Кіріспе

Жүз жылдық соғыс кезіндегі теңіз шайқасы

Слюйс шайқасы ( /s//l//ɔɪ//z/; ), сондай-ақ л'Эклюз шайқасы деп те аталады, 1340 жылдың 24 маусымында Англия мен Франция арасында болған теңіз шайқасы. Ол Слюйс портының (французша Эклуз) жол жағында, Зеландия мен Батыс Фландрия арасындағы қазір сазданған сағада өтті. 120–150 кемеден тұратын ағылшын флотын Англияның Эдуард III, ал 230 кемелі бар француз флотын Франция адмиралы, бретондық рыцарь Хьюг Кьерет және Франция констеблі Николя Бехуше басқарды. Бұл шайқас Жүз жылдық соғыстың алғашқы шайқастарының бірі болды. Эдуард 22 маусымда Оруэлл өзенінен жүзіп, француздарға кездесті, олар оның Слюйс портына жолын кесті. Француздар өз кемелерін үш қатарға тізіп, үлкен жүзбелі жауынгерлік платформалар құрды. Ағылшын флоты жел мен толқынның артықшылығын алу үшін біраз уақыт маневр жасады. Осы уақыт ішінде француз кемелері бастапқы орналасқан жерлерінен шығысқа қарай итеріліп, бір-бірімен келісіп қалды. Бехуше мен Кьерет кемелерді бөліп, флотты жел мен толқынға қарсы батысқа қарай жылжуға бұйрық берді. Француздар осы тәртіпсіздікке түскен кезде ағылшындар шабуыл жасады. Ағылшындықтар француздарға қарсы маневр жасап, оларды жеке-жеке жеңіп, көптеген кемелерін басып алды. Француздар 16 000–20 000 адамнан айырылды. Бұл шайқас ағылшын флотына Ла-Манш бұғазында теңіз үстемдігін берді. Алайда, олар бұл мүмкіндікті стратегиялық тұрғыдан пайдалана алмады және олардың жетістігі француздардың ағылшын аумақтарына және кемелеріне жасаған шабуылдарын тоқтатпады. Оперативтік тұрғыдан алғанда, бұл шайқас ағылшын әскеріне қонуға және кейін француздық Турне қаласын қоршауға мүмкіндік берді, бірақ ол сәтсіз аяқталды.

Соғыстың себебі

1066 жылғы Нормандық жаулап алудан бастап ағылшын монархтары Франциядағы титулдар мен жерлерге ие болды, олардың иелігі оларды Франция патшаларының вассалдарына айналдырды. Француз монархтары ағылшын билігінің өсуін жүйелі түрде тежеуге тырысты, мүмкіндік туған сайын жерлерін тартып алды. Ғасырлар бойы Франциядағы ағылшын иеліктерінің мөлшері өзгеріп отырды, бірақ 1337 жылға қарай Францияның оңтүстік-батысындағы Гаскония және Францияның солтүстігіндегі Понтье ғана қалды. Өз бетінше ойлайтын гаскондардың өзгеше әдет-ғұрыптары мен тілі болды. Олар өндірген қызыл шараптың көп бөлігі Англияға экспортталып, тиімді саудаға айналды. Осы саудадан алынған салық ағылшын патшасының кірісінің көп бөлігін құрады. Гаскондықтар өз істеріне араласатын француз патшасымен қарым-қатынас орнатуға қарағанда, оларды тыныш қалдырған алыстағы ағылшын патшасымен байланыс құруды жөн көрді. Франция королі Филипп VI мен Англия королі Эдуард III арасындағы бірқатар келіспеушіліктерден кейін, 1337 жылдың 24 мамырында Филипптің Париждегі Ұлы Кеңесі Эдуардтың вассалдық міндеттемелерін бұзғаны үшін Аквитания герцогтігін, тиісінше Гасконияны Филипптің қолдарына қайтаруға келісті. Осылайша жүз жылдық соғыс басталды, ол 116 жылға созылды.

