Кіріспе

Екі атты жауынгердің ұшталған ұштармен айқасқан жекпе-жегі.

Жост – ортағасыр мен Ренессанс дәуіріндегі екі жауынгердің ат үстінде немесе жаяу арасындағы айқас. Жост романтикалық ортағасырлық дәуірдегі рыцарьдың ерекше белгісіне айналды. Бұл термин көне француз тіліндегі joster сөзінен, ал түпнұсқасы латын тіліндегі iuxtare – "жақындасу, кездесу" сөздерінен шыққан. Бұл сөз 1300 жыл шамасында орта ағылшын тіліне енді, сол кезде жост англо-нормандық рыцарлар арасында өте танымал спорт түрі болған. Синонимі – tilt (шамамен 1510 ж. жел диірмендеріне шабуыл) сөзі. Ат үстіндегі жост ауыр атты әскердің найза қолдануына негізделген. Ол Кейінгі Орта ғасырларда мамандандырылған спортқа айналды және 16 ғасыр бойы Англия, Уэльс, Германия және Еуропаның басқа да аймақтарындағы ақсүйектер арасында танымал болды (Францияда 1559 жылы король Генрих II апаттан қайтыс болғаннан кейін тоқтатылды). Англияда жост Елизавета I және Джеймс VI мен I-нің таққа отыру күніндегі мерекелердің басты бөлігі болды, сондай-ақ Карл I-нің үйлену тойындағы тойлардың бір бөлігі ретінде ұйымдастырылды.

17 ғасырда жост басқа ат спортына алмастырылды, бірақ "аттық қарулы шеберлік" сақталды. 1970 жылдан бері жостты театрландырылған түрде қайта жаңғыртуға шектеулі әрекеттер жасалып келеді.

Ортағасырлық жарыстар

Орта ғасырлық жарыстың бастауы орта ғасырдың гүлдену кезеңіндегі ауыр атты әскердің әскери тактикасынан туындайды. 14 ғасырға қарай, көптеген ақсүйектер, оның ішінде патшалар, өздерінің батылдығын, дағдысын және қабілеттерін көрсету үшін жарысқа қатыса бастады. Бұл спорт патшаға да, рыцарьға да бірдей қауіпті болды. Ал 15 ғасырдан бастап жарыс соғыспен тікелей байланысы жоқ спортқа (hastilude) айналды.

Орта ғасырдың аяғы

11-14 ғасырларда, ортағасырлық егіз тізе (жарыс) әлі де найзаның соғыста қолданылуымен байланысты болғанда, қару-жарақ тікеннен (қатты, ауыр дулығамен және қалқанмен) пластиналық қару-жараққа өтті. 1400 жылға қарай, рыцарьлар "жинақ" деп аталатын толық пластиналық қару-жарақ киеді (Клефан 28–29). Осы ерте кезеңде егіз тізе (жарыс) әлі де (жауынгерлік) "кездесу" болып саналды, яғни жалпы айқас, ол тек найзамен ғана шектелмеді. Айқасушылар найзамен бір-біріне шабуылдай бастайтын, бірақ қашықтық қысқарғаннан кейін немесе бір немесе екі тарап аттан түскеннен кейін, жақындау қаруларымен жалғастыра берді. Жоғары орта ғасырлардағы турнирлер, рыцарлық дәуірінің кейінгі кезеңіне қарағанда, әлдеқайда қатал және "әдептілік" талаптары төмен болды. Олар қарсыластарының аттарын, қаруларын және құнын иелену үшін, қарсыластарын жауынгерлік қабілетсіз ету мақсатымен топтасып шайқасты.

