Кіріспе

Ном трилогиясы, сонымен қатар «Бромелияд трилогиясы» немесе жай ғана «Бромелияд» деп те белгілі, британдық жазушы Терри Пратчеттің «Жүк тасушылар» (1989), «Қазба жұмыстары» (1990) және «Қанаттар» (1990) кітаптарынан тұратын балалар кітаптарының трилогиясы. Трилогияда басқа әлемнен келген, қазір адамдар арасында жасырын өмір сүріп жатқан кішкентай халық – Номдардың тарихы айтылады. Кітаптарда олар адам әлемінде тірі қалу үшін күреседі және «Нәрсе» деп аталатын артефакт арқылы өз тарихын білгеннен кейін туған жеріне оралуды жоспарлайды. «Қазба жұмыстары» мен «Қанаттар» – «Жүк тасушылар» кітабымен бір уақытта жазылған, себебі әр кітапта әртүрлі кейіпкерлер шамамен бірдей оқиғалар арқылы көрініс береді. «Жүк тасушылар» мен «Қанаттар» кітаптарының басты кейіпкері – Масклин, ал «Қазба жұмыстары» кітабында – Гримма.

Тақырыптар

Пратчет кішкентай адамдар туралы идеяны өзінің алғашқы шығармаларында қамтыды, соның ішінде оның байланыссыз алғашқы романы «Килемдік адамдар» (1971/1992), үйдің кілемінде тұратын, тіпті Номестен де кішкентай тұрғындар туралы. 1973 жылы Пратчет «Ринсемангел, Эвен Мурдың гномы» деген балаларға арналған көптеген бөлімдердің бірін жазды, «Бакс еркін баспасөзінде» жарияланды. Өзінің сөзімен айтқанда, бұл «Траккерлердің ерте және қысқа нұсқасы». Трилогияның басты тақырыбы – қоғамның қалыптасқан сенімдеріне жаңа ақпарат келгенде қарсы тұру күресі. Бұл тақырып кітаптардың өзінде қайталап келеді және ғылыми, саяси, діни сенімдердегі, қабылданған тарихтағы және номдардың отбасылық құндылықтарындағы өзгерістерді қамтиды. «Бромелиада» АҚШ-та және кейбір Ұлыбритания басылымдарында трилогияның жинағы үшін тақырып ретінде қолданылды. Бұл Гримманың «Қазушыларда» айтқан сөзіне сілтеме жасайды: кейбір шағын бақа түрлері эпифитті бромелиада өсімдіктерінің гүлдерінің ішінде өмірінің барлығын өткізеді, бұл номдардың кітаптардағы тәжірибесінің метафорасы. Ал бақалардың өзі «Қанаттарда» көрінеді. Атау сонымен қатар «Илиада» және «Пратчеттің түсіндірмелік файлы» бойынша «Белгариада» сөздерімен ойын есебінде қарастырылады.

Жалғастығы

Кітаптардағы сілтемелер, ең алдымен, олардың екеуінің де ойдан шығарылған Блэкбери қалашығында өрбитінін көрсетеді, бұл олардың Терри Пратчеттің "Джонни Максвелл" романдарымен (1992–1996) бір әлемде орын алатынын ұғындырады, ал олар "Сен ғана адамзатты құтқара аласың" деген кітаптан басталады. "Күстің" соңында айтылғандай, номдардың қайта оралуы туралы жаза ма деп сұрағанда, Пратчет номдар туралы тағы бір кітап жазылуы мүмкін екенін айтты. Бірақ оның қайтыс болуына дейін мұндай кітап жарияланбады.

АҚШ нұсқасы

Пратчеттің туындылары үшін ерекше жағдай, кітаптар жергілікті тілге аударылды. АҚШ және Ұлыбритания нұсқалары арасындағы көзге көрінетін айырмашылық – «Diggers» кітабындағы жер қазу машинасы. Ұлыбритания нұсқасында ол «Jekub» (JCB-ден алынған), ал кейбір АҚШ басылымдарында «CAT» деп, ал енді бірінде «Big John» деп аталады. Бұл үш атау да тиісті елдердегі ауыр техниканың танымал брендтеріне сілтеме жасайды.