Қарсылық жасайтын әскери-теңіз флоттары

Соғыс басталғанда теңізде француздардың басымдығы болды. Галереялар Жерорта теңізі елдері тарапынан бұрыннан қолданылып келген, ал француздар оларды Ла-Манш бұғазында пайдалану үшін бейімдеді. Құбырларының тереңдігі аз болғандықтан, олар суы аз жерлерге еніп, маневр жасай білуге қабілетті болды, бұл оларды шабуылдар жасауға және тікелей ұрыста кемелермен күресуге тиімді етті. Француз галереялары Генуя мен Монакодан жалдаған галереялармен күшейтілді. Француздар ағылшынның сауда кемелерін, ең алдымен Гаскон шарабы мен Фландрия жүн саудасын тоқтата алды, сондай-ақ Англияның оңтүстік және шығыс жағалауларына еркін шабуылдар жасады. Галереяларды басқару – мамандық саласы болды және жоғары білікті экипаждарды талап етті, олар көбінесе Генуядан, Монакодан және, аз дәрежеде, Жерорта теңізінің басқа да порларынан шақырылған. Англияда арнайы салынған әскери флот болған жоқ; Эдуардтың тек үш соғыс кемесі болды. Король ағылшын саудагерлерінің кемелерін реквизициялауға сүйенді. Когтардың суға батып кетуі терең, корпусы дөңгелек және кеме ортасындағы мачтаға орнатылған бір үлкен желкенмен қозғалды. Олар алдыңғы және артқы жағына ағаш «қамалдар» қосылып, мачта басына күзет мұнаралары орнатылып соғыс кемелеріне айналдырылды. Олар көптеген жауынгерлерді тасымалдауға қабілетті болды. Олардың жоғары борты жақын арада жүзетін кемелерге қарағанда артықшылық берді, әсіресе олар қамалдармен жабдықталған кезде, олардан жебелер немесе бұрандалар атуға немесе жау кемелеріне тас лақтыруға болады. Англияның жалпы құқығы бойынша, корольдіктің қызметке алынған кемелердің иелеріне өтемақы төлеуі талап етілді, бірақ іс жүзінде король аз және кешігіп төледі, бұл кеме иелерін қаруға шақыруға тартындырды.

