Кіріспе

Исаның қабірі туралы христиандық дәстүр – христиандық сенім.

Бос қабір – Исаның айқышталғаннан кейін қабірінің бос табылғаны туралы христиандық дәстүр. Канондық Інжілдердің әрқайсысы әйелдердің Исаның қабіріне барғанын сипаттайды. Исаның денесі айқышталғаннан және өлімнен кейін қабірге қойылғанымен, қабір бос болып табылады, денесі жоғалып кеткен, ал әйелдерге періштелер (немесе "ақ көйлек киген жас жігіт") оның қайта тірілгенін айтады.

Шолу

Бұл оқиға туралы төрт ізгі хабарда толық айтылса да, ізгі хабарлар жазылғанға дейін бұл туралы ауызша дәстүрлер кеңінен таралған. Төрт ізгі хабарды көзімен көрген куәгерлер жазбағаны анық, кем дегенде олардың соңғы түрінде, бірақ олар ұзақ ауызша және жазбаша берілудің нәтижесі болды. Төрт ізгі хабардың үшеуі (Марқ, Лұқа және Матай) синоптиктер деп аталады (мәнісі – "бірге көру"), себебі олар өте ұқсас оқиғаларды баяндайды. Жалпы, Матай мен Лұқа екеуі де Марқтың жазбасын бастапқы көз ретінде пайдаланған деген келісімге келген. Олардың ең ертесі – Марқ, Исаның өлімінен шамамен қырық жыл өткен соң, яғни 65-70 жылдар шамасында жазылған, ал Матай мен Лұқа шамамен 85-90 жылдарға жатады. Жохан, соңғы аяқталған ізгі хабар, 90-110 жылдар аралығында тарала бастады. Оның бос қабір туралы баяны тек синоптиктердегі оқиғаның басқаша түрі ғана емес, сонымен қатар Жохан 20:2 (NRSV) кейін бұрынғы үш ізгі хабармен үйлесім табу мүмкін емес. Марқ Ізгі хабарының түпнұсқа аяғында ең ерте нұсқада үш әйел Исаның денесін майлау үшін қабірге барады, бірақ оның орнына "ақ шапан киген жас жігітті" табады, ол оларға Исаның Ғалилеяда шәкірттерімен кездесетінін хабарлайды. Әйелдер ешкімге айтпастан қашып кетеді. Матай қабірге күзетшілер қойып, әйелдерге екі рет – періштелер мен содан кейін Исаның өзінен Ғалилеяда шәкірттерімен кездесетінін айтады. Лұқа Марқтың бір "ақ шапан киген жас жігіттін" орнына екі жігіт көрсетеді, Петірдің қабірді тексеруін қосады және Исаның Ғалилеяда шәкірттерімен кездесетіні туралы уәдені жояды. Жохан әйелдерді Магдалалық Мәриямға дейін азайтады және Петірмен бірге бос қабірге барған, оның мәнін бірінші болып түсінген "жақын шәкіртті" таныстырады.

Мәдени және діни контекст

Яһудилер, гректер және римдіктердің барлығы қайта тірілудің шын екендігіне сенгенімен, олардың осы туралы ұғымдары мен түсіндірмелері әртүрлі болды. Христиандар, әрине, Исадан басқа адамдардың да бастан өткерген көптеген қайта тірілу оқиғаларын білді: мысалы, үшінші ғасырдың басындағы христиан теологы Ориген б.з.д. жетінші ғасырдағы грек ақыны Аристейдің қайта тірілгенін немесе рим императоры Адрианның сүйіктісі, екінші ғасырдың грек жасы Антиностың өлмейтіндігін жоққа шығармады, бірақ біріншісінің құдайдың емес, шайтандардың жұмысы болғанын, ал екіншісінің Исадан айырмасы, құлшылыққа лайық емес екенін айтты. Марк Гудакер "бос қабір" терминін Исаның денесінің жоғалуын сипаттау үшін қолдану қате болуы мүмкін дейді, өйткені бірінші ғасырдың Иудеясындағы қабірлер бірнеше мәйітті сақтау үшін салынған. Сондықтан Марк әйелдер Исаның жатқан жерін көргенін, ал кейінгі жазбаларда қабір "жаңа" және қолданылмаған деп айтылғандығын баяндайды.

"Құдайды мойындау" немесе "аударма" оқиғалары

Бос қабір туралы әңгіменің құрамы мен жіктелуі кең пікірталас тудырды. Бірнеше ғалымдар Марк ішіндегі бос қабір туралы әңгіменің "көкке көтерілу" немесе "аударма" оқиғаларына ұқсас екенін, бірақ қайта тірілу туралы емес екенін айтты. Мұндай оқиғаларда белгілі бір ерекше тұлғалар өлімнен бұрын немесе кейін құдайлық әлемге (көкке) көтерілген деп сипатталады. Мысалы, Адела Ярбро Коллинз Марк баяндамасын ерте христиандық қайта тірілу сенімінен туындаған Марк тұжырымы ретінде түсіндіреді. Ол оны аударма оқиғасы деп жіктейді, яғни жаңадан өлмейтін батырдың жер бетінен тыс әлемге көшірілуі туралы әңгіме. Дэниел Смиттің пікірінше, жоғалған дене қайта тірілу немесе жаңғыртудан гөрі, құдайлық күштің алып кетуі ретінде түсіндірілуі ықтимал. Ричард С. Миллер Марк кітабының соңын жоғалған денелерге байланысты эллиндік және римдік батырлар туралы аударма оқиғаларымен салыстырады. Алайда, Смит Марк ішіндегі бос қабір туралы әңгіменің кейбір элементтері көтерілу оқиғасына толық сәйкес келмейтінін де атап өтеді, ең бастысы – қабірдегі жас жігіттің әйелдерге берген жауабы: ("Ол қайта тірілді" Марк 16:6). Дейл Эллисон ертедегі еврей мәтіндерінде қабірден қайта тірілу және қайта тірілгендердің көкке көтерілу идеялары бар екенін көрсетеді, соның салдарынан қайта тірілу мен көтерілу бір-біріне қайшы емес, ал бос қабір туралы әңгіме бастапқыда екеуін де қамтиған болуы мүмкін деп тұжырымдайды.

