Кіріспе
Ағылшын тіліндегі алғашқы роман – Генри Филдингтің «Джозеф Эндрюс пен оның досы мистер Абрахам Адамстың оқиғаларының тарихы» романы, ағылшын тіліндегі толыққанды алғашқы романның бірі. 1742 жылы жарық көрген бұл шығарманы Филдинг «прозадағы комикалық эпикалық поэма» деп сипаттаған. Онда Лондоннан туған жеріне қайтып бара жатқан жақсы мінезді лакей мен оның досы, шатақ пастор Абрахам Адамстың басынан өткен оқиғалар баяндалады.
the novel
The History of the Adventures of Joseph Andrews and of his Friend Mr. Abraham Adams, was the first full length novel by the English author Henry Fielding to be published and among the early novels in the English language. Appearing in 1742 and defined by Fielding as a "comic epic poem in prose", it tells of a good natured footman's adventures on the road home from London with his friend and mentor, the absent minded parson Abraham Adams.
Нысандар
Роман 18-ғасыр әдебиетінің екі қарсы тұратын эстетикалық бағытының қосылуын көрсетеді: Александр Поуп және Джонатан Свифт сияқты августандардың пародикалық-қаһармандық және неоклассикалық (сондай-ақ, аристократиялық) көзқарастары, және Дэниел Дефо және Сэмюэл Ричардсон сияқты жазушылардың халыққа жақын, тұрмыстық прозалық туындылары. Роман түрлі шабыт көздерінен пайдаланған. "Дон Кихоттың авторы Сервантес салты бойынша" жазылған (оң жақтағы бетке қараңыз), оның юморінің көп бөлігі Сервантестің өнеріне қарызды, ал мазмұны оқиғалардың, ойшалап кетулердің және қарапайым халық өкілдерінің еркін тізілімі арқылы пикареска жанрына ұқсас. Ол сол дәуірдің әдеби талғамы мен жиі кездесетін мотивтеріне құрмет көрсеткендіктен, әдепсіз әзілдерге, болашақ некеге және белгісіз тектің құпиясына сүйенеді, бірақ сонымен қатар философиялық ойшалап кетулерге, классикалық білімге және қоғамдық мақсатқа толы.
Өмірбаян
Филдингтің прозалық көркем әдебиетке алғашқы қадамы бір жыл бұрын «Шамела» атты памфлет түрінде жарық көрген болатын. Бұл Ричардсонның «Памела» романындағы стильдік кемшіліктер мен моральдық екіжүзділіктің пародиясы және оларға тікелей жауап еді. Ричардсонның тек «әрқаралықтығымен» ғана қаруланған, қожайынының азғыруына қарсы күрескен, адал қызметші қыз туралы эпистолярлық әңгімесі 1741 жылы бір түндік әдеби сенсацияға айналды. Қыздың пәктігінің тауар ретінде ақырында құнды болатыны туралы жасырын моральдық мәселе, сондай-ақ эпистолярлық форманың ағымдағы оқиғаларды бейнелеудегі қиындығы және форманың талап ететін егжей-тегжейлілігінің артықшылығы – Филдингтің пародиясының негізгі нысаналары болды. Ричардсон Филдингтің алғашқы романында да сынға іліне берді, бірақ «Памела» құбылысы 18-ғасырдың ортасындағы әдеби зәбірлер мәдениетінің бір ғана мысалы еді. Поптың «Дунциадасындағы» ақын және маскарадты батыр Коли Сибер, романның бірінші тарауында әдептілікке, моральға және әдеби құндылыққа қарсы жасалған тағы бір құқықбұзушы ретінде танылады. Филдинг алғы сөзінде айтқандай, романның туындауы – «біздің тілімізде бұрынғысыздай қолданылмаған» жазу жанрын құру, ол «прозадағы комикалық эпикалық поэма» деп сипатталады: ұзындығы мен оқиғалар мен кейіпкерлердің алуан түрлілігімен эпикалық, Гомердің жоғалған (және мүмкін жалған) комикалық поэмасы «Маргиттердің» рухында жазылған прозалық туынды. Ол өзінің туындыларын жанжалды мемуарлардан және заманауи романнан ажыратады. III кітапта бұл туынды өмірбаян ретінде сипатталған. Романның алғашқы тарауларында Ричардсон мен Сибер аяусыз пародияланып, Джозеф Эндрюстің нағыз себебі – Филдингтің өз заманының танымал әдебиетінің моральдық және техникалық шектеулеріне наразылығы екені көрінеді. Бірақ «Шамела» бәсекелес туындыны тұрақты түрде сынға алудан басталып аяқталса, «Джозеф Эндрюс» романында Филдинг танымал әдебиеттің кемшіліктерінен өзінің прозалық көркем әдебиет философиясын толыққанды қалыптастыру үшін бастапқы қадам ретінде ғана пайдаланады.
