Солтүстік елдердің полька биі мен музыкасы

Кіріспе

Солтүстік елдерінің би және музыка жанры
Польска (швед тілінде polskor) – Солтүстік елдерінде ортақ музыка және би формаларының отбасы: Данияда polsk, Эстонияда polka немесе polska, Швеция мен Финляндияда polska, ал Норвегияда түрлі атаулармен белгілі. Норвегиялық варианттарына pols, rundom, springleik және springar жатады. Польска көбінесе серіктес би ретінде орындалады, бірақ 3/4 және күрделі өлшемдердегі варианттары да бар.

Эволюция

Атауынан көрініп тұрғандай, полякшаның тамыры 17 ғасырдың басында солтүстік елдерде Польша сарайының ықпалынан бастау алады. (Польша сөзі сонымен қатар швед тіліндегі «Польша тілі» деген сөзбен сәйкес келеді.) Бұл көзқарасқа кейде солтүстік визор немесе әндердегі музыкалық дәстүрдің ертерек кездескенін айтатындар қарсы шығады, мұндай дәстүр сот билері орта тап пен ауылдық қауымдастықтарға тарала бастағанда жаңа шетелдік ықпалдармен бірігіп кеткен болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір ертерек үш өлшемді билер мен әуендер полякшаға эволюциялаған болуы мүмкін. Полька билері, әсіресе, полянез сияқты сарай билерінен немесе үлкен топтарға арналған уақыт минуетінен шабыттанған болуы мүмкін. Кейбіреулер Финляндия мен Данияның кейбір аймақтарында әлі биленетін минуеттерде бидің жиынтықтан жұптық биге және екі өлшемді биден үш өлшемді биге айналуының іздерін көреді. Мұндай билер бишілердің үлкен тобы баяу, ресми бөлімді орындауымен басталып, жұптар немесе төртеулер жылдам, қарқынды полякша бөлімін билеуімен аяқталады. 1600 жылдардың соңында Солтүстік Еуропада қағаздың қымбат болуына байланысты музыканың тек баяу Alla breve бөлігі ғана жазылып алынған. Музыканттардан алдыңғы бидің мотивтік материалға негізделген биді импровизациялауы күтілді. Ойналған бөлімдер қазіргі полякшаның қалыптасуына әкелді. Ең көп таралған формада полякша билері Норвегияда, Швецияда және швед тілінде сөйлейтін Финляндияда кең таралған, сонымен қатар фин тілінде сөйлейтін Финляндияда және Данияда да кездеседі. Осы билерді елдер бойынша қарастыру орынды, өйткені олардың аймақтық тарихы бір-бірімен сәйкес болғанымен, әртүрлі болды және бүгінгі таңда белгілі билер елден елге айтарлықтай өзгеше.

