Керетаро штатының сипаттамасы

Кіріспе

Мексика штаты Керетаро (keˈɾetaɾo), ресми атауы Керетаро еркін және тәуелді штаты (lang es; Otomi: Hyodi Ndämxei), Мексиканың 32 федералды құрамының бірі. Ол 18 муниципалитетке бөлінген. Оның астанасы Сантьяго-де-Керетаро. Штат Мексиканың солтүстік-орталық бөлігінде, Бахио аймағында орналасқан. Солтүстікте Сан-Луис-Потоси, батыста Гуанахуато, шығыста Идальго, оңтүстік-шығыста Мексика және оңтүстік-батыста Мичоакан штаттарымен шектеседі. Керетаро Мексикадағы ең кішкентай штаттардың бірі, бірақ географиялық тұрғыдан да ең әртүрлі, экожүйелері шөлдерден тропикалық жаңбыр ормандарына дейін, әсіресе микроэкожүйелерге толы Сьерра-Гордада кең таралған. Штаттың аумағы Мезоамериканың солтүстік шетінде орналасқан, Пурепеча және Ацтек империяларының оңтүстіктегі аумаққа әсері болған, бірақ олар оған толық үстемдік ете алмады. Аймақта, әсіресе Сьерра-Гордада, көптеген шағын қала-мемлекеттер болды, бірақ испандықтар келген кезде бұл аймақ империялық биліктерден тәуелсіз болды. Бұл жерде шағын шаруалар ауылдары мен көшпелі халықтар өмір сүрді. Испан жаулауы Сантьяго-де-Керетароны құруға бағытталды, ол бүгінгі күнге дейін штаттың мәдени, экономикалық және білім беру салаларындағы жетекші күш болып табылады. Ұзақ жылдар бойы штаттың ресми атауы Керетаро Артеага болды, бірақ 2008 жылы штат заңнамасы Керетаро деген қысқа атауды бекітті.

География, климат және экология

Керетаро Мексиканың солтүстік-орталық аймағында, немесе Сиерра-Мадре Ориенталь тауларында орналасқан, оңтүстіктің ылғалды климатын солтүстіктің құрғақ шөлдерімен байланыстырады. Штат 18 муниципалитетке бөлінеді: Амеалько-де-Бонфиль, Аройо-Секо, Кадерейта-де-Монтес, Колон, Коррегидора, Эль-Маркес, Езекиель-Монтес, Уимилпан, Жалпан-де-Серра, Ланда-де-Матаморос, Педро-Эскобедо муниципалитеті, Пенамиллер, Пинал-де-Амолес, Керетаро, Сан-Хоакин, Сан-Хуан-дель-Рио, Текискиапан және Толиман. Бұл әк тастан тұзғын таулар мен төбелердің қосылысы, климат пен өсімдік жамылғысында кеңаймалы айырмашылықтар бар. Олар шөлге жақын жағдайлардан бастап, қарағай және иле ормандарына, ал Сан-Луис-Потоси штатындағы Уастека аймағындағы тропикалық жаңбырлы ормандарға дейін жетеді. 1997 жылы Сьерра-Горда биосфералық қорық болып жарияланды, атауы – «Сьерра-Горда биосфералық қорығы», оның түрлер мен экожүйелердің молдығын қорғау мақсатында. 2001 жылы бұл аймақ ЮНЕСКО-ның «Адам және биосфера» бағдарламасына тіркелді. Аймақтың басқаруын Қоршаған орта және табиғи ресурстар министрлігінің Ұлттық қорғалатын табиғи аумақтар комиссиясы жүзеге асырады.

Мәдениет

Батыс сурет өнері колониялық кезеңде штатта дамыды, онда Педро де Рохас Лопес, Томас Нориега және Диего Санабрия сияқты суретшілер негізінен діни туындылар жасады. 19 ғасырда өндіріс әртараптанды; Хосе Мариано Перрускья и Рубио, Мариано Монтенегро және Герман Патиньо Диас суреттер мен тіпті фотосуреттер шығарды. Патиньо Диас Сан-Фернандодағы Сурет және Кескін салу академиясының директоры болды, ол Агустин Ривера Угалде сияқты штаттағы көптеген суретшілерді тәрбиеледі. 20 ғасырда Браулио Родригес Гранда, Хесус Родригес де ла Вега, Хесус Агила Эррера және Реституто Родригес Камачо сияқты суретшілер пайда болды. Қазіргі Керетаро суретшілерінің буынына Рафаэль Родригес, Вирджиния Ледесма, Рамсес де ла Круз және Хуан Эдуардо Муньос кіреді. Фотография саласында Наталия Бакедано Мексикада фотостудия ашқан алғашқы әйелдердің бірі болды. Ол Мексика қаласына көшіп кетер алдында Керетарода оқуын бастады. Штат көптеген жазушыларды өндірді. 19 ғасырдың маңызды жазушыларының қатарында ақын және журналист Хуан Мария Венцеслао Санчес де ла Баркера и Моралес, ақын және әңгімеші Нестора Тельез Рендон, ақын және шешен Селестино Диас Домингес, журналист және драматург Луис Фриас Эрнандес, жазушы және дәрігер Хиларион Фриас и Сото және ақын және ғалым Хуан Б. Дельгадо бар. 20 ғасырдың басында ақын және аудармашы Франсиско Сервантес дүниеге келді, ол халықаралық деңгейде Керетароның ең маңызды әдеби тұлғасы саналады; ақын және журналист Хосе Долорес Фриас Родригес, ән жазушы Карлос Кабрера Педраса, романист Альфредо Коэлар Гомес және ақын Карлос Септиен Гарсия. Қазіргі жазушылар буынына ақындар Роман Лужан, Луис Альберто Ареллано, Бенджамин Морено, Сезар Кано және Тадеус Аргейо кіреді. Жергілікті музыканы Отоми аймақтарында, мысалы, Амеалко муниципалитеттерінде және штаттың құрғақ орталық аймақтарында кездестіруге болады. Көбінесе бұл екі флейтадан немесе екі скрипкадан тұратын, барабанмен сүйемелденетін триолар, көбінесе қоғамдық тойларда орындалады. Толиман отомилері виньюэттер деп аталатын Отоми музыкасының бір түрін орындайды, ол бір үлкен барабан, бір кішкентай барабан және скрипкамен орындалады. Хуапанго Сьерра-Горда және штаттың орталық бөлігіндегі кейбір құрғақ аймақтарда басым музыкалық форма болып табылады. Әдетте екі түр орындалады: Хуастеко және Арибеньо. Хуастекода екі гитара, атап айтқанда хуапангуэра, кішкентай жарана хуастека және скрипкамен үшеу ойнайды. Әндер төрттен алты тармақтан тұратын, көбінесе фальцетте орындалатын, импровизациялық строфалардан тұрады. Арибеньо Сан-Луис-Потоси және Гуанахуато штаттарымен шекаралас таулы аймақтарда кең таралған. Ол төрт адамнан тұратын топтарда орындалады, құрамында хуапангуэра, виуэла және екі скрипка болады. Әндердің мәтіндері поэтикалық, есте сақталып айтылады немесе импровизацияланады. Кейбіреулері діни сипатта болады. Флейта мен барабанмен орындалатын, комэсолос деп аталатын тағы бір жергілікті музыкалық форма дерлік толықтай жойылды. Бұл іс-шара жыл сайын мыңдаған келушілер мен қатысушыларды тартады, өйткені ол елдегі ең маңызды Хуапанго сайысы болып табылады. Сьерра-Горда аймағының ас-дәмі көршілес Идальго және Сан-Луис-Потоси штаттарының Хуастека ас-дәміне күшті әсер етеді. Ерекше тағамдарының бірі – сакахуил, ол папатила деп аталатын өсімдіктің жапырақтарына оралған үлкен тамаль. Бұл тағам Ланда-де-Матаморос және Жалпан-де-Серрада кең таралған.

