Кіріспе

Taxodium /t//æ//k/'//s//oʊ//d//i//ə//m/ – қышалар тұқымдасына жататын, су тасқынына өте төзімді, бірден үшқа дейін түрі бар (таксономиялық пікірге қарай) қылқан жапырақты ағаштардың туысы. Атауы латын тіліндегі "күлкі" мағынасын беретін taxus және грек тіліндегі "ұқсас" мағынасын беретін εἶδος (eidos) сөздерінен шыққан. Тұқымдастықта Taxodium ең жақын туыстары – қытай батпақты кипарисі (Glyptostrobus pensilis) және sugi (Cryptomeria japonica). Taxodium түрлері Солтүстік Америка құрлығының оңтүстік бөлігінде кездеседі, солтүстікте жапырақтары түсетін, ал оңтүстікте жартылай мәңгі жасыл немесе мәңгі жасыл болады. Бұл үлкен ағаштар, биіктігіне жетеді және (ерекше жағдайларда) діңінің диаметріне дейін өседі. Ине тәрізді жапырақтары, ұзындығы , өскіндерде спираль бойынша орналасқан, түбі бұрылып, өскіннің екі жағында екі қатарлы болып көрінеді. Конустары шар тәрізді, диаметрі , 10-25 қабыршақтан тұрады, әр қабыршақта 1-2 тұқым болады; олар тозаңданудан кейін 7–9 айда пісіп, тұқымдарды шығару үшін ыдырайды. Аталық (тозаң) конустары төмен салбыраған шоғырларда пайда болады және ерте көктемде тозаңын шашады. Taxodium түрлері суда немесе су жанында өскенде кипарис түйіндерін (cypress knees) өсіреді. Бұл түйіндердің қызметі қазіргі таңдағы зерттеулердің нысаны болып табылады.

Түрлер

Таксодиумның үш қазіргі кездегі таксоны осында ерекше түрлер ретінде қарастырылады, бірақ кейбір ботаниктер оларды бір немесе екі түрге ғана жатқызады, ал қалғандарын алғаш сипатталған түрдің сорттары деп есептейді. Үшеуі де экологиялық жағынан ерекшеленеді, әртүрлі ортада өседі, бірақ кездескен жерлерінде будандасады. Сурет Атауы Қолданылатын аты Таралуы Таксодиум асценденс Бронгн. көлдік кипарис Солтүстік Каролинадан Луизианаға дейінгі оңтүстік-шығыс жағалау жазығында кездеседі. Тұрақсыз қара сулы өзендерде, көлдерде және шөгіндісі мол су тасқынына ұшырайтын батпақтарда өседі. Taxodium distichum (L.) Rich. аққабақ кипарис АҚШ-тың оңтүстік-шығысының көп бөлігінде, Делавэрден Техасқа дейін, әсіресе Луизианада және Миссисипи өзені бойымен оңтүстік Индианаға дейін таралған. Негізінен шөгіндісі мол су тасқынына ұшырайтын өзендер бойында өседі. Taxodium mucronatum Ten. Монтесума кипарысы, ахуэхуэте, сабино Төменгі Рио-Гранде аңғарынан Гватемаланың таулы аймақтарына дейін таралады және басқа екі түрден айқын мәңгі жасыл болып ерекшеленеді. Оахака штатындағы Санта-Мария-дель-Туледе орналасқан Арбол-дель-Туле ағашы өте биік және барлық ағаштардың арасындағы ең жуан діңгеліне ие. Бұл өзен жағалауында өсетін ағаш, аққабақ және көлдік кипарис сияқты батпақтарда емес, өзендер мен ағындардың жағалауында өседі. †Taxodium dubium (Sternb.) Heer.

Бұрын осы жерде орналастырылған

Glyptostrobus pensilis (Staunton ex D. Don) K. Koch (T. japonicum var. heterophyllum Brongn. түрі ретінде) Sequoia sempervirens (D. Don) Endl. (T. sempervirens D. Don түрі ретінде)

Қолданылуы

Ағаштар ең бастысы ағаштары үшін бағаланады, оның өзегі шіру мен термитке өте төзімді. Өзегінде ципресцен деп аталатын сесквитерпен қышқылы бар, ол табиғи консервант ретінде әрекет етеді. Ципресценнің ағашта жиналуы ондаған жылдарға созылады, сондықтан ескі өсімдіктерден алынған ағаш, жаңа өсімдіктерден алынған ағашқа қарағанда шіруға қарсы тұрақтырақ болады. Дегенмен, жасы ұлғайған сайын ағаш өзегіне зиян келтіретін және кейбір зақымдалған ағаштарды іштен ойып, ағаш өңдеуге жарамсыз ететін Пеки Рот саңырауқұлағына (Stereum taxodii) сезімталдық та артады. Бұрын АҚШ-тың оңтүстік-шығысында шала кипарис ағашы үй шатырларын жабу үшін кеңінен қолданылған. Бұл ағаштардың қабығын ұсатып малч ретінде пайдаланады.

Эволюция

Таксиодтың жер тарихында Солтүстік жарты шарда қазіргіден гөрі әлдеқайда кеңінен таралуы байқалған. Ең ежелгі қазба қалдықтары Солтүстік Америкадағы кейінгі бор кезеңінің шөгінділерінен табылды. Бұл ағаштар Еуропада шамамен 2,5 миллион жыл бұрын, плиоцен дәуірінде кездесетін болған.