Орта ғасырдың соңы

Орта ғасырдың соңында рыцарлық идеалдарының дамуымен, жарыстар (турнирлер) көбірек реттелді. Бұл тенденция жалпы pas d'armes-те де көрінеді. Енді қарсыластың әлсіздігін пайдалану арсыздық саналды, рыцарьлар өздерінің артықшылыққа ие болуынан сақтануға тырысып, қиын жағдайларда күресу арқылы абырой табуға ұмтылды. Бұл романтикалық «рыцарлық қайта жандану» орта ғасырдың ерте дәуіріндегі рыцарлық романдарына негізделген, оларды ақсүйектер нақты өмірде «қайта жасауға» тырысты, кейде шындық пен қиял арасындағы шекараны жоятын. «Шевалье» (рыцарь) термині осы кезеңде пайда болды. 12 ғасырға дейін «cniht» сөзі қызметшінің атауы болған. 12 ғасырда ол, әсіресе, әскери ілесушіге қатысты қолданыла бастады. Сондай-ақ 12 ғасырда атты әскерде қызмет ететін ақсүйектердің ерекше тобы пайда болды, олар «milites nobiles» деп аталды. 13 ғасырдың соңына қарай, рыцарлық (chyualerye) сөзі тек «атты әскер» мағынасында ғана емес, сонымен қатар жалпы жауынгерлік қасиеттерді білдіру үшін қолданыла бастады. 1300 жылдан кейін ғана рыцарлық (kniȝthod, бастапқыда «балалық шақ, жастық») ақсүйектердің кіші дәрежесі ретінде қолданыла бастады. 14 ғасырдың соңында бұл термин өзін құрметті ерліктермен дәлелдеуге тырысатын жас ақсүйектің идеалы үшін романтикалық мәнге ие болды – бұл ерлік, басқа нәрселермен қатар, pas d'armes-ті, соның ішінде жарыстарды қамтыды. 15 ғасырда «рыцарлық» қасиеттерді ақсүйектер, тіпті «рыцарь» атағынан жоғары тұрғандар да іздеді. «Рыцарь» бейнесінің жарыстармен байланысы тарихи, бірақ ол тек орта ғасырдың соңында қалыптасты.

