Кіріспе

Муран тілі

Фоналогия

Пираха тілі – фонологиялық жағынан ең қарапайым тілдердің бірі, Ротокас (Жаңа Гвинея) және Обокуитай сияқты көлдер жазығындағы тілдермен салыстыруға болады. Пираха тілінде кем дегенде он фонема бар, бұл Ротокас тілінен бір кем, тіпті әйелдер үшін тоғыз ғана, бірақ мұны негізгі деңгейде талдау қажет, сондай-ақ әйелдер сөйлеуінде /s/ дыбысының үнемі /h/ дыбысымен алмастырылуын ескеру керек. Мұндай құбылыс тілдер арасында сирек кездессе де, Иан Мэддисон Пираха тіліндегі деректерді зерттеу барысында оның ерекше таралуын анықтады. "Он фонема" туралы мәлімдеме Пираха тілінің тондық жүйесін де ескермейді, олардың кем дегенде екеуі мағынаны ажырататын (Даниэль Эвереттің жазуынша, жіті акцентпен және белгісіз немесе ауыр акцентпен белгіленеді), бұл фонемалардың санын кем дегенде он екіге дейін жеткізеді. Шелдон (1988) үш тонды атап көрсетеді: жоғары (¹), орташа (²) және төмен (³).

Телефондық тізім

Тілдерде дыбыстық тізімі шағын және аллофондық айырмашылықтары зор болған кезде, Pirahã және Rotokas сияқты тілдердегі дыбыстану жүйесінің мәні туралы лингвистердің әрқайсысының өзгеше пікірлері болуы мүмкін.

Сөздік

Пираха тілінде негізінен португал тілінен алынған бірнеше сөз бар. Пираха тіліндегі коопо ("кесе") португал тіліндегі copo сөзінен, ал бикагогия ("іскерлік") португал тіліндегі меркадория ("тауар") сөзінен келген.

Туыстық қатынастар

Эверетт (2005) Пираха мәдениетінің адамзат мәдениеттерінің арасындағы ең қарапайым туыстық қатынастар жүйесіне ие екенін мәлімдейді.

Түстер терминдері

Сондай-ақ, Пираха тілінде ерекше түстерді атауға арналған терминология жоқ деген пікір бар. Егер бұл мәлімдеме рас болса, онда Пираха – Амазонка бассейні мен Жаңа Гвинеядағы сияқты, "жарық" және "қара" сөздерін ғана қолданатын санаулы мәдениеттердің бірі. Дэниел Эверетттің Ph. D. диссертациясындағы Пираха сөздігінде түстерді атауға қатысты сөздердің тізімі келтірілген (354 б.), бірақ Эверетт (2006) қазір бұл тізімдегілердің сөз емес, "қызыл" үшін "қан сияқты" сияқты сипаттамалық тіркестер екенін айтады.

