Кіріспе

Суырғанақ тілдер – сөйлеуді сыбызғымен шақыру арқылы еліктеуге және адамдар арасында байланыс құруға мүмкіндік беретін тіл білімі жүйелері.

Анықтама

Суырлатын тіл – бұл сыбырласу арқылы хабар алмасу жүйесі, ол шебер сыбырлаушыларға ұзақ қашықтықтарда шексіз көп хабарларды жіберуге және түсінуге мүмкіндік береді. Суырлатын тілдер музыканы имитациялау, назар аудару немесе малшылар мен жануарларды оқытушылардың жағдайында жануарларға қарапайым хабарлар мен нұсқаулар беру үшін қолданылатын еркін сыбырлаудан өзгеше. Әдетте, суырлатын тілдерде табиғи сөйлеу тілінің дыбысталуы, интонациясы мен ырғағы сақталады, соның арқасында осы тілді білетін тыңдаушылар кодталған хабарды түсіне алады. Суырлатын тіл сөйлеу тілімен салыстырғанда сирек кездеседі, бірақ оны әлемнің әртүрлі мәдениеттерінде кездестіруге болады. Бұл әсіресе тонды тілдерде кең таралған, онда суырлатын дыбыстар сөздердің буындарының тондық үлгісін (дыбыстық әуенін) береді. Мұның себебі, тонды тілдерде дыбыстық үлгі коммуникацияның маңызды бөлігін құрайды, ал тондық емес фонетика салыстырмалы түрде аз рөл атқарады. Суырлатын тілдің қалай пайда болғаны ешқашан тіркелмеген және оны зерттеу жұмыстары жеткілікті деңгейде жүргізілмеген.

Тарих

Билеп сөйлеу тілі стандартты дауыстық тілден немесе қол тілі сияқты сөзсіз физикалық тілден әлдеқайда сирек кездесетіндіктен, билеп сөйлеу туралы тарихи зерттеулер аз. Ерте Қытайда трансценденттік сыбызғылау, немесе сяо техникасы – даосизм медитациясының рухани аспектілеріне ұқсас сөзсіз тілдің бір түрі болған. Сяоның практика және өнер түрі ретінде дамуы Батыс Чжоу әулетінің еңбектері арқылы көрсетілген, және бастапқыда ол қайғы сезімін білдіру үшін немесе жақындарының рухын шақыру үшін қолданылған. Хан Қытайындағы Алты династия кезеңінде сяо әлеуметтік жағдайына қарамастан, сөйлеу тіліне кеңінен қолданылатын толықтыруға айналды. Сяода қолданылатын өткір дыбыстардың арқасында, ол жиі қуаныш, наразылық және таңғалу сияқты күшті сезімдерді немесе реакцияларды білдіру үшін пайдаланылған. Геродоттың "Тарихтар" еңбегіндегі "Мельпомен" төртінші кітабында, ол "жабықтар сияқты сөйлейтін" Эфиопия тайпасы туралы айтады. 400 ж.б.д., Оңтүстік Қара теңіз жағалауындағы ежелгі тайпаның жерімен саяхаттап жүргенде, Ксенофонт "Анабазис" кітабында Мосиноэц тұрғындарының аңғарлар арқылы бір-бірін алыстан ести алатынын жазған. Осы аймақ бүгінде сыбызғымен сөйлеудің (куш дили) қолданылатын түрік ауылы Кушкойді қамтиды. Кейінірек Элиан "De Natura Animalium" еңбегінде Солтүстік Африканың Кинопросипи халқы туралы жазды, олар "өткір сыбызғылауды" қолданған, кейінірек тарихшылар олардың Оңтүстік Судандағы Ануак тайпасы болуы мүмкін деп санайды. 1982 жылы Эвбея аралындағы Антия ауылындағы тұрғындардың барлығы сфирия деп аталатын жергілікті сыбызғы тілін білген, бірақ қазір тек бірнеше сыбызғышы ғана қалды.