Жүк көліктері (1989)

Масклин, 4 дюйм биіктігі Ном, досы Гриммамен және бір кездегі үлкен тайпаның қалған ақсақалдарымен бірге тас жолдың бойындағы жанармай құю станциясының жанындағы шөпте тұрады. Тайпа азық-түлік жетіспеуінен және түлкілердің шабуылынан азайып барады, ал бірнеше Ном тас жолдан өтіп кеткен. Тайпаның жас мүшелері жаңа тұрақ іздеп бұрын кетіп қалған, бірақ тас жолды кесіп өткеннен кейін қайтып оралмады – көліктер мен жүк көліктерінің астында қалып өлді. Масклин топқа тамақ табуда қиындық көріп, жанармай құю станциясынан жүк көлігімен қашу жоспарын құрады. Соңғы тамшы болған нәрсе – түлкі екі ақсақал Ном, мырза Мерт пен ханым Кумға шабуыл жасап, оларды өлтіргеннен кейін жүк көлігінің жолына түсіп кетті. Ақсақалдар, әже Морки мен Ескі Торрит бастаған, бастапқыда бұл қадамға қарсы болды, бірақ ақырында келісіп, тайпаның билігінің символы болған кішкентай қара текшені – «Нәрсені» алып келді. Жүк көлігі оларды Арнольд Брос универмагының жүк тиеу алаңына жеткізеді, онда оларды «ішкі» Ном, Ангало Де Хабердашери қарсы алады. Ангало «сырттан келгендерді» Хабердашери кланының басшысы, герцог Сидо де Хабердашериге таныстырады. Олар көптеген «ішкі» Номдардың «сырттан келгендерге» сенбейтінін, оның Арнольд Брос (1905 жылы құрылған) дініне қайшы келетінін біледі, ол «Дүкеннің» «бір шатырдың астында барлық нәрсені» қамтитынын айтады. Герцогтың қабылдауынан қуылған «сырттан келгендер» еден астындағы дәліздерде саяхаттайды, сәтке дейін «Нәрсе» кездейсоқ түрде электр кабелінің жанына түсіп, өзін-өзі зарядтай бастайды. «Нәрсе» қуаттанып, өзін Галактикалық сарқырама кемесі «Аққудың» навигациялық компьютері ретінде таныстырады. Кеме көп мың жыл бұрын қозғалтқыш бұзылуынан Жерде қалған Ном экипажымен келіп қонған. Масклин оның негізгі міндеті туралы сұрағанда, ол Номдарды қауіпсіз сақтап, үйлеріне жеткізу керектігін айтады. «Нәрсе» Арнольд Брос универмагының бұзылатыны туралы радиосигналдарды ұстағаннан кейін, Масклин «ішкілерді» эвакуациялауға көндіруге тырысады. Тек ескі кеңсе басшысы (одан кейін көп ұзамай қайтыс болады) «Нәрсе» арқылы сенгеннен кейін ғана олар дүкен Номдарының сенімін жеңеді. Эвакуацияны басқарып, «Нәрсе» басшылығымен Масклин, Гримма және таңдалған Номдар тобы жіп пен ағаш рычагтарын қолданып жүк көлігін басқаруды үйренеді, содан кейін Номдарды жүк тиеу алаңына алып барып, жабдықтармен толтырылған жүк көлігін ұрлайды. Тастау орнына келген Номдар сыртта жаңа өмір бастайды, ал Масклин жергілікті әуежайдағы ұшақтарды бақылап, үйге оралудың келесі қадамын жоспарлайды.

Қазбашылар (1990)