Бұрынғы қызметі

1338 жылдың наурыз айында француз галереялары Портсмут қаласын басып алып, қиратты. Сентябрь айында Арнемуйден шайқасы аталатын қатал шайқастан кейін Уолхереннен жүн тасымалдаған бес ағылшын кемесі тұтқындалды. Жоғалған кемелердің арасында Эдуардтың үш әскери кемесінің екеуі болды: Кристофер және "үлкен кеме" Ког Эдуард. Қазан айында Саутгемптонның маңызды порты басып алынып, өртелді. Келесі жылы Хейстингс қаласының кезек келді. 1339 жылы француздар жалдаған генуэздік жалдамалы әскерлер арасында наразылық туды, олардың командирі оларға жалақысын төлемеді. Кінәлінің француздар екенін ойлап, бір топ делегация тамыз айында француз патшасымен кездесуге өтініш жасады. Делегация түрмеге қамалды, бұл генуэздік экипаждардың көтеріліс көтеріп, Жерорта теңізіне қайта оралуына себеп болды. Көтерілісші теңізшілер Генуяға келгенде, биліктегі патрицистерді құлату үшін бүлік ұйымдастырды. Жаңа үкімет француздармен жаңа келісімдер жасасуға құлықсыз болды. Бірнеше кеме капитаны осыған көндірілгенімен, ағылшын агенттері оларды сатып алды. 1340 жылдың қаңтарында ағылшындар Булонь портына шабуыл жасады, онда француз галереяларының көп бөлігі портың жағасында орналасқан және нашар күзетілген болатын. Тұманды пайдаланып, ағылшындар француздарды күтпеген жерден шапты және 18 галереяны, 24 басқа кемені, көптеген теңіз жабдықтарын және портың көп бөлігін жойды, содан кейін кері шегінді. Француздардың қолында тек 6 галерея қалды, олар оны 22 ескекпен толықтырды. Галереяларын жоғалту француздың ағылшынның оңтүстік жағалауына қауіптің азаюына және ағылшын кемелерін шабуылға жіберуге мүмкіндік берді. 1340 жылдың қысы мен көктемінде Диппе, Ле Трепорт және Мерс француз порттарына сәтті шабуылдар жасалды. Француздар ағылшындардың сауда кемелерін тартып алу тәсілін қолданды. Филипп "Теңіздің Ұлы Армиясын" құруға бұйрық берді, оған көбінесе нормандықтардан 200 кеме жиналды. Қазіргі француз құжаттары флоттың құрамында 202 кеме болғанын көрсетеді: 6 галерея, 7 патшалық соғыс кемесі, 22 ескекпен жүретін баржа және 167 сауда кемесі. Экипаж құрамы 19 000-нан астам адамды құрады, бірақ олардың арасында тек 150 қарулы сарбаз және 500 арбалетші болды. Оған Франция адмиралы, бретондық рыцарь Хьюг Кьерет және Францияның жоғары әскери шендісі, Францияның ұлы констеблі Николя Бехуше басшылық етті. Алты галереяға Пьетро Барбавера басшылық етті, ол Жерорта теңізінде қарақшылықпен айналысып тәжірибе жинаған. Гаскония соғыстың себебі болғанымен, Эдуард оған аз ресурстар жұмсай алды және 1340 жылы солтүстік-шығыс Франциядағы негізгі күштерімен наурыз жүргізуге бел буды. Ол әскерін құрлыққа шығарып, континенттік одақтастарымен – Қасиетті Рим империясының бірнеше мемлекеттерімен және Францияға қарсы қыста көтеріліс жасап, сәуірде шабуылға шыққан фламандтармен байланысуды жоспарлады, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 18 мамырда осы күштерге қарсы француз шабуылдары басталды, нәтижелері әртүрлі болды. Эдуардтың одақтастары ағылшын армиясының оларды нығайтуын күтіп, саны жағынан кемдікке тап болды.