Western painting developed in the state during the colonial period, when artists such as Pedro de Rojas López, Tomás Noriega and Diego Sanabria produced primarily religious art. More diverse production came into being in the 19th century forward; José Mariano Perrusquia y Rubio, Mariano Montenegro and Germán Patiño Díaz produced paintings and even photography. Patiño Díaz was the director of the old Academia de Dibujo y Pintura de San Fernando, which trained more artists in the state such as Agustín Rivera Ugalde. The 20th century produced artists such as Braulio Rodríguez Granda, Jesús Rodríguez de la Vega, Jesús Águila Herrera and Restituto Rodríguez Camacho. The current generation of Querétaro artists includes Rafael Rodríguez, Virginia Ledesma, Ramsés de la Cruz and Juan Eduardo Muñoz In the field of photography,
Natalia Baquedano was one of the first women to open a photographic studio in Mexico. She began her training in Querétaro, before moving to Mexico city. The state has produced a large number of writers. Major writers from the 19th century include poet and journalist Juan María Wenceslao Sánchez de la Barquera y Morales, poet and short story writer Néstora Téllez Rendón, poet and orator Celestino Díaz Domínguez, journalist and playwright Luis Frías Hernández, writer and doctor Hilarión Frías y Soto and poet and academic Juan B. Delgado. The early 20th century produced poet and translator Francisco Cervantes, arguably the most important literary figure from Querétaro internationally; poet and journalist José Dolores Frías Rodríguez, songwriter Carlos Cabrera Pedraza, novelist Alfredo Coéllar Gómez and poet Carlos Septién García. The current generation of writers includes poets Román Luján, Luis Alberto Arellano, Benjamín Moreno, César Cano and Tadeus Argüeyo. Indigenous music can be found in Otomi areas, such as in the municipalities of Amealco and the arid central areas of the state. Often this includes trios consisting of two flutes or two violins with a drum, most often played for community celebrations. The Otomi of Tolimán have a variant of Otomi music called viñuetes, which is played with one large drum, one small drum and a violin. Huapango is a dominant musical form in the Sierra Gorda and some of the arid areas of the center of the state. Two types are generally played: Huasteco and Arribeño. Huasteco is played in trios with two guitars called huapanguera and the smaller jarana huasteca and a violin. The songs consist of stanzas of four to six verses sung in falsetto, often with improvisation. The Arribeño is most common in the mountains areas bordering the states of San Luis Potosí and Guanajuato. It is played in groups of four with a huapanguera, a vihuela and two violins. Lyrics tend to be poetic and sung from memory or improvised. Some are religious in nature. Another indigenous form of music, called comesolos, played with a flute and drum has almost completely died out. This event attracts thousands of visitors and participants each year, as it is the most important Huapango contests in the country. The cooking of the Sierra Gorda region is strongly influenced by the Huasteca cuisine of neighboring Hidalgo and San Luis Potosí states. One notable dish is sacahuil, which is a large tamal wrapped in the leaves of a plant called a papatla. This dish is most prevalent in Landa de Matamoros and Jalpan de Serra.