Норвегия

Норвегия билері ең тұрақты тірі дәстүрді көрсетеді, бірегей жергілікті билер әлі күнге дейін белгілі бір аймақтарда немесе қауымдастықтарда әлеуметтік орындалады. Оның екі негізгі түрі бар, олардың әрқайсысы өзінің музыкасы, аспаптары және би дәстүрімен ерекшеленеді. «Поль» деп аталатын билер көбінесе стандартты скрипкада (виолончельде) ойналатын музыкамен биленеді және әдетте екі сегіз тактты фразадан тұратын дәстүрлі құрылымды ұстанады, әр фраза қайталанады, содан кейін бүкіл құрылым қайталанады (барлығы 64 үш уақытты өлшем). Билердің құрылымы әдетте фразамен сәйкес келеді, жұптың күрделі серуендеуі, «бекме» бұрылысы (жоғарғы денелері жұп болып қарама-қарсы, денелері екі өлшемде бір айналым жылдамдығымен сағат тіліне қарсы айналады), эскорт позициясы және «поль» бұрылысымен аяқталады (денелері жұп болып қарама-қарсы, бір өлшемде бір айналым жылдамдығымен сағат тіліне қарсы айналады). Осы стильдегі билер Норвегияда кеңінен таралған, негізінен Норвегияның шығысында және Швециямен шектесетін таулы аймақта биленеді. Бұл стильге танымал қауымдастықтарға тау-кеншілер қаласы Рёрос, Трёнделаг, Эстердал провинцияларындағы көптеген басқа қалалар және Гудбрандсдален кіреді, онда осы стильдегі би «спринглейк» деп аталады. Норвегиядағы тағы бір күшті дәстүр – «спрингданс» (жүгіру биі) немесе «спрингар», ол негізінен Батыс Норвегия және Батыс-Орталық Норвегияның фьорд аймақтарында биленеді. Мұнда музыка көбінесе «хардингфеле» (немесе Хардангер скрипкасы) арқылы орындалады; бұл арнайы жасалған скрипка, төрт стандартты саусақпен тартылатын және иілтілетін ішегі бар, сонымен қатар ерекше гулді дыбыс шығаратын резонанстық ішектері (әдетте бес) бар. Музыканың ерекшелігі – күйлер қысқа екі немесе төрт өлшемді мотивтерді қайталау және дамыту арқылы құрылады. Би де сол сияқты еркін формада, ер адамның жетекшілігімен стандартты қозғалыстардың спонтанды тізбегі арқылы жүзеге асырылады, ал жұп түрлі ұстанымдар мен қолтық астынан бұрылыстарды орындайды (бұл қозғалыстар заманауи свинг пен сальсаға ұқсас, бірақ әлдеқайда баяу стильде). Кейбір дәстүрлерде бидің көп бөлігі бір орынға жақын биленуі мүмкін (мысалы, Телемаркта биленетін спрингар), ал басқаларында олар би алаңы бойынша сағат тіліне қарсы қозғала береді (мысалы, Валдрес пен Холлингдалда биленетіндер). Музыка мен би әлі де үш уақыттық өлшемде, бірақ көбінесе өте асимметриялық уақыттардан тұрады, мысалы, қысқа бірінші және одан ұзақ екінші уақыт, онда бишілердің қадамдары бірегей ырғаққа бейімделуін көрсетеді.

Norway's dances show the most consistent living tradition, with unique local dances still performed socially today within specific regions or communities. There are two predominant broad types, each characterized by its own music, instrumentation, and dance tradition. Dances referred to as pols are commonly danced to music played on standard fiddles (violins) and largely adhere to a conventional structure composed of two eight bar phrases, each phrase repeated, and then the whole structure repeated (a total of 64 three beat measures). The dances typically have a structure that matches the phrasing, with a section in which the couple walks an elaborate promenade, a section in which they dance bakmes turn (upper body facing as a couple, bodies rotating counter clockwise at a rate of one revolution per two measures), a section in escort position, and concluding with a section dancing the pols turn (bodies facing with the couple rotating clockwise at the rate of one turn per measure). Dances in this style were and are danced widely in Norway, predominately in eastern Norway and the mountainous spine bordering Sweden. Communities where this style is popular include the mining town of Røros, and many others in the provinces of Trøndelag, Østerdal, and in Gudbrandsdalen, where the dance in this style is called springleik. The other strong tradition in Norway is the springdans (running dance) or springar, danced primarily in communities in western Norway and the fjord areas of west central Norway. Here, the music is played largely on the hardingfele (or Hardanger fiddle; a specially constructed fiddle fitted with four conventionally fingered and bowed strings but also resonating strings (usually five) that produce a distinctive droning sound). The music is also distinct in that tunes are built through the repetition and elaboration of short two or four measure motifs. The dance is similarly freer in form, led by the male through a spontaneous sequencing of standard movements as the couple moves through a large variety of holds and underarm turns (these movements appearing similar to modern swing and salsa although in a much slower style). In some traditions much of the dance may be danced with the couple near a single spot (e. g., springar danced in Telemark) while in others they may continue moving counterclockwise around the dance floor (e. g., those danced in Valdres and Hallingdal). The music and dance are still in triple time, but often composed of measures with very asymmetrical beats—for example, a short first and attendant longer second beat—in which the dancers' steps show adaptation to the unique rhythm.

