Кіріспе
Корсика көшбасшысы (1755–1807)
Корсика патриоты
the Corsican patriot
Филиппо Антонио Паскуале де Паоли (; немесе Паскуали Паоли; 6 сәуір 1725 – 5 ақпан 1807) – корсикалық патриот, мемлекет қайраткері және әскери қолбасшы, Генуя мен кейіннен аралдағы француз үкіметіне қарсы қарсылық қозғалысының алдыңғы қатарында болған. Ол Корсика халқының Бас ассамблеясының Атқару кеңесінің президенті болды және мемлекеттің Конституциясын жазды. Корсика Республикасы – корсикалық өкілдердің сайланған диетасы ешқандай билеушісі жоқ деп жариялаған өкілді демократия болды. Паоли өз лауазымын тағайындау арқылы емес, сайлау арқылы иеленді. Бұл оны қарулы күштердің бас қолбасшысы және бас судья етіп тағайындады. Паоли үкіметі Генуя Республикасымен бірдей құқықтарға ие болды. Иәгілікте билікті жүзеге асыру тұрғысынан алғанда, генуэздер өздерінің бекіністерінен қорғай алатын жағалау қалаларын бақылады, ал Корсика Республикасы аралдың қалған бөлігін, астанасы Кортеден басқарды. 1768 жылы Корсиканы француздар басып алғаннан кейін Паоли корсикалықтардың қарсылығын ұйымдастырды. Понте-Нову шайқасында корсикалық әскерлер жеңілгеннен кейін ол Ұлыбританияға жер аударылды, онда ол танымал тұлғаға айналды. Ол Француз революциясынан кейін отанға оралды, оның бастапқыда қолдаушысы болды. Кейіннен ол революционерлермен келіспей, 1794–1796 жылдар аралығында Англо-Корсика Корольдігін құруға көмектесті. Арал Францияның қайта басып алуынан кейін ол тағы да Ұлыбританияға жер аударылды, онда 1807 жылы қайтыс болды. Паолиді жас Наполеон Бонапартқа ұнаған, ол сол кезде корсикалық ұлтшыл болған. Бонапарттар француз басқыншылығы кезінде оған көмектесті, бірақ онымен бірге жер аударудан бас тартып, король Людовик XV-ке адалдық серт берді. Паоли Бонапарттарды жалтақтар деп қарады және Француз революциясы кезінде билікті қайта иеленгеннен кейін Наполеонның Корсика Ұлттық гвардиясындағы лауазымына оралуына кедергі келтіруге тырысты. 1793 жылдың мамыр айында паолистер Наполеонды лауазымына бара жатқанда ұстады (бірақ ол көп ұзамай босатылды), оның үйін қарақшылыққа салды және Корсика парламенті арқылы Бонапарттарды заңсыз деп жариялады. Осы және 1793 жылғы басқа да оқиғалар Наполеонның корсикалықтан француз ұлтшылдығына өтуін жеделдетті. Наполеон Паолиге деген құрметін ешқашан толықтай жоймады және өмірінің соңына дейін оған қатысты әртүрлі сезімдерді бастан өткерді.