Тарих

Мемлекеттің ресми атауы – "Estado Libre y Soberano de Querétaro" (Қеретароның еркін және егемен штаты). Елорданың ресми атауы – Сантьяго-де-Керетаро. Дегенмен, екеуі де көбінесе жай ғана Керетаро деп аталады. Атының ең ықтимал шығу тегі – пурепеча тілінен алынған "Créttaro" сөзі, ол "ұсақ тілген тастардың орны" дегенді білдіреді. Алайда, атаудың басқа да түсіндірмелері бар, олардың ішінде науатль тілінен шыққан және мезоамерикалық доп алаңын немесе тіпті "көк саламандралар аралын" білдіретіні де бар. Бірақ басқа ғалымдар бұл сөз "жылқылардың мекені" немесе "ұсақ тілген алып тастардың орны" дегенді білдіруі мүмкін екенін ұсынады. Қала 1656 жылы Сантьяго-де-Керетароның абыройлы және адал қаласы атағын алды, бірақ тәуелсіздік алғаннан кейін қарапайым Керетаро деп өзгертілді. 1996 жылы ол Сантьяго-де-Керетаро атағын қайта алды, ол кезде ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. Штат атына 1867 жылы генерал Хосе Мария Артеаганың құрметіне "де Артеага" қосылды. Мексика қаласынан шыққан Артеага Керетароның губернаторы болды және 19 ғасырдың ортасында әскерде өзін таныстырды. 2008 жылы ол алынып тасталды. Осы қала құлағаннан кейін Керетаро аймағы ауыл шаруашылығы мен әлеуметтік құрылымның дамуының ең жоғары қарқынын бастан өткерді. Бұл аймақта ежелден бері отоми, толтек, чичимека, пурепеча және мексикалықтар сияқты көптеген этностар қоныстанды. 10 ғасырда аймақта халықтың қозғалысы болды, ол 12 ғасырға дейін тұрақтанбады. Бұл көші-қонның көп бөлігі Керетаро аймағынан оңтүстікке қарай Мексика алқабына қарай бағытталды. 12 ғасырдың соңында қалғандары көбінесе аңшы-жинаушылар мен шағын ауылшаруашылық елді мекендерінде өмір сүрді. Аймақтың ауыл шаруашылығы мен минералды ресурстары күшті көршілердің қызығушылығын тудырды. 15 ғасырда ацтектер мен пурепеча империялары штаттың, әсіресе оңтүстік бөлігіне күшті ықпал етті, бірақ ешқайсысы аймақты толығымен өздеріне қоса алмады. Осы оқиғаның нәтижесінде қала Сантьяго (Санкт-Джеймс) де Керетаро деп аталды, ал Джеймс – қасиетті әулие. Испандардың көріп қалған деген сөзіне сәйкес, төбеге тас крест орнатылды, кейіннен ол шіркеу мен монастырьмен толықтырылды. Бүгінгі күні Пиналь-де-Амолес муниципалитетіне қарасты Сан-Хосе-де-Эскандон қаласында "алькальдия майор" деп аталатын округ құрылды, ол қазіргі штаттың солтүстік жартысын басқарды. Аудандағы кен өндірісінің төмендеуі үкіметтің бұл орталығын 1675 жылы Кадерейтаға көшіруге себеп болды, бірақ бұл аумақ қазіргі штатты құру үшін Керетаро қаласының алькальдия майорымен біріктірілді. Керетаро аумағы 17 ғасырда консолидацияланды. Сантьяго-де-Керетаро 1655 жылы қала болып жарияланды. Алайда, қала мен штат отарлау кезеңінде болған экономикалық және мәдени маңыздылығын жоғалтты. 19 ғасырдағы саяси тұрақсыздық саудаға кері әсер етіп, аймақтың экономикасын қиындатты. Либералдар немесе консерваторлар ұлттық деңгейде билікте болуына байланысты Керетароның мәртебесі штат пен департамент арасында өзгеретін. Штат ішінде екі топ арасындағы билік үшін күрес 1824 және 1855 жылдар аралығында штат басшылығында жиырма бес губернатордың болуына әкелді. Ғасырдың соңына қарай электр, телеграф және телефон сияқты заманауи инфрақұрылым пайда бола бастады. Өнеркәсіп өсіп, жаңғырды, ал Эль-Геркулес елдегі ең ірі тоқыма фабрикасына айналды. Ауыл шаруашылығы өндірісі де өсті, әсіресе штаттың солтүстігінде. Соғыстан кейін штаттың экономикасы баяу қалпына келді. 1940-1960 жылдар аралығында экономикалық прогресс қарқынды болды, өнеркәсіптік инфрақұрылым өсіп, жаңғырды. Осы кезеңде халық саны да едәуір өсті. Сол кезден бері қазіргі уақытқа дейінгі өнеркәсіптік өсімнің көп бөлігін елорданың солтүстігінде орналасқан әртүрлі өнеркәсіптік парктерде көруге болады. Келесі отыз жылда қала бұрынғы көлемінен төрт есеге өсті.

The official name of the state is "Estado Libre y Soberano de Querétaro" (Free and Sovereign State of Querétaro). The formal name of the capital is Santiago de Querétaro. However, both are commonly referred to simply as Querétaro. The most likely origin of the name is from the Purépecha word "Créttaro" which means "place with crags". However, there have been other explanations of the name including that it comes from Nahuatl and means Mesoamerican ball court, or even "island of the blue salamanders". Nevertheless, other scholars suggest that it can mean "place of the reptiles" or "place of the giant rocks". The city received the title of Noble y Leal Ciudad de Santiago de Querétaro in 1656, but after Independence, it was changed to simply Querétaro. It was returned to Santiago de Querétaro in 1996, when it was named a World Heritage Site. The ending of "de Arteaga" was added to the state's name in 1867 in honor of General José María Arteaga. Originally from Mexico City, Arteaga became governor of Querétaro and distinguished himself as a soldier in the middle of the 19th century. It was removed in 2008. After the fall of this city, the Querétaro area had its highest rate of development of both agriculture and social structure. The area was inhabited early on by a number of ethnicities, including the Otomi, Toltecs, Chichimecas, Purépechas and Mexicas. In the 10th century, the area experience population shifts which did not stabilize until the 12th century. Much of this migration moved south from the Querétaro area into the Valley of Mexico. Those who remained by the end of the 12th century were mostly in hunter gatherer communities and small agricultural settlements. The region’s agriculture and minerals continued to attract the interest of more powerful neighbors. In the 15th century, both the Aztec Empire and Purépecha Empire had strong influence parts of the state, especially in the south, but would never incorporate the area completely into either empire. This event is why the city is called Santiago (Saint James) de Querétaro, with James as patron saint A stone cross imitating the one the Spanish supposedly saw was erected on the hill, which later was accompanied by a church and monastery. A district called an "alcaldía mayor" was established in San José de Escandón today in the municipality of Pinal de Amoles which governed what is now the northern half of the state. Decline of mining in the area would have this seat of government moved to Cadereyta in 1675, but this territory would be joined with the alcaldía mayor of the city of Querétaro to form the modern state. The territory of Querétaro was consolidated during the 17th century. Santiago de Querétaro was declared a city in 1655. However, the city and state would lose the economic and cultural prominence that both had enjoyed during the colonial period. The political instability of the 19th century took its toll on commerce, which made the area’s economy suffer. The status of Querétaro would change between state and department, depending on whether Liberals or Conservatives were in power nationally. Within the state, battles for power between the two groups would lead to the state having twenty five governors between 1824 and 1855. Before the end of the century, modern infrastructure such as electricity, telegraph and telephones began to appear. Industry grew and modernized, with El Hércules becoming the largest textile factory in the country. Haciendas and agricultural production also grew, especially in the north of the state. After the war, the economy of the state recovered slowly. Between 1940 and 1960, economic progress came more rapidly, with the industrial infrastructure growing and modernizing. During the same period, the population grew substantially as well. Much of industrial growth from then to the present can be seen in the various industrial parks located north of the capital city. In the following thirty years, the city grew to over four times its previous size.