1-кітап
Роман басында, жағымды, тым жақын араласатын баяндаушы кейіпкеріміздің мінезін сипаттайды. Джозеф Эндрюс – Ричардсонның Памеланың інісі, оның табиғи тегі мен шала-жартылай шежіресі де ортақ. 10 жасында ол сэр Томас Бубидің шәкірті ретінде мал бағумен айналысты. Жылқышы ретінде өзін көрсеткені үшін, ол сэр Томас Бубидің әйелі, леди Бубидің назарына ілікті, ол оны (17 жаста) жеке қызметшісі ретінде жұмысқа алды. Сэр Томас қайтыс болғаннан кейін, Джозефтің леди оған Лондонға саяхат жасағанда өз бөлмесінде ұсыныс жасағанын көреді. Ричардсон романындағы Памеланың мырза Б-ден бас тарту эпизодтарына ұқсас жағдайда, леди Буби Джозефтің некеге дейінгі тазалығына берілгендігіне куә болады. Лединің ашуын бастан өткергеннен кейін, Джозеф өзінің әпкесіне Памеланың романындағы қайғылы хаттарына ұқсас хат жазады. Леди оны жұмыстан және тұрғын үйден шығару алдында соңғы рет азғыруға тырысады. Жозеф Лондоннан ай жарығымен аттанғанда, баяндаушы романның басты кейіпкері Фанни Гудвиллмен таныстырады, ол Джозефтің шын сүйіктісі. Кедей, сауатсыз, «өте әдемі» (I, xi) қыз, қазір леди Бубидің приходына жақын жердегі шаруамен бірге тұрады. Олар бала кезінен бері жақын болып өсті, олардың жергілікті пастор және ұстазы Абрахам Адамс оларға қаржылық жағдайы жақсарғанға дейін үйленуді кейінге қалдыруды кеңес берді. Фанниге бара жатқан жолда Джозефтің тонап, жақын маңдағы қонақүйге жатқызады, онда ол кездейсоқ түрде Лондонға өзінің үш томдық уағыздарын сатуға бара жатқан пастор Адамспен кездеседі. Тонаушы табылған және қонақүйге әкелінген (бірақ сол түні қашып кетеді), ал Джозеф өзінің мүлкімен қайта қосылады. Адамс пен Джозеф бір-бірімен жақсы танысады, ал пастор өзінің кедейлігіне қарамастан, соңғы 9 шиллинг 3½ пеннин Джозефтің қарамағына береді. Джозеф пен Адамстың қонақ үйде болуын романның көптеген пародистік, комедиялық эпизодтарының бірі аяқтайды. Қонақүйдің 21 жасар қызметшісі Бетти Джозефке көңіл бөлген, бірақ Джозефтің Фанниге берілгендігі оның үмітін қияды. Беттидің үй иесі, мырза Таувуз, Беттиге әрқашан қызығушылық танытқан, осы өкінішті жағдайды пайдалану мүмкіндігі деп қарады. Олар құшақтасып тұрғанда, оларды ызалы миссис Таувуз табады және Адамс оны тоқтатып алғанға дейін қызметші қызды үйдің ішінде қуалайды. Үй иесі енді бұзылуға бармаймын деп уәде бергеннен кейін, оның әйелі оған «өмірінің соңына дейін күнәларын еске түсіру арқылы, тәубе ретінде, тыныш және қанағатпен» татуласуға рұқсат береді (I, xviii).