Кіріспе

Эдуард өзінің әскерін сәуірдің ортасында Фламанд Зеландиясындағы Слюйске (қазіргі Слюйс) жеткізуді жоспарлаған болатын, бірақ көптеген ағылшын сауда кемелері, оларға тиісті төлемдерді алу мүмкін емес екенін біліп, жиналуға бас тартты. Көп жағдайда олар осыған көз жұмған үшін шенеуніктерге пара бергені болжамды. Кету күні бірнеше рет кейінге шегерілді. 4 маусымда Корольдік кеңес қолдарындағы кемелермен жүзуге шешім қабылдады, бірақ олар тек 600 қарулы адамды тасымалдай алатын. 10 маусымда кеңес теңіз әскерінің 8 маусымда Фландрияның басты порты Слюйске келгені туралы хабарды алаңдаумен қабылдады. Кьерет пен Бехуше ағылшындардың континентпен байланысын үзіп тастады. Олар жолды бұғаттағанда, тағы 11 кеме оларды күшейтіп, француз күштерінің жалпы санын 213 кемеге жеткізді. Шайқас кезінде Звин сағасы толып, қазіргі Слюйс теңізден 8 шақырым қашықтықта орналасқан. Кеңесте өткір пікір алмасу болды. Кентербери архиепископы Джон де Стратфорд, корольді жоғалту қаупі бар екенін және экспедицияны тоқтату керектігін талап етті. Стратфорд кеңестен ашуланып шығып кетті. Кемелерді ұйымдастыруға жауапты адамдар Стратфордтың пікірін қолдағаннан кейін король оларды жеке өзі сөккен. Эдуард ашуланып: «Қорқып жүргендер үйде қалуы мүмкін» деді. Бірқатар нұсқаулар берілді. Жағалау қорғанысы әлсіретілді. Корольдік офицерлерге кешіккен теңізшілерден ешқандай сылтауды қабылдамауға бұйрық берілді. Эдуард жеке өзі Англияның ең ірі порты Ярмуттың кеме иелеріне қарсы сөйледі. Осы уақытта жүктелген аттар түсіріліп, бұрынғы көлік кемелері тез арада соғыс кемелеріне айналдырылды, оларға бастиондар, коррамалар және қарау тұрақтары қосылды. Қазіргі заманғы тарихшы Джонатан Сампшен «шын мәнінде таңғажайып» деп сипаттағандай, 20 маусымға дейін Оруэллде үлкен флот жиналды. Ағылшын флотының жалақы төлеу тізімдері жоғалып кеткендіктен, тарихшылар флоттың мөлшерін анықтау үшін куәгерлердің бағалауларына сүйенді. Сақталған кемелердің 66-сы аты-жөнімен белгілі, ал жалпы саны 120-150 кеме болған деп есептеледі. Олар 1300 қарулы адам мен 1000 ұзын садақшыны тасымалдады. Эдуардтың лейтенанттары Нортгемптон және Хантингдон графтары болды. Флот 1340 жылдың 22 маусымында ертеңгі сағатта жүзіп, келесі күні түстен кейін Слюйск жол айлағын көріп қалды. Эдуард Бланкенберге тоқтады және кешке Реджинальд Кобхемді, сэр Джон Чандосты және Стивен Ламбкинді француз флотын барлау үшін жағаға жіберді. Эдуардтың ниеті белгілі болды; ол Звин арнасымен Брюггеге жүзіп, әскерін құрлыққа түсіріп, қиын жағдайдағы одақтастарын қолдауды жоспарлаған. Ағылшындарды байқаған француздар Эдуардтың Слюй портына кіруіне кедергі келтіруге тырысты. Олардың флоты үш қатарға бөлініп, бірінен соң бірі орналасты, әрқайсысы Звин сағасының 5 шақырымын алып жатты. Әр қатардағы кемелер "қамалдар қатарындай" жау кемелерінің өтуіне кедергі келтіру үшін тізбектер мен арқандармен байланыстырылды. Алдыңғы қатарда бірнеше ірі кемелер орналасқан, соның ішінде тұтқынға алынған ағылшын кемесі "Кристофер" де болды. Бұл қорғанысқа шыққан флоттың ортағасырлық тактикасы еді. Галереялардың тәжірибелі командирі Барбавера бұл жағдайға алаңдады, олардың зәкірде маневрлеуге қабілетсіз екенін және кемедегі ағылшын садақшыларының шабуылына ұшырауы мүмкін екенін түсінді. Ол француз командирлеріне теңізге шығып, желдің бағытын алуға кеңес берді, осылайша олар ағылшындар құрлыққа түскен кезде шабуылдай алады немесе шабуылдың қаупімен бұл әрекеттің алдын алады. Констебль ретінде жалпы басқаруды жүзеге асырған Бехуше теңіз операциялары туралы аз білген. Ол Барбавераны қарапайым қарақшы ретінде қарады және ағылшындардың өткізіп алу қаупін болдырмау үшін, кіреберісті ұстап тұруды талап етті.