Жалпы сипаттама

Мемлекеттік экономикалық белсенділік ұлттық деңгейдегі үрдістермен тығыз байланысты. Бұл ауыл шаруашылығының ЖІӨ-ге үлесінің төмендеуі және өндіріс пен сауда/қызмет көрсету саласының өсуін қамтиды. Мемлекеттің муниципалитеттері бес экономикалық аймаққа топтастырылған: Амеалько де Бонфил, Кадерейта де Монтес, Жалпан де Серра, Керетаро және Сан-Хуан-дель-Рио олардың орталықтары. Амеалко аймағына осы муниципалитет пен Уимилпан муниципалитеті кіреді. Оның экономикасының басым бөлігі дәнді дақылдар өндірісіне негізделген, сонымен қатар макиладоралар мен тоқыма сияқты шағын өнеркәсіптер бар. Жергілікті халықтар қолөнер бұйымдарын да шығарады. Кадерейта аймағына осы муниципалитет, Колон, Пеньямиллер және Толиман кіреді. Ауыл шаруашылығы жаңбырлы маусыммен шектеледі, бірақ ешкі сияқты мал өсіру дамыған. Орман шаруашылығы да бар. Өнеркәсіп кең таралған емес, бірақ кейбір техникалық жағынан озық зауыттар бар. Макиладоралар, тоқыма және қайта өңдеу кәсіпорындары әйелдерді жұмыспен қамтиды. Керетаро қаласы 2005 жылы ашылған канадалық Bombardier конгломератына тиесілі зауыттың арқасында Мексикадағы авиациялық өнеркәсіптің ең дамыған орталығына айналды. Бұл зауыт фюзеляждар мен электр жүйелерін шығарады, соңғы кезде металл емес Learjet 85 ұшағы үшін қанаттарды дайындауды қосты. Бұл зауыт Мексикадағы 189 авиациялық мекеменің ішіндегі ең ірісі, онда 2000-ға жуық адам жұмыс істейді. Штат аумағында тағы сегіз авиациялық кәсіпорын бар. Штат сүт өнімдерімен және шараппен танымал. Керетароның екі қаласы – Сан-Хуан-дель-Рио және Езекиел-Монтес шарап өндірісімен аты шыққан. Ең жақсы шараптар елорданың оңтүстігіндегі, Эл Маркес муниципалитетіндегі Санта-Марина ранчосынан келеді. Бұл ранчо фета, рикотта, пикодон және криолло/кротин сияқты қой сүтінен жасалған ірімшіктерді өндіреді. Rancho Hondonada және Quesos Vai да беделді өндірушілер, соңғысы Оахака және панела сияқты мексикалық ірімшіктерге маманданған. Ең танымал шарапхана – Фрейкшенет, ол Текискиапан мен Сан-Хуан-дель-Рио арасындағы тас жолда орналасқан. 45 гектарлық жүзімзарда төрт жүзім сорты өседі: Сент-Эмильон, Макабеу, Совиньон-Бланк және Пино-Нуар. Жер астындағы 25 метр тереңдіктегі үңгір шарап сақтауға қолайлы тұрақты климатты ұстап тұрады. Басқа өндірушілерге Ла Редонда және Ранчо Лос Ацтека жатады. Штаттың көптеген аудандарында себеттер мен арқандар жасалады. Езекиел-Монтесте иктил талшығынан сизаль мен арқан дайындалады. Пеньямиллерде хенекен қолданылады. Сан-Хуан-дель-Риода қамыстан себеттер тоқылады. Толиманда сабан бұтақтарынан жиһаз және басқа да бұйымдар жасалады. Текискиапан итерек, тамыр, қарағай бұтақтарынан және иктилден қолөнер бұйымдарын жасайды. Толиманда Паме мәдениетінің ықпалы тоқыма өнімдерінде байқалады, олар көбінесе үстел жамылғылары мен салфеткалар жасау үшін қолданылады. Штат бойынша қыштан жасалған бұйымдармен айналысатын түрлі қауымдар бар. Өнімдерге күнделікті тұтыну тағамдары мен ыдыстар, сәулет элементтері, фигуралар мен мүсіндер кіреді. Кадерейтадан алынған қыш сапасы үшін жоғары бағаланады. Амеалко муниципалитетіндегі Сан-Хуан-де-Гуэдио ауылында сақтау ыдыстары, сондай-ақ әулиелер мен Рождество тууының бейнелері жасалады. Керамикасымен танымал басқа да аймақтар – Колон және Езекиел-де-Монтес. Ағаш, былғары және қағаз сияқты материалдардан да бұйымдар жасалады. Ағаштан жасалған бұйымдарға жиһаз, ойыншықтар және музыкалық аспаптар, әсіресе гитаралар мен скрипкалар, сондай-ақ Сан-Хоакинде жасалған шағын музыкалық аспаптар жатады. Былғарыдан белбеулер, тапанша қаптары, қол сөмкелер, әмияндер және ковбойлық аяқ киімдер жасалады. Бұл бұйымдар көбінесе CadereytaLanda de Matamoros және San Vicente Ferrer El Marqués муниципалитеттерінде қол жетімді. Картоннан моджиганга театрына арналған бетперделер мен бұйымдар жасалады, олар көбінесе парадтар мен дәстүрлі фестивальдерде қолданылады. Моджиганга фигуралары картонды бекіту үшін қамыс қаңқасынан жасалады. Берналь қағаз бен гипстен жасалған, көбінесе қалыпқа салынған маскаларымен танымал. Керетаро қаласында маскалар мен моджиганга бұйымдарын, сондай-ақ үлкен қағаз мүсіндерін, мысалы, Яһуда фигураларын жасайды, олар өртеледі.