Бос қабір туралы скептицизм

Алғашқыда бос қабір туралы әңгімелерге күмәнмен қарады. Матайдың Ізгі хабарында дененің қабірден ұрланғаны туралы әңгімелер айтылады. Басқа ұсыныстар, негізгі ғылыми зерттеулермен қолдау таппаған, Исаның айқышқа шегеленіп шын мәнінде өлмегені немесе табиғи себептерден жоғалып кеткені туралы. Исаның бос қабірі туралы оқиғаның Пауылдың хаттарында және ең алғашқы шіркеудің Пасхалық керигмасында (уағыз немесе жариялауында) кездеспеуі, бұл керигма, шамамен 30-шы жылдары Антиохиядағы христиан қауымында пайда болып, 1 Коринфте сақталған, кейбір ғалымдарды Марк оны өнегелеп ойлап тапты деген тұжырымға әкелді. Аллисон болса, бұл үндемеуден жасалған дәлелді сенімсіз деп санайды. Басқа ғалымдар Пауылдың бос қабірді алдын ала білгенін, әсіресе 1 Кор. 15-те берілген ерте кредода (сенімділік) көрсеткенін айтады. Көптеген ғалымдар Жақияның Марқтан тәуелсіз жазғанына және Марқ Ізгі хабары мен Жақия Ізгі хабары бос қабір туралы екі тәуелсіз куәліктерді қамтиды деп санайды, бұл екеуі де бұрыннан бар көздерді пайдаланып, ортақ дәстүрге сүйенгенін көрсетеді, бірақ Марқ бұл дәстүрді өз баянына сәйкес толықтырып, бейімдеген болуы мүмкін. Марқ өзінің материалдарын қалай және неліктен өзгерткені белгісіз. Смит Марқтың қайта тірілу мен жоғалудың екі бөлек дәстүрін бір Пасхалық оқиғаға бейімдегеніне сендіреді.

Бос қабір және қайта тірілгендер

Рудольф Бултманның айтуынша, "Пасха оқиғалары екі топқа бөлінеді: бос қабір туралы әңгімелер және қайта тірілген Раббының пайда болуы туралы әңгімелер, бірақ оларды біріктіретін әңгімелер де бар (Мт 28:1–8, 9f; Jn 20:1, 11–18)." Н.Т. Райт бос қабірдің және Исаның кейінгі көрінулерінің нақтылығын батыл және кеңінен дәлелдейді, "қорытынды" ретінде, Исаның денесімен тірілуі және кейіннен денесімен көрінуі, бос қабір мен 'кездесулерге', сондай-ақ христиан дінінің пайда болуына, Эрманның теориялары сияқты, басқа теориялардан гөрі әлдеқайда жақсы түсіндірме болып табылады. Дейл Эллисон бос қабірдің болғанын, содан кейін елшілер мен Магдалалық Мариямның Исаны көруін, сонымен қатар қайта тірілудің тарихилығын қабылдағанын айтады. Христиандық библиялық ғалымдар "Магдалалық Мариямнің Исаны бірінші болып көргенінің" дәстүрінің тарихилығын растау үшін мәтіндік сын әдістерін қолданды, әсіресе соңғы жылдары "ұят критерийі". Дейл Эллисонның пікірінше, қайта тірілген Исаны бірінші болып көргендер ретінде әйелдердің есімдерінің аталуы "бұрын күдік тудырғандықтан, оқиғаның рас екенін көрсетеді". Геза Вермес бос қабірдің қайта тірілуден кейінгі көріністерден тәуелсіз дамығанын айтады, себебі олар ешқашан біріктірілген дәлел құру үшін тікелей байланыстырылмаған. Бос қабір туралы әңгіменің дәйектілігі күмәнді болғанымен, ол "ерте дәстүр екені анық". Вермес оқиғаның сөзбе-сөз түсіндірілуін қабылдамайды, сондай-ақ бос қабір туралы әңгіме рухани қайта тірілу туралы ұғымдарға қайшы келеді. Вермес айтады: "[рух пен дене арасындағы қатаң еврейлік байланыс бос қабір туралы идеямен жақсырақ қамтамасыз етіледі және, әрине, қолмен ұстау (Жоханнан Томас) және тамақтану (Лұқа мен Жохан) туралы түсініктердің пайда болуына себепкер]". Жаңа өсиет тарихшысы Барт Д. Эрман бос қабір туралы әңгімені жоққа шығарып, "бос қабірдің [қайта тірілуге сенумен] ешқандай қатысы жоқ, бос қабір сенімді тудырмайды" дейді. Эрман бос қабірдің Исаның денесімен тірілуін көрсету үшін қажет болғанын айтады.