Пираха және тілдік салыстырмалылық

Тілдік салыстырмалылық тұжырымы адамның сөйлейтін тілі мен оның әлемді қалай түсінуі арасындағы байланысты қарастырады. Фрэнк және тағы басқалардың (2008) Пираха тайпасының сандық қабілеттері мен тілдік салыстырмалылыққа қатысты қорытындылары төменде келтірілген. Қысқасы, бұл зерттеуде Пираха тайпасының өкілдері көбінесе алдына қойылған заттардың нақты санын (тіпті көп санды) дұрыс анықтай білді, бірақ үлкен сандарды алдынан алып, оларды санауды сұрағанға дейін жасырғанда нақты санды анықтауда қиындықтар туды. Нақты санды білдіретін тілдің болмауы Пираха тайпасының үлкен жиынтықтардың нақты сандық теңдестігіне негізделген тапсырманы орындауына кедергі келтірмеді. Бұл дәлелдер, нақты сан туралы түсінік тіл арқылы қалыптасады деген Уорфтың күшті тұжырымына қарсы келеді. [ ] Керісінше, Пираха тайпасының мысалы, үлкен, нақты кардиналдық санды білдіре алатын тілдердің олардың сөйлеушілерінің танымдық қабілетіне шамалы әсер ететіндігін көрсетеді: олар сөйлеушілерге кеңістік, уақыт және модальділік өзгерістерінде кардиналдық туралы ақпаратты дәл есте сақтауға және салыстыруға мүмкіндік береді. [ ] Осылайша, Пираха тайпасы біртұтас санды түсінеді (осы түсінікке сөз болмаса да). Сонымен қатар, олар жиынтыққа бір нәрсе қосу немесе алып тастау сол жиынтықтың санын өзгертетінін түсінеді, бірақ сандық сөздерді қолдана отырып, кездейсоқ кардиналдық жиынтықтарды анықтау мүмкіндігі болмағандықтан, бұл білімнің жалпылығын бағалау қиын. (Қосымша) Осы мәдени айырмашылықтар саудада алдануға алып келуі мүмкін деген алаңдаушылықпен Пираха тайпасы Дэниел Эверетттен оларға негізгі сандық дағдыларды үйретуін сұрады. Сегіз ай бойы Эвереттпен бірге ынтамен, бірақ нәтижесіз күнделікті сабақтардан кейін, Пираха тайпасы материалды үйренуге қабілетсіз екендіктеріне көз жеткізіп, сабақтарды тоқтатты. Бірде-бір Пираха тайпасының өкілі онға дейін санауды немесе тіпті 1+1-ді қосуды үйренбеді. Эверетт тестке қатысушылардың екі мәдени және бір тілдік себептерге байланысты санай алмайтынын айтады. Біріншіден, олар көшпелі аңшы-жинаушылар, санауға ештеңесі жоқ, сондықтан оны жаттығудың қажеті де жоқ. Екіншіден, олардың қазіргі уақыттан тыс жағдайларды жалпылауға қарсы мәдени шектеулері бар, бұл сандық сөздердің пайда болуына кедергі келтіреді. Үшіншіден, кейбір зерттеушілердің пікірінше, сандар мен санау тілдегі рекурсияға негізделгендіктен, олардың тілінде рекурсияның болмауы санау қабілетінің жоқтығын білдіреді. Яғни, қажеттіліктің болмауы санау қабілетінің және сәйкес сөздік қорының жоқтығын түсіндіреді. Алайда Эверетт Пираха тайпасының санауға қабілетсіздігін жоққа шығарады.

Басқа тілдерді білу

Эверетт Пираха тілін сөйлейтіндердің көпшілігі португал тілінде бірнеше сөз білетін бір тілді екенін айтады. Пираха тайпасымен бірнеше жыл бойы 18 ай бірге өмір сүрген антрополог Марко Антонио Гонсалвес былай деп жазады: "Көптеген ер адамдар португал тілін түсінеді, бірақ олардың бәрі де осы тілде өзін-өзі жеткізе алмайды. Әйелдер португал тілін аз түсінеді және оны ешқашан сөйлеу үшін қолданбайды. Олар Пираха, португал және Нхенгату деп аталатын Амазонканың жалпы тілінен сөздерді араластырып, жергілікті халықтармен байланыс жасауға мүмкіндік беретін "тіл" немесе пиджин жасады". Эверетт пирахтардың португал тілінде сөйлегенде пираха грамматикасымен өте қарапайым португал сөздіктерін қолданатынын және олардың португал тілі өте нақты тақырыптармен шектелгендігін айтады. Олар Гонсалвеске қайшы келмей, бір тілді деп аталады (өйткені олар өте шектеулі сөздіктер арқылы тақырыптардың өте тар ауқымында қарым-қатынас жасай алады). Сакель мен Гонсалвестің үлгісі бойынша қоғамда екі тілділікті (Пираха-португал тілдерін) дамыту бойынша болашақ зерттеулер сөйлеушілердің грамматикалық біліктілігі туралы пікірталас үшін құнды деректер береді (мысалы, мәдениеттің әсері туралы). Гонсалвес пираха тайпасының толық әңгімелерін келтіргенмен, Эверетт (2009) бұл әңгімелердегі португал тілі айтылғанның тікелей транскрипциясы емес, пираха тайпасының пиджиндік португал тілінен жасалған еркін аударма екенін мәлімдейді. 2012 жылы Жанетт Сакель пираха тайпасының бір тобының португал тілін қолдануын зерттеді және португал тілінде сөйлейтін пираха тайпасының көпшілігі қарапайым синтаксистік құрылымдарды қолданады, бірақ кейбір біліктірек сөйлеушілер бағынышты сөздер мен толықтырғыш сөйлемдер сияқты күрделі құрылымдар ретінде талданатын құрылымдарды қолданады.