Алғашқы жылдар
Паоли Корсиканың Жоғарғы Корсикадағы Ростиноның көне приходінің бөлігі Моросаглия коммунасының Стретта ауылында дүниеге келді. Ол дәрігер және патриот Джачинто Паолидің екінші ұлы болды, ол Корсиканың ұлтшыл қозғалысындағы үш "Халық генералдарының" бірі болды, олар Генуя Республикасының билігіне қарсы көтерілді, сол кезде оны жемқор және тирандық деп санайтын. Осы ғасырға дейін корсикалықтар генуялық билікті көбінесе қабылдаған. 1729 жылы, алғашқы көтеріліс жылында, генуэздер үкіметтік міндеттерін орындай алмағандықтары айқын болды. Басты проблемалар – қастықтардың көптігі, өйткені кек қайтару салдарынан, Барбариялық қарақшылардың жағалаудағы ауылдарға шабуылдары, ауыр салықтар және экономикалық құлдырау. 1729 жылғы жаңа салыққа қарсы көтерілісте генуэздер өздерінің бекіністеріне шегініп, сыртқы араласуды сұрады: біріншісі Габсбургтердің Киелі Рим империясынан, содан кейін Австрия мұрагерлік соғысындағы жауларынан, Бурбон Франциясынан. Кәсіби әскерлер жеңілгеннен кейін корсикалықтар зорлық-зомбылықтан бас тартты, бірақ ұйымдасқандығын сақтап қалды. 1739 жылы француздарға бағынғаннан кейін Джачинто Паоли 14 жасар ұлы Паскуалемен бірге Неапольге жер аударылды. Оның үлкен ағасы Клементе революциялық кеңеске немесе халық жиналысына байланысшы ретінде үйде қалды. Корсика кейіннен Австрия мұрагерлік соғысының салдарына тап болды, оның барысында бірнеше елдің әскерлері Корсика қалаларын уақытша басып алды. Неапольде Джачинто талантты ұлының бар екенін сезіп, оның біліміне ешқандай қиындық тудырмады, ол негізінен классикалық білім алды. Паскуале қатысқан ағартушылық өнер, сәулет және сезімдер жағынан неоклассикалық болды. Паоли бір күні жолда кездескен қарт адамның Вергилийді жатқа оқығанын естіп, оған жақындасып, арқасына соғып, екіншісі тоқтаған жерден оқуын жалғастырды. 1741 жылы Паскуале корольдік Неаполитан армиясының Корсика полкіне қосылып, Калабрияда әкесімен бірге қызмет етті. Италиядағы корсикалық эмигранттар революцияға көмек іздеді, соның ішінде тәжірибелі генерал. 1736 жылы эмигранттар Генуядан Теодор фон Нейхоффты тапты, оны патша етуге дайын болған сарбаз, бірақ ол сәтсіз аяқталды, ал 1754 жылы Лондондағы борышкерлер түрмесінде отырды. Жаңа Паскуале Мальта рыцарларынан қолбасшылықты сұрау жоспарына қарсы шығып, Корсиканың жергілікті үкіметін құру жоспарын жасағанда қызығушылық тудырды. Сол жылы Джачинто Паскуаленің Теодордың орнын баса алатынына шешім берді және Винчентке жалпы сайлау өткізуді ұсынды. Кейіннен Винчент Каччиада өткізген халық сайлауында Паскуале Корсиканың Бас генералы, барлық қарсылық күштердің қолбасшысы болып сайланды. Корсика сол кезде әлі де соғыс кландарының ықпалында болды, нәтижесінде сайлауда тек таулы тайпалар ғана дауыс берді. Жазықтар енді өздерінің сайлауын өткізіп, Паолидің жақтастарына шабуыл жасаған Марио Матраны қолбасшы етіп сайлады. Сонымен қатар, Матра генуэздерден көмек сұрап, Паолиді олармен қақтығысқа тартты. Матра көп ұзамай шайқаста қаза тауып, корсикалықтар арасында оның қолдауы құлдырады. Паолидің келесі міндеті генуэздерді бекіністеріне қамап қою болды. Екіншісі – конституцияны жасау, оны 1755 жылы халық бекіткеннен кейін, жаңа республика, өкілдік демократия құрылды. Оның алғашқы сайлауы Паолиді президент етіп тағайындады, ол бұрынғы лауазымын алмастырды.
Корсика Республикасының Президенті
1755 жылы қарашада Корсика халқы Корсиканы Генуя Республикасынан тәуелсіз, егеменді мемлекет деп жариялаған конституцияны бекітті. Бұл – Ағартушылық принциптеріне негізделген алғашқы конституция болды. Жаңа мемлекет басшысы, «Генерал» атанған Паоли, пиевилердің (68 ежелгі әкімшілік бірлік, әрқайсысы бірнеше шіркеулерді біріктіреді) өкілдерімен бәсекелес үміткер Эммануэле Матрадан басымдықпен сайланды, алайда 68 пиевидің ішінде тек 16-сы ғана өкілдік етті. Конституцияның авторы және президенті заманауи мемлекет құрумен шұғылданды. Мысалы, ол Корте қаласында университет ашты. Линда Колли Паолиді ұлттық мемлекеттің алғашқы жазбаша конституциясын жазған автор деп санайды.