Economic activity in the state is closely tied to trends at the national level. This includes the declining contribution to GDP of the agricultural sector and an increase in manufacturing and commerce/services. The municipalities of the state are grouped into five economic regions centered on Amealco de Bonfil, Cadereyta de Montes, Jalpan de Serra, Querétaro and San Juan del Río. The Amealco region includes this municipality and the municipality of Huimilpan. Most of its economy is based on cereal production with only minor industry such as maquiladoras and textiles. There are also handcrafts produced by indigenous groups. The Cadereyta región includes this municipality, Colón, Peñamiller and Tolimán. Agriculture is limited to the rainy season, but there is significant production of livestock such as goats. There is also some forestry activity. Industry is not common, but some technically advanced factories exist. There are also maquiladoras, textile and recycling operations which primarily employ women. The city of Querétaro has become the most advanced center of the aeronautics industry in Mexico, anchored by a plant belonging to Canadian conglomerate Bombardier, which opened in 2005. This plant manufactures fuselages and electrical systems, recently adding wing production for the Learjet 85, a nonmetallic plane. This plant is the largest of the 189 aeronautics facilities in Mexico, employing about 2,000 people. There are eight other aeronautics enterprises located in the state. The state is known for dairy products and wine. Two of Querétaro’s cities, San Juan del Río and Ezequiel Montes, have thriving vinicultures. Some of the best comes from the Rancho Santa Marina just to the south of the capital in the municipality of El Marqués. This ranch specializes in sheep milk cheese such as feta, ricotta, picodon and criollo/crottin. Rancho Hondonada is another reputable producer as well as Quesos Vai, which specializes in Mexican cheeses such as Oaxaca and panela. The best known winery is Freixenet which is on the highway between Tequisquiapan and San Juan del Río. The 45 hectare vineyard grows four varieties of grapes: Saint Emilion, Macabeu, Sauvignon Blanc and Pinot Noir. A cave 25 meters (82 ft) below ground maintains a constant and ideal climate for wine cellaring. Other producers include La Redonda and Rancho Los Azteca. Basket making and rope are made in most areas of the state. In Ezequiel Montes, ixtle fiber is used to make sisal and rope. In Peñamiller henequen is used. In San Juan del Río reeds are used to make baskets. In Tolimán, furniture and more is made with willow branches. Tequisquiapan makes crafts with rattan, roots, juniper and pine branches along with ixtle. In Tolimán, Pame influence is noted in the textiles, which are mostly woven to make tablecloths and napkins. There are various communities in the state which specialize in pottery. Products include every day utensils and cookware to architectural elements, figures and sculptures. The clay from Cadereyta is valued for its quality. In the community of San Juan de Guedío in the municipality of Amealco they specialized in storage containers as well as the figures of saints and those for nativity scenes. Other areas noted for their pottery are Colón and Ezequiel de Montes. Other items are made from materials such as wood, leather and paper. Wood items include furniture, toys and musical instruments, especially guitars and violins and include miniature musical instruments, which are made in San Joaquín. Leather is fashioned into belts, pistol holders, handbags, wallets and cowboy boots. These are mostly available in CadereytaLanda de Matamoros and San Vicente Ferrer in the municipality of El Marqués. Cardboard is used to fashion masks and items related to mojiganga theater mostly for use in parades and traditional festivals. Mojiganga figures are made with a reed frame to which the cardboard is applied. Bernal is noted for its masks made of paper and plaster which are often molded. In the city of Querétaro they make masks and mojiganga items, as well as large paper sculptures such as the Judas figures, which are burned.