Швеция

Швецияда поляк музыкасының дәстүрі үздіксіз жалғасуда, әуендер мен стильдер отбасылар, туыстар және көршілер арқылы беріліп келеді. Стильдер уақыт өте келе өзгергенімен, дәстүрлер мен тамырлар жүздеген жылдарға дейін жетеді. Сонымен қатар, 19 ғасыр бойында кәсіби және жартылай кәсіби архившілер елді аралап, әуендерді жазып алып, түсіндірмелер жасаған. Алайда, поляк биінің дәстүрі Швецияның индустриялану кезеңінде қатты қысымға ұшырады және 20 ғасырдың басында, көбінесе ерекше жағдайларды қоспағанда, толығымен жойылды. Швед поляк биі туралы білетіндердің көп бөлігі 1940, 1950 және 1960 жылдардағы зерттеулер нәтижесінде алынған. Зерттеушілер кейбір ерте фильмдерді тапқанмен, көбінесе ескі бишілерден – кейде өте қарттардан – жақын туыстарынан немесе ескі ұрпақтан үйренген билер туралы мәліметтер жинады. Швед поляк биі туралы белгілі нәрселер, үш рет бидің бірнеше жүз ерекше нұсқалары бар бай дәстүрді және көбінесе бірегей стильдегі әуендердің параллель музыкалық дәстүрін көрсетеді. Жалпы алғанда, швед полякасының үш музыкалық стилі бар:

Жартылай квавер немесе он алтыншы ноталық поляк әдетте тегіс мінез және бірқалыпты ырғақпен орындалады және биленеді. Бұл стиль Швецияның оңтүстігінде және Балтық теңізінің шығыс жағалауындағы музыка мен биге тән. Смоландта және Швецияның оңтүстігіндегі басқа провинциялардағы билер көбінесе жұптың бір орында билейтін сленгпольскалары болды, олар норвегиялық спрингерлерде көрінетіндей тұрақтар мен қол астындағы бұрылыстардың күрделі үлгілерін қамтыды. Жағалау бойында билер көбінесе бөлменің шетімен сағат тіліне қарсы қозғалатын жұптармен биленді (бәлкім, вальстің енгізілуінен әсер алған) және бидің көп бөлігін жұптар бір-біріне қарап, әр тактымен толық айналатын сағат тіліне қарсы бұрылысқа арнады (мысалы, Даларнадағы Бингсжо ауылы және Хелсингланд және Медельпад провинцияларындағы ауылдар). Кувер немесе сегізінші ноталық поляк – бүкіл Швецияда кездесетін кең таралған стиль, бірақ, мүмкін, Даларнаның халықтық ауданындағы апофеозына жеткен, онда бірегей стильді нұсқаларды бір-бірінен бірнеше шақырым ғана немесе келесі муниципалитеттен ажыратуға болады (мысалы, Бода, Ретвик және Орса). Ондағы би стиліне еріп жүруші жұптар серуендеуге ауысып, әдетте бірінші және үшінші соққыда басқан күйінде жүреді. Ритмдер асимметриялық болуы мүмкін, мысалы, батыс Даларнадағы поляк билерінде көрінетін алғашқы екеуі Älvdalen және Transtrand-те биленген немесе үшіншісі Даларнаның оңтүстігінде биленген. Екінші соққының орналасуындағы үлкен айырмашылық швед скрипкашыларының әдетте бірінші және үшінші соққыда ғана аяғын соққылайтынын түсіндіреді. Үштік поляк – Норвегиямен шекаралас провинциялардың таулы батыс бөліктерінде: Вярмланд, Батыс Даларна, Жемтланд және Херджедаленде ең көп кездесетін стиль. Би дәстүрлері шекарадан тыс әсерлерді көрсетеді, көптеген билер норвегиялық полстарда көрінетіндей өрнектелген серуендеу, бакс (сағат тіліне қарсы баяу бұрылу) және поляк (сағат тіліне қарсы жылдам бұрылу) сөз тіркестерімен сәйкес келеді. Бұл би стилі шекаралық аймақтарда сегізінші ноталы полякшамен де кездеседі. Швед поляк музыкасының дәстүріндегі әдеттегі әуенде ортақ құрылым бар, екі байланысты сегіз өлшемді фраза бар, әрқайсысы қайталанады (барлығы 32 такт, бір толық әуенді құрайды), ал бүкіл құрылым екі немесе одан да көп рет қайталанады. Алайда, ұзын әуендер де бар (storpolska немесе үлкен поляк үш немесе кейде тіпті төрт фразадан тұрады), сондай-ақ әр фразада тақ сандар мен әртүрлі ұзындықтағы фразалары бар көптеген әуендер бар. Бірінші соққы, 20 ғасырдың басындағы "хамбо" биінен басқа, ерекше стресске түспейді. Барлық үш поляк музыка стилінің Jämtland-тің тарихи дәстүрлерін құрайтынын, он алтыншы ноталы поляктарды Швецияның барлық аймақтарында кездестіруге болатынын және екінші соққының орналасуы тіпті бір қауымдастықтың скрипкашылары арасында да даулы болатынын ескеру маңызды. Сонымен қатар, осы мақалада айтылған кез келген мәлімдемеге қызықты қарсы мысалдар табуға болады.