Quarry Nomes үшін қазір қиратылған Arnold Bros. дүкенінен қашып шыққаннан бері жағдай жақсы, бұрынғы "ішкі" Nomes-тің көпшілігі сырттағы өмірге бейімделді. Торит қарттықтан қайтыс болады. Алайда Масклин Гриммаға деген сезімдерімен күресіп жатыр. Ол олармен бірге тұруды ұсынғанда, Гримма оған дәстүрлі қарым-қатынаспен шектелгісі келмейтінін түсіндіруге тырысады, Оңтүстік Америка ағаш бақаларының бромелиада деп аталатын өсімдікте өмірін өткізетінін, сыртқы әлем туралы ештеңе білмейтінін мысалға келтіреді. Масклин түсінбейді, екеуі араздасады. Масклин, Аббат Гурдер және Ангало Де Хабердашери "Шынысты" алып, жақын маңдағы әуежайды зерттеуге кетеді, бірақ қайтып оралмайды. Жаңа қауіпті – тасталған карьерді қайта ашуды – Гримма шешуге тиіс болады. Гримма Масклиннің, әрине, қайтыс болғанына сеніп, оған деген сезімдерін мойындайды, бірақ Гурдердің шәкірті Нисодемнің бүлік көтеруіне қарсы тұру үшін оларды кейінге шегеді. Нисодем дүкенді қайта салуды ұсынады, бірақ Гримма оған қарсы шығады. Ол жолдың ортасына тұрып, Арнольд бауырларының өзін көшбасшы етіп таңдағанын Nomes-ке дәлелдемекші болады, бірақ оны машина шабады. Қайтып келген адамдарды карьер қақпаларын жауып ұстап бағуға тырысқаннан кейін, Доркас пен тағы екі Nomes жүк көлігінен аккумуляторга шығаруға тырысады, бірақ ол төбеден төмен құлап, қарсы келе жатқан пойыздың жолына түседі. Үшеуі де қаза тапты деп есептеледі. Олар күзетшіні байлап, жалғыз қалдыруды сұрап хабар қалдырады. Соңында, карьер Nomes ескі қорадан табылған және Доркас инженер жөндеген Jekub атты ескі JCB экскаваторын пайдаланып қашуға тырысады. Экскаватор адамдар оралғанда Nomes-тің жаппай қашуына мүмкіндік береді. Полиция машиналарымен дала арқылы қуылғаннан кейін, оларды Masklin қалпына келтірілген 'Swan' ғарыш кемесі құтқарады. Масклин Гриммаға бромелияны сыйға тартады, осылайша оны түсінгенін көрсетеді, және олар Жерден өздерінің туған планетасына аттанады.

Қанат (1990)

Бұл оқиға жалғасы емес, Diggers оқиғаларымен бір мезгілде өтеді. Масклин, Ангало және Гурдер ұшақты іздеп жүр. Олар газеттен Ричард Арнольдтың (немесе газетте айтылғандай, "Ричардтың немересі, 39 жастағы") Флоридаға жаңа спутниктің ұшырылуына ұшып баруды жоспарлап отырғанын білді. "Зат" оны ғарыш кемесінің бортына түсірсе, мыңдаған жылдар бойы Ай бетінде тығылып, нұсқауларды күтіп тұрған "Кошпан" ғарыш кемесімен байланыс орната алатынын айтады. "Зат" әуе компаниясының компьютерлеріне қосылып, "Ричард, 39 жастағы немере" Конкордқа отырғызатынын анықтайды. Олар жасырын түрде бортқа көтеріледі, ал Гурдер Конкордтың ішкі дүкенге ұқсайтынын, бірақ Номдардың жасырынуына аз орын бар екенін көреді. Масклин "Ричардтың немересі, 39 жастағы" қайда отырғанын біледі және оның қол жүгінде жасыруды ұсынады. Флоридаға келгеннен кейін, Номдар Арнольд душетке түскен кезде қонақүй тағамын жеп алады. Кенеттен ол Масклинді көреді, бірақ олар Эверглейдсқа қашып кетеді, онда Шруб (оның аты) және оның ұлы Пион басқа топ Номдарды табады. Бастапқыда олар бір-бірін түсінбейді, бірақ "Зат" аударма жасай алады; жаңа топ Номдар нағыз Номиш, Номдардың бастапқы тілімен сөйлейді. Сырттағы Номдар жабайы қаздарға мініп, әлемдегі мыңдаған басқа Ном тайпаларымен байланыс орнатқан. Олар ұшыру алаңына жетіп, "Затты" шатлға жеткілікті жақын орналастырады, осылайша ол спутниктің көшірмесін жасай алады. Номдар зымыран қозғалтқышы тұтанатын сәт алдында қашып кетеді. Бар қуатын жұмсағаннан кейін, "Зат" өшеді. Масклин кемеге бағыт беретін "Затсыз" кеме апатқа ұшырауы мүмкін екенін түсінеді, сондықтан ол өзін энергия көзі бар ғимаратқа алып баратын адамдарға ашуға мәжбүр болады. "Зат" қайта зарядталып, Масклинге кеме жақын арада келетінін хабарлайды. Қашып бара жатып, ол Ричард Арнольдты кездестіреді, ал Масклин Арнольдтан көмек сұрап, оны аударма үшін пайдаланады. Арнольд Масклинге атасы мен әкесі дүкенде Номдар туралы әңгімелер айтқанын, себебі олар түнде шу естігенін айтады және оған қашып кетуіне көмектеседі. Кемеде ол Ангало, Гурдер және Пионмен кездеседі және олар басқаларын алу үшін карьерге оралуды жоспарлайды, Оңтүстік Америкаға қысқа тоқталып, бромелиядан бақаларды жинап алады. Номдар Конкордтың теңіз үстінен шығысқа қарай ұшып бара жатқанын көреді, ал Масклин оның Англияға қайтып бара жатқанын түсінеді. Олар карьерге уақытында келіп, Store Nomes-тің Jekub-те жақын жердегі далада полиция машинасынан қашып бара жатқанын көріп, оларды құтқарады (Diggers-те айтылғандай). Масклин Гриммаға бромелияны сыйға тартады және олар татуласады. Барлық карьер Номдары бортқа көтеріледі, Гурдерден басқа, ол Жерде "Затпен" бірге қалып, басқа жер бетіндегі Номдарға "Кошпан" туралы хабарлайды. Олар үйге қайтып кетеді, бір күні оралып, Гурдер мен Жерде қалған барлық Номдарды алып кететініне уәде береді.

