Кіріспе
Гавайлық қарға немесе алала (Corvus hawaiiensis) – қазіргі уақытта жабайы табиғатта жойылған, бірақ қайта енгізу бағдарламалары жүргізіліп жатқан қарғалар тұқымдасына жататын құс түрі. Оның дене ұзындығы шамамен қара қарға сияқты, ал жабайыда 18 жылға дейін, тұтқында 28 жылға дейін өмір сүретін тіркелген. Кейбір жергілікті гавайиліктер гавайилық қарғаны аумакуа (туысқан құдай) деп есептейді. Бұл түрдің күшті ұшу қабілетімен және тапқырлығымен танымал, ал оның түрлі жойылу себептері толыққанды түсініксіз. Бұл түрдің төмендеуіне әкелген жаңадан келген аурулар, жаңадан келген жыртқыштар және мекендеу ортасының жойылуы маңызды факторлар болған деп саналады.
The Hawaiian crow or alalā (Corvus hawaiiensis) is a species of bird in the crow family, Corvidae, that is currently extinct in the wild, though reintroduction programs are underway. It is about the size of the carrion crow at in length, They are recorded to have lived up to 18 years in the wild, and 28 years in captivity. Some Native Hawaiians consider the Hawaiian crow an aumakua (family god). The species is known for its strong flying ability and resourcefulness, and the reasons for its various extirpations are not fully understood. It is thought that introduced diseases, introduced predators, and habitat loss were probably significant factors in the species' decline.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Гавайи қарғасы табиғатта жойылуға дейін Гавайи аралдарының батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерінде ғана таралған. Ол Мауна-Лоа және Хуалалай тауларының етегіндегі 3000-ден 6000 фут биіктіктегі құрғақ және аралас ормандарда мекендеген. Охиа лехуа (Metrosideros polymorpha) және коа (Acacia koa) оның жабайы табиғатындағы маңызды ағаш түрлері болды. Гавайилық бүркіті немесе ио (Buteo solitarius) шабуылынан қорғау үшін қалың өсімдіктік жамылғы қажет болды. Алаланың ұя салатын жерлері жыл сайын мол жауын-шашынға толыған. Қазба жәндіктері Гавайи қарғасының бұрын Гавайи аралдарының барлық негізгі аралдарында, сондай-ақ қазір жойылған төрт қарға түрімен бірге кең таралғанын көрсетеді.
Диета
Гавайлық қарға - барлық түрлі тамақтанатын, мүмкіндік туған сайын әртүрлі азықтарды жейтін түр. Олардың рационының басым бөлігі және 50% жем іздеу қызметі ағаштардың діңдері, бұтақтары мен жапырақтарында омыртқасыздарды, мысалы, изоподтар, құрлық бұқақтары мен кенелерді іздеуге жұмсалады. Олар тоқылдақтай тамақтанады, жасырын жәндіктерді ашу үшін діңдер мен бұтақтардан қабық пен мүктерді қабысады, көбінесе охия мен коадан, олардың өмір сүретін жерлеріндегі ең биік және басым ағаштардан тамақтанады. Жемістер Гавайи қарғасының рационындағы екінші маңызды компонент болып табылады. Қарғалар көбінесе кепау мен олапа жемістерін жинайды. Хоава мен алани жемістерінің қабығы қатты болғанымен, қарғалар оларды ашуға күш жұмсайды. Сәуір және мамыр айларында, көбею маусымында, пассирин ұядан шыққан балапандар мен жұмыртқалар жиі жеміледі. Басқа да жемдерге қызыл иелік лейотрикс, жапондық ақкөз, Гавайи амакихи, ииви, элепаио және апапане жатады. Алала гүлдерді де жиі жейді, әсіресе ақпаннан мамыр айына дейін. Балапандарды тамақтандыру үшін нектар охия гүлінен, оха кепаудан және қызғылт түсті покадан ұялау кезеңінде алынады. Қарғалар сондай-ақ, өсімдіктердің әртүрлі бөліктерін, соның ішінде көлея, коа және мамане гүлдерінің жапырақтарын жейді. Палила – гүл жапырақтарын жейтін Гавайидегі жалғыз құс. Алала тек кейде жерде жем іздейді, бірақ жыртқыштардың қаупінен уақытты шектейді.
Құралдарды қолдану
Тұтқындалған жеке тұлғалар тіршілік ету үшін ағаштарда тесілген ойықтардан тамақ алуға таяқтарды қолданады. Жастар ересектерден оқыту немесе әлеуметтік үйренусіз-ақ құралдарды қолданады, және бұл қасиет түрдің барлық өкілдеріне тән деп саналады.