Сауда, қызмет көрсету және туризм

Сауда, қызмет көрсету және туризм мемлекеттік ЖІӨ-нің 57% құрайды, оның ішінде сауда 19%, ал туризммен байланысты және байланысты емес қызметтер 18% жетеді. Мексика федералды үкіметі тарихи ескерткіштер деп жариялаған екі аймақ бар: Керетароның тарихи орталығы және Сан-Хуан-дель-Рионың тарихи орталығы. Керетароның тарихи орталығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Көптеген тарихи және мәдени тартымдылықтар елордада орналасқан. Мұражайлардың қатарында Керетаро өнер мұражайы, Керетаро аймақтық мұражайы, қала мұражайы, Керетаро қамалы мұражайы және математика мұражайы бар. Елордадан тыс жерлерде Сьерра-Горда тарихи мұражайы, Сьерра аймақтық және кен мұражайы және Сан-Хуан-дель-Риодағы Өлім мұражайы орналасқан. Штат өзінің шарап және ірімшік өнімдерін «Шарап жолы» арқылы насихаттайды. Бұл үш ірі шарап зауытын – Freixenet, La Redonda және Los Aztecas – әртүрлі ірімшік өндіру орындарымен және Текискиапан мен Берналь сияқты сүйкімділігімен танымал шағын қалалармен байланыстырады. Сондай-ақ, ірімшік және шарап мұражайы да бар. Шарап зауыттарында өнімнің жасалу процесін, оның ішінде көпіршікті және қарапайым шараптарды көруге болады. Ірімшік өндірушілер өнімдерін ешкі, сиыр және қой сүтінен дайындайды, ал екі ауылда шарап пен ірімшікті бірге тамашалауға болады. Шілде айының соңы мен тамыз айының басында «Вендимия» деп аталатын алғашқы жиын басталады. Мамыр айының соңы мен маусымның басында Текискиапанда Ұлттық ірімшік және шарап жәрмеңкесі өтеді. «Ірімшік және шарап жәрмеңкесі» Текискиапанда мамыр айының соңы мен маусымның басында өткізіледі, онда әлемнің әртүрлі аймақтарынан шарап өндірушілер қатысады. Маусым айының соңында Freixenet және La Redonda шарап жинау фестивальдерін өткізеді. Эль-Серрито пирамидасына көктемгі күн мен түннің теңелу күнінде ақ киім кигендер көтеріледі. Штатта колониялық дәуірдегі көптеген миссиялар бар, олардың көпшілігі Сьерра-Горда аймағында орналасқан. Алғашқылары августиндіктер мен францискандықтар тарапынан аймақты дінге өткізу мақсатымен құрылған, бірақ Чичимека тайпаларының қарсылығынан кейін жабылды. Көпшілігі аяқталмаған немесе қиратылған. Аймақтағы алғашқы табысты миссионер иезуит Джуниперо Серра болды, себебі отарлық билік аймақты әскери түрде бақылауға алды. Ең танымал миссия – 1797 жылы құрылған Пиналь-де-Амолестегі Букарели миссиясы. Басқа миссиялардың қатарында Сантьяго-де-Жалпан, Сан-Мигель-Конка, Санта-Мария-дель-Агуа-де-Ланда, Сан-Франциско-дель-Валле-де-Тилакоал және Нюэстра-Сеньора-де-ла-Лус-де-Танкойол бар, олардың барлығы 1750 және 1760 жылдары құрылған. 1979 мен 2002 жылдар аралығында жаңарту жұмыстарынан кейін, осы миссияларды Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу бойынша жұмыстар жүргізілуде. Дегенмен, 15 жастан асқан халықтың 8,8%-ы мектепке тіркелмеген. 19%-ы бастауыш білімді аяқтаған, 27,2%-ы кем дегенде орта мектепті/техникалық мектепті аяқтаған, 17,9%-ы орта мектепті аяқтаған, ал 14,5%-ы жоғары білім алған. Керетаро технологиялық университеті (UTEQ) 1994 жылы 146 студентімен әкімшілік, бизнес, өндірістік техникалық қызмет және өндірістік процестер мамандықтары бойынша құрылды. Алғашқы сабақтар 25 гектар жерді жалдап алған кампуста өткізілді. Бүгінгі таңда университетте бакалавриат деңгейінде сегіз мамандық бар. Керетаро технологиялық институты Мексиканың Ұлттық технологиялық институттар жүйесінің құрамына кіреді. Ол 1967 жылы құрылған және бүгінде алты инженерлік мамандық және электр жабдықтары, машиналар және автомобиль саласында техникалық оқытуды ұсынады. Сондай-ақ, отыз бір ғылыми орталық бар, олардың ең танымалдары: UNAM Жер ғылымдары институты, Juriquilla кампусы, Жануарларды физиология және жақсарту жөніндегі ұлттық зерттеу орталығы (CENIF MAI), CIATEQ, A. C. (Керетаро штатының зерттеу және техникалық көмек орталығы CIATEQ), Техникалық білім берудегі ғылыми зерттеулер мен оқытудың салааралық орталығы (CIIDET), Мексикалық көлік институты (IMT), Электрохимиядағы ғылыми зерттеулер мен технологиялық даму орталығы (CIDETEQ), CINESTAV I. P. N. Unidad Querétaro материалдарының зертханасы, Нейробиология орталығы, Керетаро технологиялық институты, Монтеррейдің жоғары ғылыми зерттеулер институты, Керетаро кампусы (ITESM), Condumex зерттеу және даму орталығы, Трансмиссиялар және механикалық жабдықтар (TREMEC), Керетаро табиғи ресурстар орталығы (CQRN), Инженерлік және өндірістік даму орталығы (CIDESI), MABE технология және даму, Орман шаруашылығы және мал шаруашылығы жөніндегі ұлттық зерттеу институты (INIFAP), UNAM физика институты, Керетаро штатының «Андрес Бальванера» есімді педагогикалық мектебі (ENEQ) және қолданбалы ғылым және жоғары технология зерттеу орталығы I. P. N. (CICATA). Университет жоспарларында жатақханалар, кітапханалар, студенттерге арналған орталықтар және спорт кешендері бар. Кампус 2017 жылы 1000 студентімен ашылуға жоспарланған. Университет студенттер арасында спорт командаларын құра ма, әлде кешендер студенттердің демалысы үшін ма, әлі белгісіз.

