Кіріспе

Анархизмнің феминизмге ерекше назар аударатын саласы – анархистік феминизм, сондай-ақ анархофеминизм деп те аталады. Бұл анархистік теорияның принциптері мен билік талдауын феминизммен үйлестіретін талдау жүйесі. Ол интерсекциялық феминизмге жақын. Анархофеминизм, әдетте, патриархат пен дәстүрлі гендерлік рөлдерді – еріксіз мәжбүрлеуге негіделген иерархияның көрінісі ретінде қарастырып, оларды орталықтандырылмаған еркін қауымдастықпен алмастыру қажет деп санайды. Анархофеминистер патриархатқа қарсы күрес – таптық қақтығыстың және анархистердің мемлекет пен капитализмге қарсы күресінің маңызды бөлігі деп есептейді. Аталған философияда анархистік күрес феминистік күрессіз де, феминистік күрес анархистік күрессіз де мүмкін емес. Л. Сьюзан Браун: «Анархизм – барлық билік қатынастарына қарсы тұратын саяси философия болғандықтан, ол өзінен-өзі феминистік» дейді.

Өмірбаян

Анархизм алғаш рет саяси ағым ретінде, жыныстық теңсіздік жүйелі түрде күштеп енгізілген және әйелдердің қоғамдық өмірге қатысуына тыйым салынған кезде пайда болды. Олардың өмірі ана мен әйелдің дәстүрлі гендерлік рөлдерімен, ядролық отбасы құрылымы шеңберінде ғана шектелді. Әсіресе, жұмысшы сыныбының әйелдері саяси және экономикалық жағынан әлсіздікке ұшырады, бұл оларды социализм мен саяси белсенділікке жетеледі. Олар репродуктивтік құқықтар мен еркін махаббат талабын көтеріп, анархистік феминизмнің негізін қалады. Анархизмнің алғашқы жақтаушылары феминизм мәселесіне көңіл бөлгісі келмеді: Пьер Жозеф Прудон феминистердің гендерлік теңдік талаптарына ашық қарсы шығып, дәстүрлі отбасылық құндылықтарды қолдады; Питер Кропоткин феминистік мақсаттарды таптық күреске бағыну керек деп есептеді; ал Бенджамин Таккер «бірдей еңбек үшін тең ақы» талабына қарсы болды. Михаил Бакунин гендерлік теңсіздікті жоюды Халықаралық Социалистік Демократия Альянсының мақсаттарының біріне қосқаннан кейін ғана әйелдер құқықтары анархистік қозғалыстың басты назарында болды. Анархокоммунистер Фридрих Энгельстің отбасы туралы сын-пікірін қабылдады, ол отбасыны гендерлік және экономикалық теңсіздіктің бастауы деп санайды. Неке және ядролық отбасы институттарындағы билікке қарсы авторитарлық сын көптеген феминистерді анархизмге тартты. Анархизм мен феминизмнің кейінгі синтезі, сол кезде нақты аталмаса да, кейіннен анарха-феминизм деп белгіленді.

Бірінші толқын (1880-1940 жылдар)

