диаметрі 4,4 метрге жетеді. Оның жалпы ағаш көлемі шамамен 500 куб метрді құрайды, бұл оны секвоя және секвоядендроннан (Cupressaceae тұқымдасының Sequoioideae кішітұқымдасынан) кейінгі үшінші ең ірі конус ағашы етеді. Бұтақтану әдетте көлденең және қабатты болып келеді, үштен жетіге дейін бұтақтардан тұратын шоғырлар түзеді немесе кең аралықта жұптарда орналасады. Жапырақтары кішкентай, ине тәрізді және иілген немесе үлкен, кең жұмыртқа тәрізді және жалпақ болуы мүмкін. Олар спираль бойынша орналасқан, қысқасы, мәңгілік және әдетте параллель тамырларға ие. Аталық конустар барлық конус ағаштарының арасында орташа есеппен ең үлкені болып табылады. Олар цилиндр тәрізді және төмен қарап тұрады, сәл ғана мысыққа ұқсайды. Олар бұтақтардың ұштарында немесе жапырақтардың қойнауларында жеке-жеке орналасқан. Олар спираль немесе шоғыр түрінде орналасқан көптеген спорофилдерден тұрады. Әрқайсысының төменгі бетіне бір жағынан 4-тен 20-ға дейін созылған тозаң қапшығы бекітілген. Тозаң дөңгелек пішіндес, қанаттары мен ауа қаптары жоқ. Олар өте үлкен, конус ағаштары арасындағы ең ірі тұқымдардың бірі. Олар жел арқылы таралады, көбінесе қанат тәрізді құрылымдарды пайдаланады. Пісіп жетілгенде аналық конустар ажыралып, жерге түседі, олардың мөлшері мен салмағы үлкен ананасқа тең. Олар 30 метрден жоғары биіктіктен де түсуі мүмкін. Араукария тұқымдасының қазіргі кездегі өкілдері арасындағы қарым-қатынастар. Молекулалық деректер Араукария және Подокарпация тұқымдастарының Перм кезеңінің соңында бір-бірінен бөлінгенін көрсетеді.
Relationships between living members of Araucariaceae. Molecular evidence supports Araucariaceae and Podocarpaceae having diverged from each other during the late Permian.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бүгінде 41 түрі белгілі, олар үш туысқа жатады: Агат, Араукария және Волемия, олар негізінен Оңтүстік жарты шарда тараған. Ең көп түр әртүрлілігі Жаңа Каледонияда (18 түрі), ал қалғандары Австралияда, Аргентинада, Жаңа Зеландияда, Чилиде, Бразилияның оңтүстігінде және Малезияда кездеседі. Малезияда Агат Солтүстік жарты шарға аз ғана қашықтыққа созылып, Филиппинде 18° солтүстік еніне жетеді.
Қолданылуы
Кейбір түрлері субтропиктік аймақтардағы бақтарда кең таралған сәндік ағаштар болып табылады, ал кейбіреулері жоғары сапалы ағаш өндіретін маңызды ағаштар болып есептеледі. Олардың кейбіреулерінің тұқымдары қарағай жаңғағына ұқсас, ал басқалары құнды шайыр мен янтарь береді. Өсетін орман аймақтарында олар әдетте басым түрлер болып табылады, көбінесе орманның ең ірі ағаштары; ең ірісі – Жаңа Гвинеяда 89 метрге жететін Араукария хунстейн, ал бірнеше басқа түрлері 50–65 метр биіктікке дейін өседі. А. гетерофилла, Норфолк аралы қарағайы – осы топтан шыққан танымал ландшафттық және үй өсімдігі. Түркияның Ерзурум провинциясындағы шеберлер ғасырлар бойы Араукария тұқымдасының қазбаланған ағашынан әсем әшекейлер мен сәндік бұйымдар жасап келеді. Ол "Олтутас" деп аталады, бұл атау ең көп қазылған Олту қаласынан шыққан. Бұл жартылай бағалы тас "тас" деп жіктеліп жүргенімен, ағаш анатомиясы оның Араукария тұқымдасы ағаштарының қалдықтарынан тұратынын көрсетеді. Олтутас, сондай-ақ "Қара янтарь" деп те аталады, Түркияға тән. Ол күңгірт қара түсті, бірақ жылтыратқанда әдемі қара жылтырлыққа ие болады.
Қалдық деректері
Араукариат тұқымдасына жататындығына кеңінен сенедін қазбаларға араукариаттар (әртүрлі), агатоксилон және араукариоксилон (ағаш), брахифилл (жапырақтар), араукариаттар және дильвиниттер (төңкер), протодаммаралар (конустар) жатады. Араукария тұқымдасының ең ерте нақты кездесетін жазбалары ерте юра кезеңінен, алайда кейбір триас кезеңінің жазбалары да бар. Араукарияның алғашқы өкілдері орта юра кезеңінде екі жарты шардың да кең аумағында таралған, мысалы, Аргентинадан табылған Араукария мирабилис және Англиядан табылған Араукария сфаэрокарпа. Wollemia Agathis туысының ең ерте жазбалары, соның ішінде Австралияның Альбиан қабатындағы Винтон формациясынан табылған Emwadea microcarpa және Жаңа Зеландияның Альбиан-Сеноман қабатынан табылған Wairarapaia mildenhallii.