ІІ кітап
Мейрамханада болған кезде Адамстың уағыздарға деген үміті, саяхаттап жүрген кітап сатушы мен тағы бір пастормен болған әңгімеде қысымға ұшырайды. Дегенмен Адамс Лондонға сапарын жалғастыруға ниетті, бірақ оның сапарында уағыздан гөрі көйлекке көбірек мұқтаж болатынын білген әйелі оларды жинауға асықпайды. Сөйтіп, екеуі пастордың еншісіне қайтуға шешім қабылдайды: Жозеф Фанниді іздейді, ал Адамс – өзінің уағыздарын. Жозеф атпен еріп келе жатқанда, Адамс өзін белгісіз бір әйелмен және Джозефтің жақтасы, Леди Бубидің қызметшісі Мадам Слипслоппен бірге жолға шығады. Олар Леонора есімді жасөспірім қыздың үйінен өткенде, белгісіз әйел бір оқиғаны еске түсіріп, романның үш аралас әңгімесінің бірін бастайды: «Леонораның тарихы немесе бақытсыз аяқталған махаббат». Бұл бірнеше тараулар бойы жалғасады, басқа жолаушылардың сұрақтары мен араласуларымен тоқтатылады. Адамс мейрамханада тоқтағаннан кейін орнын Жозефке береді және атын ұмытып, жаяу жолға шығады. Адамс жолдасынан оқ бойы алға шығып, жол жиегінде демалып, жолдасымен сөйлесіп, вагонды көре алмай қалады. Түн құлағанда, Адамс пен бейтаныс адам батылдық пен міндет туралы әңгімелеседі, сол кезде дабыл естіледі. Сәтке дейін батырлық пен ерлік туралы мақтанған бейтаныс адам сылтау айтып, кері қайтпай қашып кетеді. Адамс дереу қызға көмектесуге асығады және ұзақ күрес соңынан шабуылшыны есінен айырады. Адамстың жақсы ниетіне қарамастан, ол және өзін Фанни Гудвилл деп таныстырған қыз (Жозефті тонау туралы естігеннен кейін оны іздеп келеді) шабуыл жасау және ұрлық жасау айыбымен айыпталады. Жергілікті судья алдындағы күлкілі даулардан кейін, екеуі де ақырында босатылып, түн ортасынан кейін Жозефті іздеп кетеді. Олар ұзаққа бармай, дауыл оларды Жозеф пен Слипслоп түнде таңдаған мейрамханаға кіруге мәжбүрлейді. Екеуінің қайта табысқанын көрген Слипслоп қызғанышпен ашуланып кетеді. Адамс, Жозеф және Фанни ертесіне таңертең кетуге келгенде, шотты төлей алмауынан кетуі кешігеді. Адамстың жергілікті пастордан және оның бай қауым мүшелерінен қарыз сұраулары сәтсіз аяқталады, сондықтан ол жергілікті саудагерге соңғы 6 шағын сомысын қарызға беру арқылы үштікті құтқаруға көмектеседі. Адамстың мәжбүрлі түрде қайырымдылық сұрауы және олардың еншіде болуына байланысты туындаған қиындықтар оны көптеген жергілікті помещиктермен, мырзалармен және пасторлармен байланыстырады, ал кітаптың екінші бөлігінің көп бөлігі әдебиет, дін, философия және сауда туралы талқылаулармен өтеді.