1880 жылдары анархистік феминизм ағымын алғаш рет каталондық белсенділер Тереза Мане мен Тереза Клармонт дамытты. 1890 жылдары анархистік феминизм әлемге тарады, оны Еуропаға және одан тысқары елдерге иммигранттар алып келді. Анархистік баспасөз гендерлік теңдік туралы феминистік талдаулар мен некеге, отбасыға және проституцияға сын-пікірлер жариялай бастады. Эрико Малатестаның «Әлеуметтік мәселе» еңбегі арқылы Тереза Манедің әйелдер білімі және гендерлік теңсіздік туралы үнқатысулары кеңінен жарияланды. Американдық анархистер Вольтер де Клэр мен Эмма Голдман анархистік феминизмді одан әрі қабылдады, соңғысы анархистік феминизмнің «негізін қалаушы анасы» деп есептелді. Люси Парсонс Чикагода Жұмысшы әйелдер одағын құрды және Дүниежүзілік өнеркәсіптік жұмысшыларға әйелдердің қатысуын қамтамасыз етті. Англияда анархист Шарлотта Уилсон «тең жұмысқа тең ақы» үшін жақтас болды және әйелдердің білімін насихаттады. Анархист әйелдер журналдардың редакциялық алқаларында, кітаптар жариялауда және қоғамдық сөйлеушілер ретінде көзге түсті. «Germinal», «El Oprimido» және «La Voz de la Mujer» сияқты феминистік басылымдар да таратылды, онда анархист әйелдер феминизмнің революциялық формасын қорғады. Ядролық отбасының жеке меншігін қолдайтын тұрмыстық мәдениетке қарсы тұру үшін Шарлотта Уилсон сияқты анархист әйелдер өз үйлерін саяси кездесулер мен бірлескен тамақтануға арналған «жартылай қоғамдық кеңістіктерге» айналдырды. Анархист әйелдер зорлық-зомбылық әрекеттеріне де қатысты, мысалы, Вера Засуличтің ресейлік полиция бастығы Федор Треповты өлтіруге жасаған талпынысы, Гермен Бертонның француздық оңшыл саясаткер Мариус Платоны өлтіруі және Канно Сугаконың жапон императоры Мэйдзиді өлтіру жоспары. Анархистік феминизмнің өркендеуі анархистік қозғалыстың көптеген ер адамдарының феминизмге қарсы пікірлеріне алып келді, олар әйелдер құқықтары үшін күресті таптық күреске қарағанда екінші деңгейлі деп санады. «La Voz de la Mujer» бұл ерлерді «жалған анархистер» деп айыптады, олар әйелдердің азаттығынан гөрі өз азаттығына басымдық берді. Қытайлық анархо-феминисттік журнал «Табиғи әділдікте» Хе Чжэн «әйелдердің азаттығы атынан ерлердің өзін-өзі ерекшелендіруге ұмтылуын» сынға алды. Анархофеминисттер ерлердің феминизмге қарсылығы оларды әйелдер құқықтары үшін сенімді емес екенін көрсетті және өздерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өз қозғалыстарын ұйымдастыра бастады. Бірінші толқын феминистері әйелдер топтарын консенсус шешімдерін қабылдайтын, «жансыз либертариандық сананы» көрсететін жалпақ ұйымдар ретінде құрды. Анархист әйелдер тобы АҚШ-та, көбінесе итальяндық иммигрант әйелдерінен құрылды, мақсаты өзара көмек және өзін-өзі ұйымдастыру арқылы «әйелдердің эмансипациясын» іске асыру болды. Нью-Джерси штатының Патерсон қаласында «Gruppo Emancipazione della Donna» әйелдер театры мен музыка клубтарын құрды және патриархатқа қарсы күресті патриархатқа қарсы күреспен байланыстыратын анархистік феминизмнің еңбектерін жариялады. Италиялық анархистерден айырмашылығы, еврей анархистері сирек кездесетін әйелдер тобын құрды, «Fraye Arbeter Shtime» журналының анархистері барлығын феминисттер деп жариялады. Ең танымал либертариандық әйелдер тобының бірі – «Mujeres Libres» анархистік феминисттік ұйым, ол әйелдерді «үш есе құлдықтан» – білімсіздік, пайдалану және кемсітуден босатуды мақсат етті. 1936 жылғы испан революциясы кезінде Люсия Санчес Саорнил, Мерсе Комапосада және Ампаро Поч и Гаскон құрған «Mujeres Libres» әйелдерге техникалық дағдыларды үйрететін және әйелдердің сауаттылығын арттыратын білім беру бағдарламаларын іске асырды. Санчес Саорнил өзі әйелдерді олардың қысымға қарсы әрекет етуге шақыратын өлеңдер жазды, бұл Эмма Голдманды Испанияға барып, «Mujeres Libres» жұмысына адвокат ретінде қатысуға ынталандырды. Бірақ сол кездегі анархистік феминизм, бұқаралық қозғалысты құруға қарағанда шағын белсенді топтарды дамытуға көбірек назар аударды, әйелдер құқықтарын іске асырудың нақты стратегиясы болмады, сондықтан бұл бағытта аз іс-қимыл жасалды. 20 ғасырдың басында анархистік феминизмді әйелдердің сайлау құқығын алуға реформалық көзқараспен қараған социалистік феминизм бірте-бірте ығыстырды. Осы уақытқа дейін Шарлотта Уилсон анархистік белсенділіктен бас тартып, әйелдердің сайлау құқығын қорғау ісіне қатысты және кейіннен тәуелсіз еңбек партиясына қосылды. Анархистік феминисттік отбасы мен авторитарлыққа қатысты сын-пікірлер тоқтатылды, бірақ жаңа феминизм толқыны пайда болғанда қайта жаңартылды.