Commerce, services and tourism accounts for 57% of the state’s GDP, led by commerce at 19% and services at 18% both related and not to tourism. There are two areas declared as historic monuments by the Mexican federal government, the historic center of Querétaro and the historic center of San Juan del Río. The historic center of Querétaro has been declared a World Heritage Site by UNESCO. Most historic and cultural attractions are located in the capital. Museums include the Museo de Arte de Querétaro, the Museo Regional de Querétaro, the Museo de la Ciudad, the Museo del Sitio de Querétaro and Museo de la Matemática. Outside of the capital, there are the Museo Histórico de la Sierra Gorda, Museo Arqueológico y Minero de la Sierra and the Museo de la Muerte in San Juan del Río. The state promotes its wine and cheeses with a Ruta del Vino or Wine Route. This connects three major wineries, Freixenet, La Redonda and Los Aztecas, along with various cheese producing facilities and some small towns chosen for their charm, such as Tequisquiapan and Bernal. There is also a Cheese and Wine Museum. At the wineries, one can observe how the product is made, which includes both sparkling and normal wines. The cheese producers make their products from goats’, cows’ and sheep’s milk, and in the two villages, one can enjoy both wine and cheese at the same time. At the end of July and the beginning of August, there is the first harvest, called the Vendimia. At the end of May and beginning of June, Tequisquiapan hosts the National Cheese and Wine Fair. The Feria del Queso y el Vino (Cheese and Wine Fair) is held at the end of may and beginning of June in Tequisquiapan featuring wine producers from various parts of the world. Grape harvest festivals are held at Freixenet and La Redonda at the end of June. The El Cerrito pyramid is here climbed by those dressed in White for the spring equinox. The state has a number of colonial era missions, mostly in the Sierra Gorda region. The early ones were founded by the Augustinians and Franciscans with the aim of evangelizing of the area, but they were shut down soon after their founding by the hostility of the Chichimeca. Most were unfinished and/or destroyed. The first successful missionary in the area was Jesuit Junípero Serra because colonial authorities began to militarily control the area. The best known is Bucareli Mission in Pinal de Amoles founded in 1797. Other missions are found including Santiago de Jalpan, San Miguel Concá, Santa María del Agua de Landa, San Francisco del Valle de Tilacoal and Nuestra Señora de la Luz de Tancoyol, all established in the 1750s and 1760s. After restoration efforts between 1979 and 2002, there have been efforts to register these missions as a World Heritage Site. However, 8.8% of the population fifteen and older have not enrolled in school at all. 19% have completed primary, 27.2% have completed at least middle school/technical school, 17.9% have completed high school and 14.5 have gone onto higher education. The Universidad Tecnológica de Querétaro (UTEQ) was founded in 1994 with 146 students with majors in Administration, Business, Industrial Maintenance and Production Processes. The first classes were taught in rented as facilities were being built on a 25 hectare campus in Colonia San Pedrito Peñuelas. Today the school has eight majors at the undergraduate level. The Instituto Tecnológico de Querétaro is part of the National System of Technological Institutes in Mexico. It was founded in 1967, and today it offers six engineering majors and technical training in electrical items, machines and automotive. There are also thirty one research centers with the most prominent being: el Instituto de Ciencias de la Tierra de la UNAM, Campus Juriquilla, Centro Nacional de Investigación en Fisiología y Mejoramiento Animal (CENIF MAI), CIATEQ, A. C. (Centro de Investigación y Asistencia Técnica del Estado de Querétaro CIATEQ), Centro Interdisciplinario de Investigación y Docencia en Educación Técnica (CIIDET), Instituto Mexicano del Transporte (IMT), Centro de Investigación y Desarrollo Tecnológico en Electroquímica del Estado (CIDETEQ), Laboratorio de Materiales Unidad Querétaro del CINESTAV I. P. N., Centro de Neurobiología, Instituto Tecnológico de Querétaro, Instituto Tecnológico y de Estudios Superiores de Monterrey, Campus Querétaro (ITESM), Centro de Investigación y Desarrollo Condumex, Transmisiones y Equipos Mecánicos (TREMEC), Centro Queretano de Recursos Naturales (CQRN), Centro de Ingeniería y Desarrollo Industrial (CIDESI), MABE Tecnología y Desarrollo, Instituto Nacional de Investigaciones Forestales y Agropecuarias (INIFAP), Instituto de Física UNAM, Escuela Normal del Estado de Querétaro "Andrés Balvanera" (ENEQ) and the Centro de Investigación en Ciencia Aplicada y Tecnología Avanzada I. P. N. (CICATA). Plans for the school include dorms, a library, student resource centers, and sports complexes. The campus is set to open in 2017 with 1,000 students. Whether or not the school will field intercollegiate athletics teams or if the complexes are for student recreational use is unclear.

Көлік

Штаттың жалпы ұзындығы 3349,5 км болатын автомобиль жолдары бар, олардың көбі асфальтталған. Оның 571 км федералды трасса, 880,90 км мемлекеттік трасса және 1885,70 км ауылдық жолдарды құрайды. Бұл Панамерикан тас жолының бір бөлігін қамтиды. Автомобиль жолдары жүйесі астананы орталыққа алып, штатты Мехико қаласымен, Гвадалахарамен, Сьюдад Валлеспен және солтүстікке қарай Сьюдад Хуарес пен АҚШ-пен байланыстырады. Ауылдық жолдар инфрақұрылымының көп бөлігі, әсіресе Сьерра-Горда аймағында, кен өндіру, ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығына арналған.

Медиа

Мемлекетте жиырма радиостанция бар, оның он жетісі коммерциялық кәсіпорындар. Станциялар: XHUAQ, XHORT, XHOZ, XHOE, XHQTO, XHMQ, XHJHS, XHZQ, XHRQ, XEUAQ, XEQG, XEKH, XEXE, XWGV, XEQUE, XEJX, XEHY және XENA. Телевизия станциялары көбінесе Televisa және Azteca сияқты ұлттық арналардың қайталама станциялары болып табылады. Televisa-ның Televisora Queretana деп аталатын жергілікті филиалы бар. Тек TV Q толыққанды жергілікті станция. Мемлекеттік кабельдік теледидарды Cablecom және Megacable компаниялары қамтамасыз етеді. Басты газеттер мен журналдар: Noticias, Diario de Querétaro, Sol de San Juan, Financiero Regional, Nuevo Amanecer, Futuro de Querétaro, Para Comentar, Nuevo Milenio, Rotativo, Año 2000, Mundo de Querétaro, Agora, Cabañuelas, El Imparcial, El Informador, Mass, Magazine, Reporte (Q), Rincones Queretanos, Radar және El Informador de Santa Rosa Jáuregui.

Үкімет

Мемлекеттік билік мемлекеттік конституцияның 23-бабына сәйкес заң шығару, сот және атқару тармақтарына бөлінеді. Атқару тармағын губернатор басқарады, оның бағынында мемлекеттік хатшы және мемлекеттік бас прокурорды қоса алғанда, бірнеше мекеме бар. Заң шығарушы орган бірпалаталы болып, штаттың округтерінде халық сайлаған өкілдерден құралған. Бұл заң шығарушы органның нақты заңдармен айналысатын бірнеше комитеті бар. Сот жүйесі мемлекеттік жоғарғы соттан және түрлі төменгі соттардан тұрады.