Арена, процедура және бронь

Тізімдер немесе тізім алаңы – жарыс өткізілетін арена. Нақтырақ айтқанда, бұл турнирдегі жекпе-жектерге арналған, арқанмен қоршалған алаң. Орта ғасырдың соңында қамалдар мен сарайларға "жарыс турнирлері" үшін арнайы құрылған жарыс алаңдары қосылды. Мұндай шараларға дайындыққа арнайы жабдықтарды пайдалану кірді, олардың ең танымал түрі – квинтайн. Орта ғасырлық жарыс ашық алаңда өтті. Шындығында, "жарыс" сөзі "кездесу" дегенді білдірді және тек найзамен шайқасу ғана емес, жалпы ұйымдастырылған жекпе-жекті де білдірді. 14 ғасырда жарысқа қатысушыларды бөлу үшін матадан жасалған кедергі пайда болды. Бұл кедергі орта ғасырлық ағылшын тілінде "tilt" деп аталды (алғашқы мағынасы "матаны жабу" дегенді білдіретін термин). 15 ғасырда ол ағаштан жасалған кедергіге айналды, қазір "tilt barrier" деп аталады, ал "tilt" шамамен 1510 жылдан бастап жарыстың өзі үшін қолданылатын терминге айналды. Tilt barrier-дің мақсаты – соқтығысуды болдырмау және жауынгерлерді найзаны сындыруға қолайлы бұрышта ұстау. Бұл атты басқаруды жеңілдетіп, аттыға найзаны дұрыс бағыттауға мүмкіндік берді. Кедергінің пайда болуы оңтүстікте бастау алған сияқты, өйткені ол тек 16 ғасырда Германияда жарыстардың стандартты бөлігіне айналды және онда итальяндық немесе "вальхаз" стилі деп аталды. Англияда Генрих VIII тұсында мұндай кедергілері бар арнайы жарыс алаңдары салынды. Бұл кезеңдегі рыцарлық дуэль әдетте үш рет найзамен шайқасудан, үш соққыдан және семсер мен қылыштармен айқасудан тұрды. Ғасырдың соңына қарай бұл сан көбейді, ең көп таралғаны бес болды, мысалы, 1387 жылы Монтеро-сюр-Йоннедегі сэр Томас Харпенден мен мессир Жан де Барр арасындағы дуэльде (бес найзалы шабуыл, бес қылыш соққысы, бес қылышпен айқасу және бес балта соққысы). Кейде он, тіпті он екіге дейін жететін. 1387 жылғы кездесуде жарыстың алғашқы төрт кезеңі шешуші нәтиже бермеді, бірақ бесіншіде сэр Томас аттан түсіп, есінен таныды. Алайда, ол қайта жанданды, және барлық соққылар мен айқасулар зардап шекпестен аяқталды. Тағы бір жағдайда, Франция констеблі мен Букингем графының қолдауымен Нант қаласының жанында өткір найзалармен кездесу ұйымдастырылды. Бірінші кездесуде жаяу шайқас өтті, онда бір рыцарь жеңіл жарақат алды; содан кейін екеуі үш рет найзамен шайқасты, одан кейін ешқандай жаза болмады. Содан кейін Генолттың сэр Джон Амбретикорт және Пуатудан сэр Тристрам де ла Жайль қатардан шығып, үш рет жараланбастан шайқасты. Сэр Роберт Бошамптың ұлы Эдвард Бошамп пен Клариус де Савойе арасында дуэль өтті. Клариус екеуінен де күшті болды, ал Бошамп аттан түсті. Содан кейін Клариус тағы бір ағылшын рыцарымен күресуге ұсыныс жасады, және Яннекин Финчли есімді эсквайр шақыруға жауап ретінде алға шықты; семсерлер мен найзалармен болған шайқас өте қатал болды, бірақ ешкім зардап шекпеді. Джон де Шательморант пен Яннекин Клинтон арасында тағы бір кездесу өтті, онда ағылшын аттан түсті. Соңында Шательморан сэр Уильям Фаррингтонмен шайқасты, біріншісі жамбасына қауіпті жарақат алды, бұл үшін ағылшын кінәланды, өйткені бұл турнир ережелерін бұзу болды, бірақ 1380 жылғы Говен Микаил мен Жоахим Катор арасындағы дуэльдегідей, жазатайым оқиға деп есептелді. Жарысқа арналған найзалар спорт пен ойын-сауық үшін әскери үлгісінен өзгертілді. Соғыста найзалар металдан жасалған, ал жарыс найзалары ағаштан жасалған және металлмен жабдықталған, бұл қарсыластың қалқанымен соқтығысқанда сындыруға мүмкіндік береді. Найза әдетте жарысқа қарай ағаштан жасалады. Соғыс найзаларының өткір ұшының орнына, жарыс найзасының ұшы кеңірек соққы беретін тұйық ұшқа ие, бұл қарсыласты түйреудің орнына қалқанға күш түсіруге мүмкіндік береді. Найзаның ұшы металдан жасалған және әдетте жұдырық немесе ортасынан сыртқа қарай созылған үш тіс пішіндес болады. Үш тісті ұш найзаның қарсыластың қалқанына бекітілуіне және соққыға күшті бағыттауға мүмкіндік береді. 15-16 ғасырларда арнайы жарысқа арналған қару-жарақтар жасалды. Олар жекпе-жекке арналған толық қарудан ауыр болды, салмағы 50 кг-ға (110 фунт) дейін жететін, ал далалық қарудың салмағы шамамен 25 кг (55 фунт) болды; олар киюшіге еркін қозғалуға мүмкіндік бермейтіндіктен, шектеуші фактор сол кезеңдегі соғыс аттары көтере алатын максималды салмақ болды.