Экология

Суық тілдер адамдардың салыстырмалы оқшаулықта қарым-қатынас жасау қажеттілігіне жауап ретінде табиғи түрде дамыған, себептері қашықтық, шу деңгейі, түн және әлеуметтік ақпарат сияқты нақты іс-әрекеттер – мал өсіру, аң аулау, балық аулау, құда түсу немесе шаманизм болуы мүмкін. Суық тілдің басты артықшылығы – ол сөйлеушіге қалыпты сөйлеуге қарағанда әлдеқайда үлкен қашықтыққа (әдетте, бірақ тауларда 5-7 км, ал дыбыс қайталайтын ормандарда аз) дауыс шығармай-ақ жеткізуге мүмкіндік береді. Нақтырақ айтқанда, суық тіл 130 дБ дейін дыбыс шығара алады, ал таралу радиусы 10 км-ге дейін жетеді (Канар аралдарындағы Ла Гомерада расталғандай). Суықтың ұзаққа жетуіне суық тілдер қолданылатын аймақтардағы таулы жер бедері көмектеседі. Көптеген аймақтар телекоммуникация жүйелерінің қарқынды дамуына қарамастан, ежелгі дәстүрлерін сақтау үшін күш жұмсап жатыр.

Мәдениет

Кейбір жағдайларда (мысалы, кинантек) сыбызғымен сөйлеу тіл мен мәдениеттің маңызды және ажырамас бөлігі болып табылады; ал басқаларында (мысалы, науатль) оның рөлі айтарлықтай төмен. Сыбызғымен сөйлеу мәдениетте өте маңызды және жоғары бағаланатын нәрсе болуы мүмкін. Сочиапам-Чинантекте дауыспен айқайлау өте сирек кездеседі. Бұл мәдениетте ер адамдар, егер олар белгілі бір қалалық жұмыстарды орындау үшін сыбызғымен сөйлеуді жеткілікті деңгейде меңгермесе, айып төлеуге жатады. Олар сөзді естіп тұрғанда, әзілдесу үшін сыбызғымен сөйлей алады. Сочиапам, Оахака және Мексиканың басқа да аймақтарында, сондай-ақ Батыс және Оңтүстік Африкада (әсіресе ВхаВенда тайпасы арасында) сыбызғымен сөйлеу ерлердің тілі саналады: әйелдер оны түсінуі мүмкін болғанымен, оны қолданбайды. Сыбызғымен сөйлейтін тілдер құпия кодтар немесе құпия тілдер емес (бірақ испандық отаршылдық кезінде Кубадағы ñañigos бүлікшілері қолданған сыбызғымен сөйлейтін тіл ерекше жағдай). Дегенмен, екі түрдегі сыбызғы дыбысының да фонологиялық құрылымы бар, ол олар транскрипциялайтын сөйлеу тілімен байланысты. Тоналды тілдерде әдетте артикуляция жоқ, тек ұзақтығы мен тоны сияқты суперсегменттік ерекшеліктер сақталады, ал сыбызғымен сөйленгенде сөйлеу тілінің мелодиялық үлгісі сақталады. Осылайша, сыбызғылы тоналды тілдер фонемалық ақпаратты тек тон, ұзындығы және, аздаған дәрежеде, екпін арқылы жеткізеді, ал сөйлеу тілінің көптеген сегменттік фонемалық ерекшеліктері жоғалады. Тоналды емес тілдерде сөйлеудің көбірек артикуляциялық ерекшеліктері сақталады, ал тіл мен жұмсақ таңдайдың қозғалыстарынан туындайтын қалыпты тембральдық өзгерістер биіктік вариацияларына айналады. Кейбір дауыссыздарды сыбызғымен сөйлеу кезінде дыбысты өзгерту үшін қолдануға болады, дәл сол сияқты, сөйлеу тіліндегі дауыссыздар жақын орналасқан дауыссыздардың дыбысын өзгертеді. Бір тілде әртүрлі сыбызғы стилі қолданылуы мүмкін. Сочиапам-Чинантекте сыбызғымен сөйлеуді білдіретін үш сөз бар: тілдің альвеолярлық қырқаға тиіп сыбызғылау үшін sie3, екі ерінмен сыбызғылау үшін jui̵32 және ауызға саусақты салып сыбызғылау үшін juo2. Бұл түрлер әртүрлі қашықтықта байланысу үшін қолданылады. Сонымен қатар, қатты фальцетто (hóh32) де бар, ол кейбір жағдайларда сыбызғымен сөйлеу сияқты функцияларды орындайды.