Француздық шабуыл
Корсиканы бақылаудан шығарғанын көріп, Генуя 1768 жылғы мамыр айында Версаль шарты арқылы Корсиканы француздарға өткізуге жауап берді, себебі бұл Францияның аралды қорғауға жұмсалған қарыздарын өтеудің жалғыз жолы еді. Паоли тауларда партизандық соғыс жүргізді, бірақ 1769 жылы Понте-Нову шайқасында одан әлдеқайда көп күштерге жеңіліп, Англияға қашты. Корсика 1789 жылы ресми түрде Франция провинциясы болды.
Бірінші жер аударылу
Лондонда Паоли Джонсон айналасындағылардың назарын бірден өзіне аударды, себебі оның кең ауқымды мінезі оны олармен үйлесімді етті. Паоли көзге түскен кезде, бұл көбінесе либералды көзқарастағы, жетістікке жеткен адамдардан құралған «Клуб» нысанына айналған еді. Паолидің келушілерге оқтан тесілген пальтосын көрсетіп, содан кейін оны көргені үшін сыйлық талап етуі сияқты әрекеттері топқа көңіл жағды. Бұл клуб мүшелері карьераларын бастаған кезде құрылған еді және оның тарихшысы Джеймс Босвелл айтқандай, олардың өздері де мұқтаж болған. Паолидің естеліктері Босвеллтің «Корсика туралы есеп» атты кітабында жазылған. Король Георг III-мен бірнеше кездесуден кейін Паоли корольден зейнетақы алды, егер ол билікке оралып Корсикаға қайтса, француздықтарға қарсы британдық мүдделерді қолдайтыны туралы уағда берді. Дегенмен, бұл цинизмге негіделген келісім емес еді. Паоли шынайы түрде британдықтарды жақтады және жаңа достарына, соның ішінде корольге деген шын ниетімен құрмет сезімін ұстады, осының нәтижесінде француз революциясы кезінде ол роялистердің жағына қосылды. Бұл ешқандай шартты келісім емес еді, өйткені сол кезде Паоли де, король Георг III де болашақтағы жағдайларды болжай алмады.
Корсика департаменттің президенті
Француз төңкерісі кезінде Паоли есімі бостандық пен демократияның символына айналды. 1790 жылы Париждегі революциялық Ұлттық Ассамблея Корсиканы Франция құрамына қосу туралы қаулы қабылдады, бұл 1780 жылғы шараны қайталады, бірақ жаңа билік өкілеттігімен. Ол эмигранттарға кешірім берді, соның салдарынан Паоли дереу Корсикаға аттанды. Ол Ореццадағы округтік шенеуніктер сайлауына үлгерді, президенттікке түсіп, бірауыздан сайланды. Сайлауды ұйымдастырушы және белсенді якобин Наполеон Бонапарт бұл жолы сайлауға қатыспады, бірақ ол Паолиді баршадан беделдірек көрді. Наполеон артиллериялық полкінен демалысқа шығып, Осоннадағы полкіне қайтып оралды, онда Корсика тарихы бойынша жұмыс істеді. Паолиге хат жолдап, оның жұмысының бір бөлігі және тарихи құжаттар туралы пікірін сұрады. Осы екі адам арасындағы қарым-қатынастағы айырмашылықтар көріне бастады. Паоли тарихты жаңабас және әуесқойлықпен жазылған деп тапты және құжаттарды беруден бас тартты; ал Наполеон бұл кезде Паолидің Ұлыбританиядағы патшалық байланыстары туралы немесе монархияға деген оның қалыпты, тіпті мейрімді көзқарасы туралы білмеді.