Негізгі кейіпкерлер

Масклин – сыртқы Номдардың мүшесі, батыл және оқиғаға құмар. "Шыбық" – "Кеме" бөлігі, саналы кішкентай компьютер. Торрит – сыртқы Номдардың ағасы, "Шыбықты" қауіпсіз сақтау міндеті жүктелген. Оның жақындағы өлімі "Қойма қазушылар" кітабының басында еске алынады. Оны "Қарт Торрит" деп те атайды. Гримма – Масклинге сай әйел тұлға, феминистік көзқарастас. Гурдер – Номдардың діни дүкені, кейіннен абат болады. Ангало Де Хабердашери – дүкенге келген сыртқы адамдарды құшақ жара отырып қарсы алатын, сыртқы әлемге құмар Ном. Доркас дель Икатессен – Номдардың ең ғалым тұлғасы, электр энергиясына қызығушылық танытады. Бабуля Морки – сыртқы Номдардың қадірлі, қарт әйелі. Ол сонымен қатар Торриттің әйелі және белгілі бір дәрежеде емші. Арнольд Брос. (1905 ж.) – дүкеннің "негізін қалаушысы" және Номдар үшін құдайша тұлға. Шруб – Флорида Номдарының басшысы, қаздарды қалай бағынуды біледі.

Тек Truckers-те пайда болады

Абат – Стационарилердің басшысы. Ол «Жүк тасушылар» (Truckers) қаласында қарттықтан қайтыс болады, ал оның орнын көмекшісі Гурдер басады. Герцог Сидо де Хабердашери – Ангалоның әкесі және Хабердашерилердің басшысы. Бағалардың молдығы (Bargains Galore): номдардың сенген және кейде дұға қылған игі рухы. Бір көріністе, тазалаушы оның өзі деп ойшалған. Бағалар түсірілді (Prices Slashed): номдардың қорқыныш тудыратын кейіпкерге берген аты, шындығында дүкеннің қараушысы, сонымен қатар дүкеннің қазандықшысы. Торрит (сондай-ақ «Ескі Торрит» деп те аталады): «Қазба жұмыстары» (Diggers) кітабында көрінбейді, бірақ Масклин «Қазба жұмыстарының» басында оның өлімі туралы айтады.

Телесериалдар

Біріккен Корольдікте Cosgrove Hall студиясы "Truckers" тоқтау-тоқтау анимациялық сериалын жасады.

Фильм

2001 жылы DreamWorks (қазіргі DreamWorks Animation) трилогияның киноқұқығын сатып алды және Эндрю Адамсон режиссер болатын үш кітапты бір фильмге біріктіру жоспарларын жариялады. 2008 жылдың соңында Дэнни Бойл «Truckers» фильмін түсіруге келісті, бірақ қаржылық мәселелерге байланысты жоба сәтсіз аяқталды. Келесі жылы «Сламдог миллионер» фильмі үшін Оскар жүлдесін алған сценарийші Саймон Бофой жобаға тартылды. DreamWorks адаптациясын жаңарту жоспарлары 2010 жылы «Құқықшылар аңызы» фильмінің сценарийшісі Джон Орлофф режиссер Ананд Таккер үшін сценарий жазатыны туралы хабарламамен қайтадан көтерілді. Кейін Таккер басқа DWA фильмі – «Trolls» режиссері болып тағайындалды, ол ішінара Терри Пратчетт романы негізінде түсірілуі жоспарланған, бірақ оны Майк Митчелл алмастырды.