Археология

Адамдар бұл аймақта 4000 жылдан 6000 жылға дейін өмір сүрді, ең көне қоныстар оңтүстік бөлігінде орналасқан. Испан кезеңінен бұрын аймақ Мексика шығанағының жағалауын, Уастека аймағын және Мексиканың орталық таулы аймақтарын байланыстыратын сауда жолдары үшін маңызды болды, сонымен қатар одан да алыс аймақтардан сауда байланыстарының болуы да куәландырылған. Бұл аймақты түрлі этностардың мәдени алмасу орталығына айналдырды. Испандықтар келген кезде аймақта Чичимека Йонас, Уастека, Ксимпес және Памес тайпалары тұрған. (arqueomex) Қоғамға ашық төрт археологиялық ескерткіш бар: Лас-Ранас, Толукилья, Эль-Кирамбал және Эль-Серрито. Лас-Ранас ең алдымен құрылып, 200-600 жылдар аралығында гүлденген, бірақ 1000 жылға дейін қоныс есебінде сақталған. Басты саяси ғимараттар бұрыш құрайтын екі табиғи төбеде салынған. Бұл төбелер тас пен саздан тұрғызылған ғимараттарды орналастыру үшін терасқа салынды, содан кейін қасбеттерді жасау үшін тас плиталармен немесе керамикалық плиткалармен жабылды. Басқа маңызды ғимараттарға түрлі ғибадатханалар мен бес мезоамерикалық доп алаңы кіреді. Эль-Серрито Коррегидора муниципалитетінде, муниципалитет орталығынан он минуттық жерде орналасқан. Оның қалпына келтіруіне 23 миллион песо қаражат бөлінген. Қазіргі уақытта келушілерге аймақтың тек бір бөлігі ғана ашық, ол Эль-Серрито пирамидасына назар аударады, ол кейбір жағдайларда жарықтандырылады. Бұл пирамиданың өлшемдері Теотиуакан қаласындағы Ай пирамидасына ұқсас. Бұл аймақтың басты туристік орталықтарының бірі. Атауының себебі – бұл жердің аты сол жердің атына берілген, ол бұрын тек өсімдіктермен жабылған «төбе» болған. Бұл орын Толтектердің ықпалымен маңызды салтанатты орталық болған, кейіннен Чичимека тайпаларымен иеленілген. Кейіннен бұл аймақ шамамен бір ғасыр бойы «Вирхен де Эль Пуэблито» (El Pueblito) атымен белгілі болған Діңгештің (қасиетті Мария) бейнесіне арналған қасиетті орынға айналды. Пирамидадан басқа, маңызды құрылымдардың бірі – «Эль Фортин» (кішкентай бекініс), ол 1876 жылы ежелгі пирамиданың орнында, нео-готикалық есіктермен және терезелермен салынған. Ла Кампана археологиялық ескерткіші тоналып, қиратылған. Бұл орын штаттың солтүстік-батысындағы ең маңызды ескерткіш болып табылады, ол 600 жылға дейін сонатын Уастека мәдениетіне жатады. Бұл орын 20 ғасырдың ортасында ашылған, бірақ қаржы жетіспеуіне байланысты қазба жұмыстары жүргізілмеген. Онда платформалар, алаңдар, аулалар және тағы да 160-қа жуық құрылым бар. Штатта жасалған басқа да жаңалықтардың ішінде 2300 жылға жуық уақыттан бұрын өмір сүрген әйел баланың мумиясы, оның ішінде мата, шаш, қауырсын және өсімдік қалдықтары табылған. Бұл жаңалық Сьерра-Горда аймағындағы құрғақ, суық және биік орналасқан үңгірде жасалды. Бұл Мексикада табылған ең көне мумиялардың бірі және ол кез келген сақтау әдісінсіз, табиғи жолмен мумияланған. Қыздың шамамен б.з.б. 320 жылы қайтыс болғаны анықталды.

Humans have been living in the area for between 4,000 and 6,000 years, with the oldest settlements in the southern part. In the pre Hispanic period the area was important for its commercial routes which linked the Gulf Coast, the Huasteca Region and the central highlands of Mexico principally, but there is evidence of commercial traffic from much further away. This made the area one of cultural exchanges with various ethnicities. When the Spanish arrived, the area was inhabited by the Chichimeca Jonaz, the Huastecas, the Ximpeces and the Pames. (arqueomex) Four archeological sites are open to the public: Las Ranas, Toluquilla, El Quirambal and El Cerrito. Las Ranas was established first, reaching its height between the years 200 and 600, but remained an inhabited city until 1000. The main political buildings were constructed on two natural elevations that form a corner. These elevations were terraced to accommodate buildings of stone and mud, then covered in stone plates or tiles to form façades. Other significant buildings include various temples and five Mesoamerican ball courts. El Cerrito is located in the municipality of Corregidora, only ten minutes from the historic center of the municipal seat. Twenty three million pesos has been budgeted for its restoration. Only part of the site is open to visitors, which focuses on the El Cerrito pyramid, which is illuminated on certain occasions. This pyramid’s dimensions are similar to that of the Pyramid of the Moon in Teotihuacan. This is one of the main tourist attractions of the area. The name comes from the fact that the site was part of the El Cerrito Hacienda, named after the site, which then was only a "hill" covered in vegetation. The site was an important Toltec influenced ceremonial center, later occupied by the Chichimecas. Later, the area was converted into the sanctuary of the "Virgen de El Pueblito" Virgin Mary image for about a century. Besides the pyramid, another significant structure is called "El Fortín (The Small Fort), which was built over a pre Hispanic pyramid base in 1876, with Neo Gothic doors and windows. The La Campana archeological site has been sacked and severely damaged. The site is the most important in the northwest of the state, corresponding to the Huasteca culture dating from the year 600 CE. The site was discovered in the mid 20th century, but has not been excavated due to the lack of funds. It contains 160 structures including platforms, plazas, patios, and more. Other discoveries in the state have included that of a 2,300 year old mummy of a female child, with accompanying fabric, hair, feathers and plant remains. The discovery was made in a cave at a dry, cold, high altitude site in the Sierra Gorda region. It is one of the oldest mummies found in Mexico, and was mummified through natural causes rather than by any preservation technique. The girl is estimated to have died around 320 BCE.