Дауыс
Гавайлық қарғаның дауысы әртүрлі сипатталады – екі тонды қылыш сияқты да, төменгі тон қосылған шырылдау сияқты да естіледі, мысықтың мявкауына ұқсас. Ұшу кезінде бұл түр кең ауқымды дауыстар шығаруы белгілі, оның ішінде қайталама "керрук, керрук" дыбысы және қатты "краа а а ик" дыбысы бар. Ол сонымен қатар "ca wk" дыбысын шығарады, күрделі, көпіршікті әнге ие, және тағы да көптеген түрлі дыбыстарды жасайды. Алаланың репертуарында кем дегенде 24 түрлі шақыру бар, олардың ішінде ескерту шақырулары, байланыс шақырулары, сондай-ақ бағыну немесе құдалануды білдіретін шақырулар да бар. Бұл – Гавайлық қарғаның жасаған әртүрлі дауыстарының жиынтығы.
Өсімдіктер мен өсімдіктер
Аналық қараулар 2-3 жаста, ал аталықтары 4 жаста жыныстық жағынан жетіледі. Гавай қарғасының көбейту маусымы наурыздан шілдеге дейін созылады; ол наурыз немесе сәуір айында ұя салады, сәуірдің ортасынан соңына дейін жұмыртқалайды, ал жұмыртқалар мамырдың ортасында шығады. Екеуі де шөптермен нығайтылған, жергілікті охиа ағашының бұтақтарынан ұя салады. Қарға әдетте маусым ішінде бірден беске дейін жұмыртқа (жасыл көк түсті) салады, бірақ олардың ең көп дегенде екеуі ғана қанаттанғаннан кейін тірі қалады. Тек аналықтары ғана 19-22 күн бойы 2-5 жұмыртқаны күтіп жатыр және жас төлдерді бағады, олардың тек 1-2-і жұмыртқадан шыққаннан кейін 40 күннен соң ұшады. Егер бірінші жұмыртқалар жоғалса, жұп қайтадан жұмыртқалайды, бұл тұтқындық көбейту шараларына көмектеседі. Жастар 8 ай бойы ата-аналарына тәуелді болады және келесі көбейту маусымына дейін отбасылық топпен бірге қалады. Гавай қарғасы индикаторлық түр ретінде белгілі болды; алаланың жоғалуы ауыр экологиялық проблемаларды көрсетеді.
Негізгі қауіптер
Гавайлық қарға жабайы табиғатта көптеген қауіптерге тап болады, олардың жабайы табиғатта жойылуына себеп болатын факторлар деп есептеледі. Шағын популяция мөлшері түрді қоршаған ортаның өзгеруіне осал етеді; бұл туыс көбейтудің (инбридингтің) ықтималдығын арттырады, нәтижесінде жас ұрпақтың өсіп-өнуге дейін тірі қалу мүмкіндігі төмендейді.
Өркеннің жойылуы және аңшылық
Алалалар кең жамылғысы бар қолайлы мекендерді таңдайды және тамақ пен паналау үшін жергілікті өсімдіктер көп өсетін аймақтарды ұнатады. Полинезиялық және еуропалық фермерлер құрғақ, төмендік орманды жойып, алаланың ареалын жоғары биіктіктегі орманмен шектеді. Еуропалықтар қоныстанғаннан кейін, жоғары биіктіктегі орман да кең көлемде орман кесу және мал өсіру салдарынан зардап шекті, сондай-ақ ірі қара, шошқа, қой және ешкі сияқты шаруашылық жануарларына осы аймақтарда еркін жайылуға мүмкіндік берілді. Еуропалық отарлаушылар алалаларды ойын үшін де атып өлтірген. Табиғатты қорғаушылардың мәліметінше, сол кезде жергілікті құстарды аулауға тыйым болғанмен, алала 1980-жылдарға дейін аң аулаудан қорғалмады.
Кіргізілген жыртқыш жануарлар
Алаланың белгілі қазіргі табиғи жыртқышы – ‘ио (гавайи соколы), Гавайиге тән сокол түрі. Бұл ауру көптеген шағын құстарда (passerine) айқын әсер етпесе де, көптеген оқшауланған құс популяциялары, оның ішінде жергілікті гавайи құстары, осы паразитке ұшырағанда қатты қырылуға ұшырайды. Гавайидің көптеген құс түрлерінің саны құс қызбасынан (avian malaria) күрт азайған.