ІІІ кітап
Үшеуі түнде қонақүйден кетеді, бірақ Фанниге көп ұзамай демалу қажет болады. Топ үнсіз қалғанда, олар жақындап келе жатқан дауыстардың "кездесетін әркімді өлтіру" туралы келісіп жатқанын (III, ii) естіп, жергілікті үйге қашады. Оларды үйге кіргізіп, үй иесі, мистер Уилсон, оларды кісі өлтірген деп санайтын топтың ішкілікті қой ұрлаушылар екенін, Адамс пен оның достарынан гөрі мал ұрлауға көбірек ниеттенгенін айтады. Топ орналасқаннан кейін, Уилсон романның ең ұзақ араласып айтылатын әңгімесін бастайды – өмірбаянын айту арқылы; бұл оқиға Филдингтің жастық шағына ерекше ұқсас. 16 жасында Уилсонның әкесі қайтыс болып, оған шамалы мүлік қалдырады. Өзін тағдырының шебері деп сезінген ол мектепті тастап, Лондонға сапар шегеді, онда ол өзін "сәнгер" деп санау үшін қажетті киім, манера және әйелдерге құштарлық репутациясымен танысады. Уилсонның қаладағы өмірі – жалғандық: ол өзіне махаббат хаттары жазады, жақсы киімдерін несиеге алады және пьесаны көруге қарағанда театрда көрінуге көбірек қызығады. Екі әйелмен жаман тәжірибеден кейін ол қаржылық жағдайы нашарлап, Филдинг сияқты, деистер, еркін ойлаушылар мен құмар ойыншылардың тобына қосылады. Қарызға батқан ол, Филдинг сияқты, қаржылық қиындықтарын жеңілдету үшін пьеса жазуға және журналистикаға жүгінеді. Ол соңғы ақшасын лотерея биетіне жұмсайды, бірақ тұрақты табысы болмағандықтан, оны тамаққа айырбастауға мәжбүр болады. Қарызы үшін түрмеге түскенде, ол өзі берген билеттің 3000 фунт стерлинг жеңіп алғаны туралы хабарды естиді. Алайда оның көңілі ұзаққа соқпайды, өйткені жеңімпаздың қызы оның жағдайы туралы естіп, қарызын төлейді және қысқа уақыттан кейін оған тұрмысқа шығуға келіседі. Уилсон Филдинг журналистикасында жазған көптеген әлеуметтік кемшіліктердің құрбаны болды: қаныққан және зәулім әдеби нарық, пайдаланушы мемлекеттік лотерея және шағын қарыздар үшін түрмеге жабуды санкциялайтын регрессивті заңдар. Байлық пен қаланың сытымын көргеннен кейін ол жаңа әйелімен бірге Адамс, Фанни және Джозеф оларды тапқан ауылдық усақ-түйекке кетеді. Оның тыныштығына бұзылған жалғыз нәрсе, сюжет үшін маңызды болып табылатын үлкен ұлының ұрлануы, оны содан бері көрген жоқ. Уилсон Адамсты өзінің еншілес жерінен өткенде онымен кездесуге уәде береді. Жолда тағы бір көлемді шайқас болғаннан кейін, бұл жолы аң аулаушы итттермен, үштік жергілікті помещик үйіне барады. Ашулы үштік ең жақын қонақүйге барады, бірақ олар помещик үйінде қалған жарты гинеяларын ұрлап кеткенін біледі. Олардың қайғысын арттырып, помещик Адамс пен Джозефті Фанниді ұрлауда айыптап, оларды ұстап тұру үшін қызды өзі ұрлауға бұйырады. Алайда, оны Леди Бубидің стюарды Питер Пунс құтқарады, ал олардың төртеуі Буби залына дейінгі саяхаттың қалған бөлігін бірге аяқтайды.