Екінші толқын (1960-шы жылдар - 1980-ші жылдар)

1960 жылдардың аяғына қарай екінші толқын феминизмі Жаңа солшыл қозғалысынан туындады, бұл азаматтық құқықтар қозғалысын қамтитын және 1968 жылғы наразылықтармен аяқталған, қанаушылыққа қарсы белсенділіктің кең толқынының бір бөлігі болды. Социалистік феминизмнен нәр алып, бұл екінші толқын әйелдер арасындағы ынтымақты күшейтуге тырысты, оларды ортақ тәжірибелеріне негізделген "қарындастық" бірлестігіне біріктірді. Осы кезеңде феминистер Эмма Голдман сияқты бірінші толқын анархистік феминистердің еңбектерін қайта жаңғыртты және көп ұзамай әйелдердің азаттық қозғалысы анархистік қозғалысты қайта қалыптастыра бастады. Көптеген екінші толқын феминистері анархизмді "феминизмнің логикалық тұрғыдан дәйекті көрінісі" деп санады, себебі ол жеке бас бостандығы үшін күресті әлеуметтік теңдікпен үйлестірді. Пегги Корнеггер феминистердің бұрыннан "теория және практикада санасыз анархистер" болғанын және "анархизм уағыздағанды іс жүзінде іске асыратын" жалғыз белсенді күш екенін мәлімдеді. Жаңа солшылдың көптеген бөлімдеріндегі сексизмнің кең таралғандығы феминистік сепаратизм стратегиясының бір бөлігі ретінде әйелдер ұйымдарын құруға түрткі болды, бұл анархистік әйелдердің "анархо-феминист" терминін ойлап табуына және қабылдауына әкелді. Екінші толқын анархо-феминистері патриархалды және құрылымсыз ұйымдарға балама ретінде кооперативтік, орталықсыздандыру және федералистік принциптерге сәйкес өздерінің жақын топтарын құрды. Анархо-феминистердің осы иерархиялық ұйымдық формалармен санасуы Джо Фрименнің 1972 жылғы "Құрылымсыздықтың тираниясы" атты мақаласымен ерекше ықпалдасты, ол қозғалыс ішінде ұйымдасқан теңдікке ұмтылысты қолдады. Анархистік феминизмнің екінші толқыны SCUM манифестінде көрсетілгендей, көбінесе зорлық-зомбылықпен сипатталды. Энн Хансен сияқты анархо-феминистер Direct Action қалалық партизандық тобының бомбалау шабуылдарына қатысты, олар соғыс қару-жарағының бөлшектерін өндіретін компанияларды және snuff фильмдері мен балаларға қарсы порнография тарататын видео дүкендер желісін нысанаға алды. 1980 жылдары феминистік жыныстық соғыстар екінші толқын феминизмінің бөлінуіне себеп болды, ол бірнеше түрлі бағыттарға жіктелді, ал көптеген бұрынғы феминистер академиялық мансапқа бет бұрды.

Төртінші толқын (2012 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Феминизмнің төртінші толқыны постфеминизмнің дамуы арқылы қалыптасты, ол нарық күштерінің әйелдерді объектілеуіне қатысты алаңдаушылықты білдірді және әлеуметтік желілерді пайдаланумен ерекшеленді. Анархистік феминизмнің төртінші толқынына постмодернистік феминизмнің ықпалы зор болды. 2017 жылғы мақаласында Киара Ботичи анарха-феминизмнің қоғамдық пікірталастарда және академиялық ортада жеткіліксіз талқыланғанын, бұл анархизмге жалпы қарсылыққа және анарха-феминизмнің бағыты мен анархизмнің кең философиясын ажыратудағы қиындықтарға байланысты екенін айтты. Ботичидің пікірінше, әйелдердің қанауын тек экономикалық тұрғысынан қарастыратын марксистік феминизмде кездесетін экономикалық редукционизм қаупі "анарха-феминизмге ешқашан жат болған"; сондықтан, анархизм марксизмге қарағанда феминизммен одақтасуға көбірек мүмкіндік береді.

Теория

Анархофеминизмнің ой-пікірлері алуан түрлі, бірақ көбінесе әйелдердің тәуелсіздігі, еркін махаббат және қиылыстық қағидаларымен ерекшеленеді. Анархофеминистер әйелдерді қоғамдық және саяси өмірде күшейтуге, капитализм мен мемлекетті әйелдерге қарсы институционалдық кемсітудің басты құралдары деп қарап, оларға қарсы тұруға мүдделі.