Құс шамасы
Құс шешегі – Avipoxvirus туысына жататын вирустар қоздыратын инфекция. Инфекция аяқтар мен табандардың ашық терісінде, сондай-ақ, мұрын, трахея және өңештің ішінде және айналасында ісік тәрізді зақымдануларға себеп болады. Құс шешегі масалар арқылы, сонымен қатар жұқтырған құстармен немесе заттармен тікелей жанасу арқылы таралады. Гавайи құстарына қатысты жүргізілген зерттеулерде құс шешегінің үлкен зақымдануларға әкеп соғатыны, олардың көбінесе жұғуға ұшырап, тіндің некрозына алып келетіні көрсетілді. Инфекция кейде өлімге әкелуі мүмкін. Алалалардың құс шешегімен зарарлануы белгілі, тіпті қайта қалпына келтіру шаралары кезінде де, бірақ олардың популяциясының азаюында осы аурудың қандай рөл атқарганы әлі белгісіз. Токсоплазмоз жұқтырған жануарларда сирек кездесетін ауру мен өлімге себеп болса да, 1998-1999 жылдары бес қайта қалпына келтірілген алалада бұл инфекция анықталды. Олардың біреуі клиникалық белгілермен емделді, үшеуі осы аурудан қайтыс болды, ал біреуіне диагноз қойылды, бірақ клиникалық белгілері байқалмады. 2016-2020 жылдар аралығындағы қайта қалпына келтіру шаралары кезінде бірнеше құстың қан үлгілерінде бұрын токсоплазмозға шалдыққандығы анықталды, бірақ ешқайсысында белсенді инфекция табылмады. Токсоплазмоз алалалардың тарихи азаюына қандай үлес қосыптығы белгісіз; алайда, бұл түрді сақтау жөніндегі шараларды жоспарлау кезінде ескерілді.
Қалыптануы мен сақталуы
Гавайи қарғасы – әлемдегі ең көп қауіп төніп тұрған қарғалар тұқымдасының өкілі және Гавайиде қалған жалғыз қарғалар тұқымдасының өкілі. Басқа да өте сирек кездесетін түрлер сияқты, Гавайи қарғасына зиян келтіру АҚШ федералды заңымен тыйым салынған. 1994 жылға қарай, жалпы саны 31 жеке құсқа дейін азайды; олардың 8-12-сі жабайыда, ал 19-ы тұтқындықта ұсталды. Қазіргі таңда IUCN Қызыл тізімінде бұл түр «Жабайы табиғатта жойылған» деп тіркелген. Сан-Диего зообағындағы екі тұтқынды өсіру орталығында. Тұтқынды өсірілген құстарды жабайы табиғатқа қайта енгізуге жасалған әрекеттер Гавайилық бүркітінің (Buteo solitarius) шабуылдарынан қиындыққа тап болды, өзі де IUCN-ның «Жақында қауіп төніп тұрған» тізіміне енген. Қарғалардың саны азайған кезде кең таралған туыстық шаруашылық салдарынан селекциялық жұмыстар да күрделі болды.
Қорғау
Алала 1931 жылдан бері Гавайи штатымен заңды түрде қорғалған және 1967 жылы федералды түрде жойылып бара жатқан түр ретінде танылған. Жыл сайын аз балапан туылуына және тәжірібесіз ата-аналардан балапандарға зиян тиюінің алдын алу үшін, кейде құстарды туған бауырлары жоқ жағдайда қолмен өсірген. Мұндай құстар өскенде стереотиптік мінез-құлықты жиі көрсетеді, бұл өсірудің сәттілігіне және жабайы табиғатқа босатуға жарамдылығына кері әсер етеді. Ересек құстардың өз балапандарын инкубациялау және өсіру тәжірибесі 2011 жылы басталды, ал 2023 жылға қарай, тірі популяцияның 17% толыққанды ата-аналардың күтімінен өсті. Некропсия нәтижесінде, екі құстың өлімі Гавайилік сұңқарының шабуылынан болуы мүмкін екені, ал біреуі нашар дене күйінен туындаған табиғи себептерден болғандығы анықталды. Бұрынғы өлім-жітімдерге жауап ретінде, жыртқыштарды оқыту бағдарламасы іске асырылды және 2017-2019 жылдар аралығында Pu'u Maka'ala табиғи қорығында үш жеке топқа бөлініп, 27 жас алала босатылды. 2017 және 2018 жылдары босатылған құстардың барлығы бір жылдан астам өмір сүрсе де, 2019 жылы босатылған құстардың көпшілігі босатылғаннан кейін 5 ай ішінде қайтыс болды. 2020 жылға қарай өлім-жітімнің күшеюіне байланысты, сарапшылар 5 аман қалған алаланы қайта тұтқындап, қайтаруға мәжбүр болды. Тағы бір жұп ұя салуға ұмтылыс танытты, бірақ толыққанды ұя салмады. 2024 жылдың ақпанына қарай Мауи аралында алалаларды босату жоспарлануда, босату шаралары 2024 жылдың көктемінде басталуы тиіс. Тарихи тұрғыдан алаланың тек Гавайи аралында ғана мекендегені белгілі болғанмен, палеонтологиялық зерттеулер Гавайи аралдарын адамдар мекендеуді бастаған кезде Мауиде де кездескенін көрсетті. Мауидің Гавайиге ұқсас ландшафты мен өсімдіктері бар, бірақ Гавайилік сұңқарлары жоқ болғандықтан, алала Мауиде бұрынғы қайта енгізілгендердегі өлімдердің көпшілігіне себеп болған қауіпсіз өмір сүре алады деп есептеледі.