Жылқылар

Жуық шайқас үшін ең көп қолданылатын жылқылар – жылы қанды аттар мен ірі дестрийерлер болатын. Жылы қанды аттар орташа салмақты, ептілік пен төзімділікке арналған жылқылар еді. Дестирийерлер ауыррақ, қазіргі Андалузия жылқысына ұқсас, бірақ заманауи жұмыс аттарынан кішілеу болатын. Жуық шайқас турнирі кезінде жылқылар күйеулерімен жеке шатырларда күтімге алынар еді. Олар иелерінің гербі бейнеленген әшекейлі жапқыштар киер еді. Жарысқа қатысатын жылқылардың бастары шанфронмен – найзаның қауіпті соққыларынан қорғайтын темір қалқанмен қоршалған болатын. Жылқыға қосымша жабдықтардың ішінде, аттының аяқтарын созып, жылқыны басқаруға мүмкіндік беретін ұзын мойынды тігізгіштер, шайқас кезінде немесе соққы алғанда күш беруге арналған жоғары арқалық қондырғы және найзамен соққы беру үшін қажетті күшті қамтамасыз ететін еңкейту құрылғылары бар еді.

15 ғасыр

1434 жылдың 10 шілдесінен 9 тамызына дейін Леондық салт атты Сюэро де Кинонес және оның он серігі көпірдің жанындағы далаға орналасып, оны кесіп өтуге ниет білдірген әрбір салт аттыны жекпе-жекке шақырды. Бұл жолмен Еуропаның түкпір-түкпірінен Сантьяго-де-Компостелаға қажылық сапар шеккендер жүріп өтетін. Жаздың осы кезінде мыңдаған адам көпірден өтеді. Сюэро мен оның серіктері алға жылжу алдында "300 найзаны сындырамыз" деп серт берді. Олар бір айдан астам уақыт бойы шайқасып, 166 шайқастан кейін Сюэро мен оның серіктері жарақаттанып, әрі жалғастыра алмайтындарын мәлімдеп, міссияны орындалған деп жариялады. 1490 жылдары император Максимилиан I осы спортты жетілдіруге көп еңбек сіңірді, соның арқасында ол "Соңғы салт атты" деген лақап атын алды. Реннен мен Стехен – 15 ғасырда дамыған және 16 ғасырда кеңінен таралған екі түрлі спорттық жарыс. Осы екі стиль үшін қолданылатын қару-жарақтар тиісінше Rennzeug және Stechzeug деп аталды. Stechzeug әсіресе аттының қозғалысын толығымен шектейтін, өте ауыр броняға айналды. Оның соңғы үлгілері атқа арналған броняға біріктірілген, броня пішіндес кабинаға ұқсады. 16 ғасырдағы Германиядағы жарыстың соңғы кезеңіндегі мұндай спорттық жабдықтар "ортағасырлық броняның" ауырлығы немесе қиындығы туралы қазіргі заманғы қате түсініктерге әкелді, бұл туралы Марк Твеннің "Коннектикут Янки король Артурдың сотында" атты романында кеңінен айтылған. Stechzeug-тің аса ауыр шлемі қарсыластың шлемінің қырылын ажырату мақсатымен түсіндіріледі, нәтижесінде найза шлемге жиі толық күшпен соғылатын. Ал Реннен – жеңіл контактілі жарыс түрі еді. Мұндағы мақсат – қарсыластың қалқанына тию болатын. Арнайы Rennzeug Максимилианның сұрауы бойынша жасалды, ол қатты броньдалған "толық контактілі" Stechen-нен гөрі, епті жарыс түріне қайта оралуды қалады. Rennzeug-та қалқан серіппелі механизм арқылы броняға бекітіліп, соққы кезінде өздігінен ажыратылатын.