The semiquaver or sixteenth note polska is typically played and danced in a smooth character and even rhythm. This style was characteristic of the music and dance in southern Sweden and up the eastern Baltic coast. Dances in Småland and other provinces of southern Sweden were typically slängpolskas with the couple dancing on a spot, often involving intricate patterns of holds and underarm turns similar to those seen in Norwegian springar. Farther up the coast the dances tended to become danced with couples moving counterclockwise around the periphery of the room (perhaps influenced by the introduction of the waltz) and devoting most of the dance to the clockwise couple turn where the couples face each other and make a full rotation with each measure (e. g., the village of Bingsjö in Dalarna and villages in the provinces of Hälsingland and Medelpad). The quaver or eighth note polska is a pervasive style found throughout Sweden, but perhaps reaching its apotheosis in the folk district of Dalarna, where uniquely styled versions can be distinguished in communities only a few kilometers separated from one another or the next municipality (e. g., Boda, Rättvik, and Orsa). The accompanying dance styles tend to emphasize a clockwise couple turn alternating with a resting step in which couples walk—typically stepping on only the first and third beat—in escort position. Rhythms can also become asymmetrical, as for example, the early two seen in polska dances from western Dalarna danced in Älvdalen and Transtrand or the late third in the south of Dalarna. The wide variation in the placement of the second beat perhaps explains why Swedish fiddlers typically tap their feet on only the first and third beat. The triplet polska is the style most commonly seen in the mountainous western sections of the provinces bordering Norway: Värmland, western Dalarna, Jämtland and Härjedalen. The dance traditions show strong cross border influences with many dances that combine phrase matching sequences of elaborated promenading, bakmes (slower counterclockwise turning) and polska (faster clockwise turning) that are similar to those seen with Norwegian pols. This dance style is also seen with eighth note polska in the border areas. A typical tune in the Swedish polska tradition shows a common structure, with two related eight measure phrases, each repeated (a total of 32 bars constituting a single complete rendition of the tune), and the whole structure repeated two or more times. However, there are longer tunes (a storpolska or big polska has three or occasionally even four phrases) and there exist many tunes with odd numbers of measures per phrase and phrases that vary in length between parts. The first beat is not stressed except in
hambo a dance from the beginning of the 20th century. It is important that sharp lines and distinctions not be drawn. For example, all three styles of polska music form the historical traditions of Jämtland; sixteenth note polskas can also be found in virtually all areas of Sweden; and the placement of the second beat can be controversial even among fiddlers from the same community. Moreover, interesting counter examples may be found for virtually any statement made in this article.