Британ протекторатының президенті
Паоли француз төңкерісінен патшаны өлімге кесу мәселесі бойынша айырылып, роялистік партияға қосылды. Ол бұл көзқарастарын кеңінен жарияламады, бірақ революциялық үкімет оған Сардинияны басып алуға бұйрық бергенде, экспедицияны басқаруды өзінің жүрек туысының ұлына тапсырды, оған құпия тапсырма беріп, соғысты жеңіліске ұшыратуды міндеттеді. Осылайша ол британдық агент ретінде әрекет етті, себебі британдықтар Сардинияда мүдделі болды, оны француздар басып алған жағдайда қол жеткізе алмайтын еді. Алайда, ол Наполеон Бонапартты да Корсика гвардиясының екі ротасының полковнигі ретінде жіберді (Марсельден 6000 революционермен ресми емес түрде күшейтілген), олар 1793 жылдың ақпан айында Ла Маддалена аралына шабуылға қатысты. Шабуыл сәтсіз аяқталды, себебі командир Пьетро Паоло Колонна Чезари тиісті әскери шаралар қабылдамады, өйткені арал шабуылға дейін күшейтілген еді және қорғаушылар революционерлердің қайда және қашан шабуыл жасайтынын білгендей көрінді. Наполеон алғашқы қақтығыста командирінің жағдайын сезіп, де-факто басқаруды өз қолына алды, бірақ шабуыл сәтсіз аяқталды және ол мүжілген күйі қашып құтылды. Паолидің жақтасы және сыйлаған адамы болғаннан кейін, ол және бүкіл Бонапарт отбасы француз Ұлттық конвенті алдында Паолини сатқын деп айыптады. Корсиканы сатудан кейін генуэздіктерді ығыстырған роялистерден цитадельдерді алуға ниеттенген күштермен бірге тұтқындау ордерлері Корсикаға жіберілді. Паолинистер мен роялистер бірігіп, Бонапарттарды жеңіп, оларды аралдан қуды. Паолини 1793 жылы Кортеде кеңес (жиналыс) шақырды, өзі төрағалық етті және Франциядан ресми түрде бөлінді. Ол сол кезде революциялық Франциямен соғысып жатқан британ үкіметінен қорғау сұрады. 1794 жылы британдықтар адмирал Сэмюэл Худың басшылығымен флотты жіберді. Бұл флот Наполеон Бонапарттың жоспарымен революциялық армияның күшімен француздық Тулон портынан қуылған еді, осының арқасында ол бригадир-генерал атағына ие болды. Тулондағы роялистер де британдықтардан қорғау сұрады. Наполеон енді Италияға француз күштерінің қолбасшысы ретінде жіберілді. Біраз уақытқа Корсика король Георг III-нің протектораты болды, негізінен Худың флотының күш-жігерімен (мысалы, Кальви қамалында) және Паолинің ынтымақтастығының арқасында. Бұл кезең «Англо-Корсика Корольдігі» деп аталды, өйткені Георг III мемлекет басшысы ретінде қабылданды, бірақ бұл Корсиканың Британ империясына қосылуы емес еді. Паоли үкіметі мен британдықтардың арасындағы қарым-қатынас нақты анықталмады, нәтижесінде билік туралы көптеген сұрақтар туды. Соңында, тәж Паолини отставкаға келуге және зейнетақымен Ұлыбританияға жер аударылуға шақырды, ол енді басқа мүмкіндіктері болмағандықтан, осылай істеді. Одан көп ұзамай француздар аралды қайта басып алды және Корсиканың тәуелсіздігіне қатысты барлық мәселелер 20 ғасырға дейін аяқталды.
Екінші жер аударылу және өлім
1795 жылдың қазан айында Паоли Англияға аттанды және өмірінің соңғы жылдарын сол жерде өткізді. Паскуале Паоли 1807 жылдың 5 ақпанында қайтыс болды және Лондондағы Ескі Сент-Панкрас шіркеуінің зиратына жерленді. Оның аты 1879 жылғы Бердетт Коутс ескерткіш күн сағатында жоғалған маңызды қабірлердің ішінде тізімделген. Вестминстер аббаттығында оның бюсті орнатылды. 1889 жылы оның сүйектері британдық фрегатта Корсикаға әкелініп, отбасылық үйге, итальян тіліндегі ескерткіш астына жерленді.