Авторитаризмге қарсылық

Анархофеминизм дәстүрлі анархистік принциптерді – мемлекетке қарсылық, дінге қарсылық және капитализмге қарсылықты кеңейтіп, сексизм, расизм және гомофобия сияқты институционалдық кемсітушіліктердегі олардың ролін көрсетті. 1895 жылы "Сексуалдық құлдық" атты мақаласында Вольтер де Клэр сексизмнің дін қызметкерлері мен мемлекет қолдаған институционалдық авторитарлықтың нәтижесінде туындайтынын айтты. Анархофеминистер патриархат пен мемлекетті бір ғана қанау жүйесінің екі көрінісі деп қарастырады және патриархаттың барлық түрлерін жою мемлекеттің жойылуын міндетті түрде қамтиды деген тұжырымға келді. Эмма Голдман мемлекетті сексуалдық репрессия құралы ретінде қарастыратын және реформашылдық стратегияны қабылдамайтын, қиылысқан талдау жасады. Сондықтан, анархистік феминистердің бірінші толқыны әйелдердің сайлау құқығын талап етуді сынға алды, оны гендерлік теңдікке жету үшін жеткіліксіз деп есептеді. Хэ Чжэн батыс либералды демократияларында қол жеткізілген шектеулі гендерлік теңдікке күмәнданып, оны "жалған бостандық және көрінеу теңдік" деп сипаттады, тіпті әйелдердің сайлау құқығы қозғалысын және ерлер феминистерін "мағынасыз азат ету сөздерін" қолдағаны үшін де сынады.

Еркін махаббат

Анархистік феминисттер жеке қарым-қатынастарға күштеусіз көзқарас дамытты, бұл әсіресе келісімнің маңыздылығын баса көрсетеді. Вольтер де Клэр және Эмма Голдман сияқты анархистік феминисттер неке институтын қатаң сынады, себебі олар оны келісімнің болмауына байланысты әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық тудыратын институт деп есептеді. Некеге жасаған сындық ескертулері оларды еркін махаббатты жақтауға және оны іске асыруға жетеледі, оны әйелдердің әлеуметтік оқшалануына қарсы ем ретінде қарастырды. Ерікті келісімге негізделген еркін махаббат әйелдерге өздерінің сексуалдығын өздерінің қалауынша және тәуелсіздігін бағалап қайта құруға мүмкіндік берді. Эмма Голдман сексуалдықты еркін өрнектеудің "маңызды әлеуметтік күші" деп қарады. Ол бұл көзқарасты гей құқықтарын жария түрде қорғауға дейін жеткізді, ал кейбір ғалымдар тіпті оның жеке өміріне қатысты болжамдар жасады. Алайда, Люси Парсонс еркін махаббатқа қарсы болды, оны анархизм принциптерімен үйлеспейтін және жүктілік және жұқпалы аурулар қаупін арттыратындықтан сынады, оның орнына "некесіз моногамия" тұжырымын ұсынды.

Кесимелік

Анарха-феминизмнің пайда болуынан бері анархист-феминистер әйелдер мәселелерімен байланысты басқа да күрес түрлеріне қатысып, түрлі расизмге және отаршылдыққа қарсы қозғалыстарға белсенді түрде қосылды. 1970-ші жылдары Роксанн Дунбар Ортиз және оның Cell 16 ұйымы ерекше расизмге қарсы анарха-феминизмді алға ілгерілетті. 1976 жылы Комбахи өзенінің ұжымдық бірлестігі жариялаған мәлімдеме қиылыстың дамуына негіз салды. Үшінші толқыннан бастап, қиылыстың қағидасы анархист-феминизмнің маңызды ұғымдарының біріне айналды, оны барлық түрдегі қанаушылыққа қарсы өздігінен ұйымдасудың феминистік этикасын дамыту құралы ретінде пайдаланды. No one is illegal (NOII) белсенділік желісіндегі топтар осыдан кейін шекараға қарсы қозғалысының бір бөлігі ретінде расизмге қарсы анарха-феминизммен айналысты, бұл мемлекеттік иммиграциялық жүйелердегі институционалды сексизм мен расизмге қарсы мемлекетке қарсы сынға негізделген. Постструктурализм, постколониализм және сындық теориядан нәр алып, Дерик Шеннон анарха-феминизмнің заманауи тұжырымын ұсынды, ол осы теориялардың әрқайсысымен байланысты, антикапитализмді барлық түрдегі қанаушылыққа қарсы кешенді қиылысқан көзқараспен үйлестіреді.