IV кітап
Жозефтің шіркеуге оралғандығын көріп, қызғанышпен қобалжыған Леди Буби ашу, жанашырлық, жек көру, мақтаныш және махаббат секілді әртүрлі эмоциялар арқылы жүреді. Келесі күні таңертең Джозеф пен Фаннидің тыйым салулары жарияланады және Леди өзінің ашуын Фаниді өз үйінде қабылдайтын Парсон Адамсқа бұрады. Өзін некеге тұруды тоқтатуға немесе оларды қауымнан шығаруға құдіреті жетпегендіктен, ол Джозеф пен Фанниге қарсы ұрлық жасады деген жалған айыпты келтірген, не болмаса, кем дегенде, үйлену тойын кейінге қалдыруға көмектесетін адвокаты Скауттың көмегін алады. Үш күннен кейін, Ледидің жоспарлары оның немере інісі Бобидің сапарымен және күтпеген қонақпен бұзылады: Боби Памелаға үйленді, Джозефке жаңа күшті одақтас және күйеу ағасын берді. Бұған қоса, Боби Жозеф пен Фаннидің сотына төрағалық ететін әділдіктің танысы болып табылады, және Брайдуэллдің орнына оларды өзінің қамқорлығына тапсырады. Боби әпкесі Джозефке қарсы екенін білгеннен кейін, Джозефке әпкесімен қайта қосылуға және оны Фаннимен бірге өзінің жеке еншісіне және өз отбасына қабылдауға ұсыныс жасайды. Джозефпен стоицизм мен фатализм туралы сөйлеген сөзінде Адамс досына Құдайдың еркіне мойынсұнуды және тіпті ауыр қайғыға ұшыраған кезде де құмарлықтарын бақылауға кеңес береді. Филдлингтің аз тәтті кейіпкерлеріне арналған қатыгез қатарласуда Адамсқа кіші ұлы Джекидің суға батып кеткені туралы хабарланады. Адамс бірнеше минут бұрын өткен дәрісінде айтқандарына қайғырып, күйзеліске бой алдырғаннан кейін, оған хабардың ерте болғаны және оның ұлын шын мәнінде екінші кітаптағы соңғы шиллингтерін берген саудагер құтқарып алғаны туралы хабарлайды. Леди Буби, некеге саботаж жасау үшін соңғы әрекетімен, Фанниді азғыру үшін Адамс үйіне Дидапер деген жас жігітті алып келеді. Фанни оның сүйіспеншілікке деген батыл әрекеттеріне әсер етпейді. Дидапер өзінің жолын өте батыл басып, Жүсіпті ұрыс-керіске итермелейді. Қыз бен жігіт ұятқа қалады, бірақ қызды көрген саудагер бір ертегі айтып беруге мәжбүр болады. Сол кезде ол өзінің әйелімен кездесіп, жас кезінде қайтыс болған. Өлім төсегінде ол бірде Эндрюс есімді отбасынан әдемі қыз ұрлап, оны сэр Томас Бубиге сатып жібергенін мойындады, осылайша Фанни шынымен Джозефтің қарындасы болуы мүмкін деген болжам туды. Компания шоққа ұшырады, бірақ жалпы жұбаныш бар, өйткені инцест қылмысы аздап болдырмалған болуы мүмкін. Келесі күні таңертең Джозеф пен Памеланың ата-анасы келеді, олар саудагермен және Адамспен бірге Фаннидің ата-анасы туралы мәселені бірге қарастырады. Эндрюлер оны жоғалған қызы ретінде таныды, бірақ әңгіменің басқа да қырлары бар. Фанни сәби кезінде, ол шынымен де ата-анасынан ұрланған, бірақ ұрлықтар ауырып жатқан сәби Жүсіпті қалдырып кетті, оны өздері сияқты өсірді. Ол жоғарыда аталған ұрланған Вильсонның ұлы екенін бірден анықтайды, ал Уилсон уәде етілген сапарына келгенде, ол Жүсіпті кеудесіне туған таңбасымен таниды. Жозеф қазір сыйлы джентльменнің ұлы, Фанни Буби отбасының қайын атасы, ал жұп енді бауырлас деп күдіктелмейді. Екі күннен кейін Адамс оларды қарапайым рәсімде үйленді, ал әңгімелеуші, әңгімені аяқтағаннан кейін және Ричардсонға деген қарапайым сілтемеде оқырмандарды жалғасы болмайды деп сендіреді.
