Кіріспе

Арктикалық және субарктикалық тілдер отбасы – Эскалеут (/ɛ/'s//k//æ//l//i//uː//t/ eSKALeeoot), эскимо-алеут немесе инуит-юпик-унанган тілдері Солтүстік Америка құрлығының солтүстік бөліктеріне және Солтүстік-Шығыс Азияның шағын бөлігіне тән тілдер отбасы. Отбасыдағы тілдер қазіргі АҚШ (Аляска), Канада (Инуит Нунангаты), оның ішінде Нунавут, Солтүстік-Батыс территориялар (негізінен Инуиалуит қоныстану аймағында), солтүстік Квебек (Нунавик) және солтүстік Лабрадор (Нунациавут), Гренландия және Ресейдің Қиыр Шығысы (Чукчи түбегі) аумақтарында таралған. Бұл тіл отбасы Эскалеутия, Эскалеутика немесе Инуит-Юпик-Унанган деп те аталады. Эскалеут тілдері екі тармаққа бөлінеді: эскимо және алеут тілдері. Алеут тармағына Алеут аралдары мен Прибилов аралдарында сөйлейтін бір ғана Алеут тілі жатады. Алеут тілі бірнеше диалектіге бөлінеді. Эскимо тілдері екі салаға бөлінеді: Алясканың батыс және оңтүстік-батысында және Чукоткада сөйлейтін юпик тілдері, және Алясканың солтүстігінде, Канадада және Гренландияда сөйлейтін инуит тілдері. Инуит тілдері кең аумақты қамтиды және бірнеше нұсқаға бөлінеді. Көршілес нұсқалар өте ұқсас, бірақ Диомед аралдары мен Шығыс Гренландиядағы орталықтан ең алыс жерлердегі нұсқалар айқын ерекшеленеді. Эскимо тілдер отбасындағы сиреник тілінің орны әлі толық анықталған жоқ. Кейбір тіл білімі мамандары оны юпик тілінің бір саласы деп санайды, ал басқалары оны юпик және инуит тілдерімен қатар эскимо тілдер отбасының жеке саласы ретінде қарастырады.

Тарих

Алясканың жергілікті тілдер орталығы эскимо-алеут тілдерінің ортақ ата-бабасы тілі кем дегенде 4000 жыл бұрын эскимо және алеут тармақтарына бөлінгенін айтады. Эскимо-алеут тілдері отбасы шамамен 1000 жыл бұрын юпик және инуит тармақтарына жіктелді. Сонымен қатар, шығыс Сібір мен Қытайдың солтүстік-шығысында қолданылатын солтүстік тунгус тілдерінде оңтүстік тунгус тілдерінде кездеспейтін эскалеут сөздері табылды, бұл эскалеут тілінің бір кезде шығыс Сібірде кеңінен таралғанын көрсетеді. Вовин (2015) солтүстік тунгус тіліне эскалеут сөздерінің 2000 жылдан аспайтын уақытта қабылданғанын болжайды, бұл тунгус тілінің Амур өзенінің орта ағысынан солтүстікке қарай таралу кезеңімен сәйкес келеді. Вовин (2015) прото-эскалеуттің бастау отанының (Урхаймат) Аляска емес, Сібірде болғанын ұсынады.

Әлемдегі тілдер тобының арасындағы орны

Эскалеут тілінің әлемдегі басқа тілдер отбасыларымен ешқандай генетикалық байланысы жоқ, және лингвистер бұл пікірді қазіргі уақытта қабылдаған. Бұл тілдің Солтүстік Американың басқа тілдік отбасыларымен тығыз байланысты емес екендігі туралы да жалпы келісім бар. Эскалеут тілінің сыртқы байланыстары туралы сенімді ұсыныстар Солтүстік Еуразияның бір немесе бірнеше тілдік отбасыларын қамтиды, мысалы, Беринг бұғазының ар жағындағы Чукотко-Камчатка тілдері. Мұндай алғашқы ұсыныстардың бірі – 1818 жылы Дания лингвисті Расмус Расктың Гренландия және фин тілдерінің ұқсастығын байқағаннан кейін ұсынған эскимо-уральдық гипотезасы. Қазірге дейін ең толық әзірленген ұсыныс – 1998 жылы Майкл Фортескью жариялаған Урало-Сибирь гипотезасы, ол эскалеут тілдерін юкагир және урал тілдерімен байланыстырады. Соңғы кезде Джозеф Гринберг (2000–2002) эскилеутті Солтүстік Еуразияның барлық тілдік отбасыларымен (индоевропалық, уралдық, алтайлық, корей, жапон, айну, нивх/гиляк және чукчи-камчаткан) топтастыруды ұсынды, бірақ еуразиялық тілдер деп аталатын ұсынылып отырған тілдер отбасына енгізуден басқа, йенисейлік тілдерді есепке алмады. Мұндай ұсыныстар көбінесе қабылданбайды. Гринбергтің гипотезасы тарихи емес деп сынға түсірілді, яғни ол тілдің белгілі тарихи элементтерін жоққа шығарады және сыртқы ұқсастықтарға басымдық береді. Еуразиялық гипотеза лингвистер тарапынан көбінесе елемегенмен, Стефан Георг пен Александр Вовиннің бір сын-пікірі Гринбергтің қорытындысы күмәнді екендігіне келіскенмен, олар теорияны бірден қабылдамауға дайын екендерін мәлімдеді. Гринберг өзінің зерттеулері Владислав Ильич Свитич және Бомхард пен Кернс жасаған бұрынғы макросалыстырмалы жұмыстарға негізделгенін ашық айтады.

Ерекше белгілері

Әр сөздің басында тек бір түбір (еркін морфема) болуы керек. Эскалеут тілдерінің түбірлері салыстырмалы түрде аз: Орталық Аляска Юпик тілінде шамамен екі мың. Түбірден кейін бірнеше постбазалар келеді, олар түбірдің негізгі мағынасын толықтыратын байланған морфемалар. Егер постбазаның мағынасы жеке тұрғызылса, арнайы бейтарап түбір қолданылады (Орталық Аляска Юпик және Инуктитут тілдерінде "pi" мысалында). Негізгі сөз схемасы: түбір (жалғаулар) иілу (энклитика). Төменде Орталық Сібір Юпик тілінен алынған мысал келтірілген. "Ангиаг" сөзінің ішінде үш жалғау бар. Түбір (немесе еркін морфема) "ангиаг", ал оң жақтағы "тук" иілуі – индикативті көңіл-күй белгісі және үшінші жақ жекеше тұлғасын білдіреді. Энклитика –lu иілуден кейін келеді.

Алеут

Келесі дауысты және қосымша дыбыстар Кнут Бергслендтен (1997) алынды.