Жеке өмір
Паскаль ешқашан үйленбеген және, белгілі болғандай, оның мұрагерлері болған жоқ. Оның жеке өмірі туралы мәліметтер көбінесе жеткіліксіз. Оның Мария Косвеймен романы болғаны туралы әңгімелер тарады, бірақ бұл расталмаған. Роберт Харви Карло Бонапарт Паолидің жеке хатшысы болған жағдайды талқылағанда, ол гомосексуал болған деген пікірді айтады.
Паоли және итальяндық ирредентизм
Италиялық ирредентизм саяси немесе тарихи қозғалыс болғандықтан, Паскуале Паоли өз заманынан бұрын өмір сүрген және 1942 жылдың соңында Италия фашистік әскерлерінің Корсиканы басып алуымен аяқталған қозғалысқа ешқандай қатысы болмады. Дегенмен, Паоли итальян мәдениетіне құрметпен қарағаны және өз ана тілін итальян диалектісі деп санағаны сөзсіз (корсика тілі – итальян тіліне жақын, тоскан, сицилия және белгілі бір дәрежеде сардиния тілімен байланысты). Никколо Томмасео, оның «Lettere» (хаттар) жинағын жинаған, оны итальян ирредентизмінің алға басушысының бірі деп есептеді. Корсикалықтардың «Отанның әкесі» деп лақап берген Паскуале Паоли 1768 жылы француз басқыншыларына қарсы өз хаттарында мынадай үндеу жазды:
«Біз тумысымыз бен сезімімізбен корсикалықтармыз, бірақ ең алдымен тіл, тегі, әдет-ғұрыптары, дәстүрлері бойынша итальяндықтармыз. Итальяндықтардың бәрі – бауырлармыз және тарих пен Құдай алдында біріккенбіз. Корсикалықтар ретінде біз құл немесе «қарсыласушылар» болғымыз келмейді, ал итальяндықтар ретінде басқа итальяндық бауырларымызбен тең дәрежеде қарым-қатынас жасауға құқылымыз. Біз бос болайық немесе ештеңе болмайық. Біз жеңеміз немесе өлеміз (француздарға қарсы), қолымызда қарумен. Францияға қарсы соғыс – Құдайдың аты қасиетті және дұрыс болғандай, әділ және қасиетті, және біздің тауларымызда Италия үшін азаттықтың күні туады.»
(Siamo còrsi per nascita e sentimento ma prima di tutto ci sentiamo italiani per lingua, origini, costumi, tradizioni e gli italiani sono tutti fratelli e solidali di fronte alla storia e di fronte a Dio. Come còrsi non vogliamo essere né schiavi né "ribelli" e come italiani abbiamo il diritto di trattare da pari con gli altri fratelli d'Italia. O saremo liberi o non saremo niente. O vinceremo con l'onore o soccomberemo (contro i francesi) con le armi in mano. La guerra con la Francia è giusta e santa come santo e giusto è il nome di Dio, e qui sui nostri monti spunterà per l'Italia il sole della libertà.)
(Siamo còrsi per nascita e sentimento ma prima di tutto ci sentiamo italiani per lingua, origini, costumi, tradizioni e gli italiani sono tutti fratelli e solidali di fronte alla storia e di fronte a Dio Come còrsi non vogliamo essere né schiavi né "ribelli" e come italiani abbiamo il diritto di trattare da pari con gli altri fratelli d'Italia O saremo liberi o non saremo niente O vinceremo con l'onore o soccomberemo (contro i francesi) con le armi in mano La guerra con la Francia è giusta e santa come santo e giusto è il nome di Dio, e qui sui nostri monti spunterà per l'Italia il sole della libertà )
Паоли итальян тілін өз Корсика Республикасының ресми тілі еткісі келді. Оның 1755 жылғы Корсика Конституциясы итальян тілінде жазылған, ал ол 1765 жылы Корте қаласында құрған, қысқа ғұмырлы университетінде оқыту тілі ретінде итальян тілі қолданылды.