Кезеңнен кезеңге бейімдеу
Джозеф Эндрюс, романның бірінші және төртінші кітаптары негізінде сахнаға қойылған пьеса, Сэмюэл Джексон Пратт жазды және 1778 жылдың 20 сәуірінде Драри-Лейндегі Корольдік театрда көрсетілді. Фанни рөлін Мэри Робинсон сомдады.
Фильмге бейімделу
Романды 1977 жылы Тони Ричардсон, Аллан Скотт және Крис Брайант экранға бейімдеді. Ричардсон сыншылар тарапынан жақсы қабылданған туындыны режиссерлік етті, Адамс рөлін Майкл Хордерн, Джозеф рөлін Питер Ферт сомдады, ал швед туған Энн Маргрет Леди Буби рөлінде ойнады және ол осы рөлі үшін «Алтын глобус» номинациясына ие болды. ("Леди Бубиге қызмет еткен, бірақ кішкентай Фанниге ғашық болған жас ағылшын қызметшісінің тарихы") деген слоган, бұл туынды бастапқы материалдың әдепсіз юморын қаншалықты дәл бейнелейтінін көрсетеді. 2003 жылы ол 1-ші аймақта DVD форматында жарық көрді.
Радиоға бейімделу
Джон Скотнидің драмалық өңдеуімен жасалған төрт бөлімді радиоға бейімдеуі 1986 жылғы сәуір айында BBC Radio 4 арнасында эфирге шықты. Екі бөлімді "Джозеф Эндрюс ремикс" бейімдеуі 2021 жылғы шілдеде BBC Radio 4 арнасында көрсетілді. Оны Шон МакКенна жазды, және Филдингтің әйелінің көмегімен роман жазу процесін көркемдеп бейнеледі, осы уақытта олар Тори үкіметіне қарсы анонимді сатиралары үшін жазадан қорқып, ақша таппауға тырысып күрескен.
Басылымдар
Генри Филдингтің "Wesleyan Edition of the Works of Henry Fielding" – Филдингтің шығармаларының стандартты жинағы. Сенімді қағаз басылымдары:
Филдинг, Генри. "Джозеф Эндрюс, Шамела және басқа да жазбалар". Гомер Голдбергтың редакциясы. (Нью-Йорк: W. W. Norton & Co., 1987) Веслиан мәтініне негізделген (жоғарыда қараңыз). Сын мақалалары мен контексттік материалдардың іріктемесі қоса берілген. Филдинг, Генри. "Джозеф Эндрюс және Шамела". Джудит Хоулидің редакциясы. (Хармондсворт: Penguin, 1999) Бұл басылымның мәтіні 1742 жылғы 10 маусымда жарық көрген екінші басылымға негізделген. Филдинг, Генри. "Джозеф Эндрюс және Шамела". Томас Кеймердің редакциясы. (Оксфорд: World's Classics, Oxford University Press, 2008) Веслиан мәтініне негізделген.
Fielding, Henry Joseph Andrews with Shamela and Related Writings. Edited by Homer Goldberg. (New York: W. W. Norton & Co., 1987) Based on the Wesleyan text (see above). Includes selections of critical essays and contextual material. Fielding, Henry Joseph Andrews and Shamela. Edited by Judith Hawley. (Harmondsworth: Penguin, 1999) The copy text of this edition is based on the second edition released on 10 June 1742. Fielding, Henry Joseph Andrews and Shamela. Edited by Thomas Keymer. (Oxford: World's Classics, Oxford University Press, 2008) Based on the Wesleyan text.
Сын
Баттестин, Мартин Филдингтің өнерінің моральдық негізі: «Джозеф Эндрюс» романы бойынша зерттеу. (Коннектикут: Веслиан университетінің баспасы, 1959) Голдберг, Гомер «Джозеф Эндрюс» өнері. (Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1969) Уотт, Ян Романның қалыптасуы. (Лондон: Пимлико, 2000).