Жандылық (антоним: жансыздық) – кейбір тілдерде кездесетін грамматикалық және семантикалық белгі, есімдік атауының қаншалықты сезімтал немесе тірі екенін көрсетеді. Жандылық әлемдік тілдерде кеңінен таралған ең қарапайым принциптердің бірі болып табылады және ол алты айлық шамадан бастап қалыптасады. Жандылық туралы ұғымдар қарапайым жанды және жансыз екілікке шектелмейді; көптеген тілдерде жандылықты «градациялық мәселе» ретінде қарастыратын иерархиялық жандылық шкаласы қолданылады. Әдетте (реттелу тәртібінің және жандылық шегінің орналасуының айырмашылықтарымен), бұл шкалада адамдар жануарлардан жоғары, одан кейін өсімдіктер, табиғат күштері, нақты заттар және абстрактілі ұғымдар орналасады. Адамдар туралы сөз келгенде, бұл шкалада жеке тұлғалардың иерархиясы бар, онда бірінші және екінші жақ есімдіктері үшінші жақ есімдіктерінен жоғары тұрады, бұл сөйлеуші мен әңгімелесушіні қамтитын эмпатияның нәтижесі болып табылады.
Animacy (antonym: inanimacy) is a grammatical and semantic feature, existing in some languages, expressing how sentient or alive the referent of a noun is. Widely expressed, animacy is one of the most elementary principles in languages around the globe and is a distinction acquired as early as six months of age. Concepts of animacy constantly vary beyond a simple animate and inanimate binary; many languages function off of a hierarchical general animacy scale that ranks animacy as a "matter of gradience". Typically (with some variation of order and of where the cutoff for animacy occurs), the scale ranks humans above animals, then plants, natural forces, concrete objects, and abstract objects, in that order. In referring to humans, this scale contains a hierarchy of persons, ranking the first and second person pronouns above the third person, partly a product of empathy, involving the speaker and interlocutor.
Араб тілі
Классикалық және қазіргі стандартты араб тілінде, сондай-ақ араб тілінің кейбір басқа түрлерінде, тірілік (анимация) етістіктер мен сөздердің көпше және екілік санмен келісуіне шектеулі түрде қолданылады. Есімнен кейін келетін етістіктер ғана есімнің көпше санымен келіседі. Егер етістік нақты есімнен бұрын келсе, онда ол әрқашан жекеше түрінде болады. Сондай-ақ, тек тірі көпше және екілік есімдер көпше келісімге ие болады; тірі емес көпше есімдер келісу мақсатында әрқашан жекеше әйел немесе көпше әйел ретінде қарастырылады. Мысалы, араб тілінде المهندسون يطيرون إلى ألمانيا (Al muhandisūn yaṭīrūn ’ilā ’Almāniyā, "Инженерлер Германияға ұшады") еркектердің көпше санымен келіседі, ал الطائرات تطير إلى ألمانيا (Al ṭā’irāt taṭīr ’ilā ’Almāniyā, "Ұшақтар Германияға ұшады") әйелдердің жекеше санымен келіседі. Оларды "Ижәне инженерлер Германияға ұшады" дегенмен салыстырыңыз: تطير المهندسات إلى ألمانيا (Taṭīr al muhandisāt ’ilā ’Almāniyā) және المهندسات يطرن إلى ألمانيا (Al muhandisāt yaṭirna ’ilā ’Almāniyā). Жалпы, араб тілі тірілікті عاقل (ойлайтын, немесе саналы) және غير عاقل (ойламайтын, немесе санасыз) деп бөледі. Жануарлар соңғы санатқа жатады, бірақ олардың мәртебесі қолданылуына байланысты, әсіресе бейнелеу кезінде өзгеруі мүмкін. Әр түрлі авторлар "Қарғалар Германияға ұшады" дегенді білдіру үшін الغربان يطيرون إلى ألمانيا (Al ġurbān yaṭīrūn ’ilā ’Almāniyā) немесе الغربان تطير إلى ألمانيا (Al ġurbān taṭīr ’ilā ’Almāniyā) деп қолдануы мүмкін.
In Classical and Modern Standard Arabic and some other varieties of Arabic, animacy has a limited application in the agreement of plural and dual nouns with verbs and adjectives. Verbs follow nouns in plural agreement only when the verb comes after the subject. When a verb comes before an explicit subject, the verb is always singular. Also, only animate plural and dual nouns take plural agreement; inanimate plural nouns are always analyzed as singular feminine or plural feminine for the purpose of agreement. Thus, Arabic المهندسون يطيرون إلى ألمانيا (Al muhandisūn yaṭīrūn ’ilā ’Almāniyā, "The engineers fly to Germany") is masculine plural agreement, but الطائرات تطير إلى ألمانيا (Al ṭā’irāt taṭīr ’ilā ’Almāniyā, "The planes fly to Germany") is feminine singular. Compare them to تطير المهندسات إلى ألمانيا (Taṭīr al muhandisāt ’ilā ’Almāniyā) and المهندسات يطرن إلى ألمانيا (Al muhandisāt yaṭirna ’ilā ’Almāniyā) for "The [female] engineers fly to Germany." In general, Arabic divides animacy between عاقل (thinking, or rational) and غير عاقل (unthinking, or irrational). Animals fall in the latter category, but their status may change depending on the usage, especially with personification. Different writers might use الغربان يطيرون إلى ألمانيا (Al ġurbān yaṭīrūn ’ilā ’Almāniyā) or الغربان تطير إلى ألمانيا (Al ġurbān taṭīr ’ilā ’Almāniyā) for "The ravens fly to Germany."
Иерархиялық сәйкестендіру
Тікелей-инверстік тілде транзитивті етістіктерді қолданатын бағынышты сөйлемдер тікелей немесе кері құрылымда жазылуы мүмкін. Тікелей құрылым, егер транзитивті бағынышты сөйлемнің жоқтауы (субъектісі) толықтауыштан (объектісінен) маңыздылығы немесе тіршілігі жағынан басым болса қолданылады. Кері құрылым, егер "нақты толықтауыш" "нақты жоқтаудан" (субъектіден) басым болса қолданылады.
In a direct–inverse language, clauses with transitive verbs can be expressed with either a direct or an inverse construction. The direct construction is used when the subject of the transitive clause outranks the object in salience or animacy. The inverse construction is used when the "notional object" outranks the "notional subject".
Тематикалық рөлдер
Ауыстырмалы есімге Актер және Тәжірибелі рөлін алу үшін жандылық белгілері міндетті түрде қажет. Сонымен қатар, Агент рөлі көбінесе анимация иерархиясындағы ең жоғары дәрежедегі НП-ға беріледі – негізінен, тек жанды нәрселер ғана нағыз агенттер болып табылады. Сол сияқты, тілдерде жансыз зат есімдерге қарағанда жанды зат есімдер сөйлемнің басында келуге бейім. Жандылық – агенттіктің маңызды құрауы, басқа факторлармен, мысалы, "әрекеттің саналылығымен" бірігеді. Агенттік пен жандылық өзара тығыз байланысты, әрқайсысы екіншісінің "ұғымдық қасиеті" болып табылады.
A noun essentially requires the traits of animacy in order to receive the role of Actor and Experiencer. Additionally, the Agent role is generally assigned to the NP with highest ranking in the animacy hierarchy – ultimately, only animate beings can function as true agents. Similarly, languages universally tend to place animate nouns earlier in the sentence than inanimate nouns. Animacy is a key component of agency – combined with other factors like "awareness of action". Agency and animacy are intrinsically linked – with each as a "conceptual property" of the other.