Индивидуализм

Анархофеминизм "жеке – саяси" қағидасын ұстанады, әлеуметтік және саяси билікті жоюға бағытталған күнделікті өмірді сынап, әрбір адамның "өз өмірін өзі басқарып, ешкімге бағынбау" қағидасы тұрған қоғам құруға ұмтылады. Анархофеминистер ядролық отбасын барлық гендерлік теңсіздіктің бастауы деп есептеді, сондықтан теңдікке тек әйелдерге жеке тәуелсіздік пен экономикалық еркіндік беру арқылы қол жеткізуге болады. Эмма Голдман сияқты анархокоммунистер жеке меншік институтын қатаң сынағанмен, Вольтер де Клэр оны әйелдердің экономикалық азаттығының құралы ретінде қолдады. Ито Ное сияқты анархист феминистер әйелдерді өздерінің жеке ерекшеліктерін нығайтуға және тәуелсіз ой-өріс дамытуға шақырып, "Жаңа әйел" идеалын қолдады. Эмма Голдман революцияның жеке санада да, қоғамда да болатынын айтты. Голдман әйелдердің өздерінің "ішкі тирандарынан" – отбасы мүшелерінің пікірлері немесе дәстүрлі әлеуметтік нормалардан арылып, тәуелсіздіктерін жүзеге асыруын жақтады. Марта Хьюитттің сөзіне сәйкес, анархофеминистік революция тұжырымдамасы – "ойдың, сезімнің және ұжымдық әлеуметтік қызметтің процесі, трансформациялық тәжірибесі". 1993 жылы жарық көрген "Индивидуализм саясаты" кітабында анархофеминист Л. Сьюзан Браун жеке дербестік пен ерікті ынтымақтастықты қолдайтын "экзистенциалдық индивидуализм" деп аталатын ұғымды дамытты.

Көбейту құқықтары

19 ғасырдың соңында анархист әйелдер ядролық отбасыға анархист феминистерінің қарсылығының бір бөлігі ретінде репродуктивті құқықтар үшін күресті бастағандардың алғашқылары болды. Анархист феминистері абортты сақтау туралы ақпарат пен ресурстарды таратты, осының салдарынан көптеген адам түрмеге қамалды. 1890 жылдары акушер болып жұмыс істеген Эмма Голдман әйелдердің репродуктивті құқықтарын жақтаушы болды, әйелдердің отбасылық жоспарлау құқығын талап етті және Маргарет Сэнгерге қолдау көрсетті. Керісінше, Ито Ное сияқты басқа анархист феминистері гуманистік тұрғыдан абортқа қарсы болды, себебі ол өмірдің тұқымдану кезінде басталатынына сенді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін абортты сақтауға анархистік қолдау артты, өйткені Франция және АҚШ сияқты елдерде бұл амалға тыйым салынды, ал анархист феминистері мұны соғыс үшін халық санын көбейту құралы деп сынады. Абортты ішінара заңдастырғаннан кейін де анархист феминистерінің абортты сақтау бойынша тікелей әрекеттері жалғасты, «феминисттік заңнан тыс» топтар, мысалы, Джейн Коллективі қауіпсіз абортты сақтау құралдарына қол жеткізе алмаған әйелдерге тамақ пен медициналық көмек көрсетті. Анархист феминистері сонымен қатар репродуктивті әділет қозғалысына қатысты, ол денелік автономияны және түрлі терілі әйелдердің репродуктивті өзін-өзі анықтау құқығын басымдыққа қойды.

Жыныстық жұмыс

Анархофеминисттер 19 ғасырдың соңынан бері секс-қызметкерлердің құқықтарын қорғау ісінде жетекші роль атқарып келеді, сол кезде Германия мен Франциядағы анархист әйелдер секс-жұмыстың қылмыстық жазасын жою үшін күресті. Луиза Мишель капитализмді әйелдерді секс-жұмысқа итермелеген экономикалық жағдайларды жасағаны үшін кінәлады, және оны тек әлеуметтік революция арқылы тоқтатуға болатынын мәлімдеді. Ито Ноэ де әйелдердің секс-жұмысқа түсуінің түпкі себебі кедейлік екенін айтты, және секс-жұмысты жоюға шақырудың орнына, адамдар кедейліктің түпкі себептерін шешуі керек деп санайды. Эмма Голдман да секс-жұмысты жоюшыларды әйелдерді қылмыстық жазалау үшін ерлердің құқықтық жүйелерін пайдаланғаны үшін сынады, оны ол сыныптық дискриминацияның бір түрі деп есептеді. Феминизмнің екінші толқынынан кейін, секс-қызметкерлерді қорғауды өздері секс-жұмыста жұмыс істейтін анархист феминисттер қолға алды. Гризелидис Реал секс-қызметкерлерді ұйымдастырды және секс-қызметкерлердің құқықтары үшін тікелей әрекеттер сериясын жүзеге асырды, содан кейін секс-жұмыстың тарихына арналған мұражай құрды. Канадалық анархист секс-қызметкерлер де адвокаттық науқанға қатысты, оның нәтижесінде "Секс-қызметкерлерге қарсы зорлық-зомбылықты тоқтатудың халықаралық күні" жарияланды.