Ортағасырдан кейінгі кезең

Францияда 1559 жылы король Генрих II турнирде алған жарақатынан қайтыс болғаннан кейін, нөкерлік кездесулер (жарыстар) спорт түрі ретінде тоқтатылды. Бұл үрдіс Генрих VIII және Елизавета I билігіне дейін жалғасты. Оның тұсында турнирлер нақты әскери жаттығулар емес, көбінесе парад немесе шоу ретінде қарастырылды. Елизаветаның билікке кіру күніне арналған соңғы нөкерлік кездесу 1602 жылдың қараша айында өтті; Елизавета келесі көктемде қайтыс болды. Нөкерлік кездесулер Джеймс I-нің 24 наурыздағы билікке кіру күнін мерекелеудің бір бөлігі ретінде 1624 жылға дейін, оның өлімінен бір жыл бұрын жалғасты. 17 ғасырдың басында нөкерлік кездесулер сарайдағы мерекелердің жылқылық басты оқиғасы ретінде "ат балеті" деп аталатын үлкен карусель көрсетілімдерімен ауыстырылды, бірақ сақинаға тию сияқты жауынгерлік емес жарыстар 18 ғасырға дейін жалғасты. Сақиналық турнирлер Солтүстік Америкаға әкелінді, ал нөкерлік кездесу Мэриленд штатының мемлекеттік спорты болып табылады. Нөкерлік кездесуді қайта жандандыруға жасалған бір әрекет – 1839 жылғы Эглинтон турнирі.

Қазіргі заманғы атлетика

Жуық шайқасуды қайта жаңғыртумен айналысушылар 1970 жылдардан бері белсенді. Көрермендерге кең таралған заманауи жуық шайқасу көрсетілімі 1972 жылы Солтүстік Уэльстегі Гвич княздығында, Абергель қаласының жанында өтті. Knights Limited сияқты түрлі компаниялар бес пен елу актер қатысқан ұйымдастырылған шараларды өткізді. 1980 және 1982 жылдар аралығында Флорида штатының Орландо қаласындағы «Кішкентай Англия» ойын-сауық паркі жуық шайқасу стадионына айналуы жоспарланған, бірақ жоғары пайыздық ставкаларға байланысты жоспар тоқтатылды. Medieval Times сияқты басқа компаниялар осы спортты кешкі көрсетілімдеріне қосады. Жуық шайқасу көрсетілімдері Англиядағы Уорвик және Хевер қамалдарында маусымдықта өткізіледі. «Корольдік Англияның рыцарлары» сияқты топтар Ұлыбритания мен Еуропа бойынша ортағасырлық жуық шайқасу турнирлерін ұйымдастырады. Данияның Middelaldercentret мұражайында маусым бойы күн сайын жуық шайқасу турнирлері өткізіледі.

Жарыс түрінде

The Knights of Valour – 1993 жылы Шейн Адамс құрған театрлық жюст тобы. Бұл топтың мүшелері жарыстық түрде жюст жасауды тәжірибеледі, ал олардың алғашқы турнирі 1997 жылы өтті. Адамс жауынгерлік спорт түрі ретінде жюстке арналған Дүниежүзілік чемпионат жюст қауымдастығын (WCJA) құрды және оның алғашқы турнирі 1999 жылдың 24 шілдесінде Онтарио штатының Порт-Эльгин қаласында өткізілді. Бұл спорт Адамстың жүргізуімен 2012 жылы Full Metal Jousting телешоуында көрсетілді. Ережелер 16 ғасырдағы Германияда қолданылған стехеннің бір түрі – Реалгестех (сондай-ақ Планкенгестех) үлгісінде жасалған, онда нысаналық аймақтар ретінде қызмет ету үшін жюст қару-жарағына қосымша нығайту элементтері орнатылды. Жоушылар қалқанды пайдаланбай, қару-жарақтың сол жақ иығына қосылған нығайту элементіне, яғни Brechschild (сондай-ақ Stechtartsche) атуға тырысады. Еуропада көптеген жюст турнирлері тұрақты түрде өткізіледі, олардың кейбіреулерін Арне Коэц ұйымдастырады, оның ішінде Sankt Wendel Grand Tournament және Schaffhausen Grand Tournament. Коэц – халықаралық турнирлерге қатысатын көптеген жоушылардың бірі.

Танымал мәдениетте

Ортағасырлық садақ және онымен байланысты мәдениет 2001 жылғы "Ат ертегісі" фильмінің басты сюжеттік желілерінің бірі болып табылады.