Тоналды сыбызғы тілдері және дыбыстардың түрлері

Көптеген сыбызғы тілдерінің, олардың саны жүздеген, көпшілігі тоналды тілдерге негізделген. Сыбызғыда сөйлеудің тоны ғана сақталады, ал артикуляция және фонация сияқты ерекшеліктер жойылады. Олардың орнына, стресс пен ырғақты өзгерістер сияқты басқа факторлар қолданылады. Дегенмен, кейбір тілдерде, мысалы, шона тілінен туындаған диалектте сөйлейтін зезуру тілінде, консонанттар сыбызғының ағысын үзеді, артикуляция қолданылады. Осыған ұқсас тіл – Мозамбиктің оңтүстік бөлігіндегі таулы аймақтарда қолданылатын тсонга сыбызғы тілі. Оны шона тілінің сыбызғылы дыбыстарымен шатастырмау керек. Сыбызғы дыбысының екі түрі бар: тесік және жиек. Тесік (немесе "орифис") дыбысы, оны қоршаған ауаның баяу қозғалатын анулусымен әрекеттесетін жылдам қозғалатын ауа цилиндрінен (немесе "vena contracta") пайда болады. Шекаралық қабаттағы тұрақсыздық резонанстық камераның белгілі бір жиіліктері күшейтілген кері байланыс жолының қалыптасуына дейін өсе беретін тербелістерге әкеледі. Ал жиек дыбысы – кедергіге соққан жұқа ауа ағынынан туындайды. Ағын бұзылатын жерге жақын, кедергінің немесе "қиғаш беттің" әр жағынан кезекпен бұралар пайда болады. Әр аймақтың өзіне тән бейімділігі бар, ол ауылдың ең көп қолданылатын мақсатына және әр сыбызғышының жеке талғамына байланысты. Жапырақпен немесе флейтамен сыбызғылау көбінесе махаббатқа немесе поэзиялық өрнекке қатысты (Мексикадағы кикапу тілінде және Азиядағы хмонг және аха мәдениеттерінде кездеседі).

Физика

Барлық сыбызғы тілдерінің бір ортақ қасиеті бар: олар уақыт өте келе қарапайым толқынның жиілігін өзгерту арқылы жұмыс істейді, көбінесе минималды динамикалық өзгерістермен, бұл түсінікті, себебі олардың басты мақсаты – алыс қашықтыққа хабар тарату.

Сөйлеуді білдірудің басқа құралдары

Африка құрлығында сөйлеуді сыбызғы немесе басқа да музыкалық аспаптар арқылы жеткізу мүмкін, ең әйгілісі – "сөйлейтін барабандар". Дегенмен, барабандарды мақтау әндерін орындайтын гриоттар немесе ауылдар арасында хабар алмасу үшін қолданса, ал басқа аспаптар радиода станцияларды тану үшін қолданылуы мүмкін, ал қашықтықтағы күнделікті әңгімелер үшін сыбызғымен сөйлеу қолданылады. Екі адам бір-біріне жақындағанда, біреу тіпті сөйлемнің ортасында сыбызғымен сөйлеуден қалыпты сөйлеуге өтуі мүмкін.