Шайқас

Кобхэм сол түні кеш француз флотының жағдайы туралы есеп берді. Эдуард келесі күні, 24 маусымда, жоғары толқын кезінде, жел мен су ағынының артықшылығын пайдаланып, күн оларға тиімді болуы үшін маневр жасап, жолға түсті. Дәстүрлі пікір бойынша шабуыл сағат 15:00-де басталды. Шамамен бір күн бойы тізбектер мен арқандармен байланысқаннан кейін, жел мен жаңбыр оларға қарсы болғандықтан француз кемелері бастапқы орналасқан жерлерінен шығысқа қарай ығысып, бір-біріне тіреліп қалды. Бехуше мен Кьерет кемелерді бөліп тастауға бұйрық берді, бірақ бұл қиынға соқты және флот жел мен ағысқа қарсы батысқа қарай жылжуға тырысты. Осылайша, дезорганизацияланған күйде олар ағылшын кемелерімен кездесті. Эдуард француз флотына қарсы үш кемеден тұратын топтарды жіберді, екі кемесінде садақшылар, ал біреуінде қарулы жауынгерлер болды. Садақшылары бар ағылшын кемелері француз кемесіне жақындасып, әр садақшыдан минут сайын оннан астам жебе атып, палубасына шашыратып жіберді; содан кейін қарулы жауынгерлер кемеге шабуылдап, басып алатын болды. Қазіргі заманғы тарихшылар Джонатан Сампсон мен Роберт Харди ағылшын садақшыларының садақпен ату жылдамдығы француз қолдарындағы арбалетшілерден екі-үш есе жоғары болғанын, ал садақтың қашықтығы арбалеттен әлдеқайда артық болғанын айтады: Харди садақтың тиімді қашықтығы бар деп есептейді, ал арбалет үшін бұл көрсеткіш төмен. Шайқас теңіздегі құрлықтағы шайқас сияқты болды. Екі қарсы кеме бір-біріне тіркеліп, қарулы жауынгерлер қолға-қол соғысқа түсіп, қолдау көрсеткен әскерлер жебе немесе бұранда атып отырды. Шабуыл барысында Бехуше кемелерін тізбектеу тактикасы француздар үшін апатты болды, себебі ол ағылшындарға француздардың қалған бөлігі қозғалмай тұрғанда, жеке кемелерге немесе кемелердің шағын тобына үстем күшпен шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Ағылшын кемелеріндегі жауынгерлердің, әсіресе садақшылардың саны да көп болды. Лондондық садақшының айтуынша, ағылшын жебелері "қыста жауған қардай" болған. Көптеген француз кемелері қатал шайқастардан кейін басылып алынды. Барбавера өзінің маневрлі галереяларын француз кемелерімен байланыстырудан бас тартты және олар екі ағылшын кемесіне шабуылдап, басып алды. Бірнеше ағылшын ақсүйек әйелдері кемелері басылып алынғанда немесе батып кеткенде қаза тапты. Шабуыл ағылшындардың пайдасына шешілгенін көргеннен кейін, олардың фламанд одақтастары жақын порттардан шығып, француздың артқы қанатына шабуыл жасады. Эдуард ұлына жазған хатында француздардың "сол күні және одан кейінгі түні өте батыл қорғаныс көрсеткенін" айтты. Түнде француздың артқы қатарын бұзып, қашып кетуге тырысты. Галлереялардан басқа, бар болғаны 17 француз кемесі ғана құтыла алды. Ағылшындар 166 француз сауда кемесін басып алды. Француз флотының қалған 24 кемесі батырылды немесе өртеліп жанып кетті. Аз ғана тұтқынға алынды, ал су қан мен мәйіттерге толы болды. Француздардың 16 000-ден 20 000-ға дейін қаза тапқандарының көп бөлігі суға батып кетті. Екі француз командирі де тұтқындалды, Бехуше өз кемесінің мачтасына асылды, ал Кьерет екі жыл бұрын Арнемуйденде жасалған қырғын мен ағылшын жағалауына жасаған шабуылдары үшін жаза ретінде бас кесілді. Жағаға жүзіп жеткен француздар фламанд көрермендерімен өлтірілді. Тек төрт ағылшын рыцары және көптеген басқа ағылшын жауынгерлері қаза тапты; замандас хроникалар 400-600 деп бағалады. Ағылшындар әзілдеп, егер Слюйс портындағы балықтар сөйлей алса, француз тілінде сөйлейтінін айтты, себебі олар француз денелерінен дастархан толық болды. Бірнеше күн бойы толқындар мәйіттерді жағаға шығарды. Эдуардтың санына жебе немесе арбалеттің соққысы тиді. Сампсон былай қорытындылады: "Француздар қазіргі заманға дейін теңдесі жоқ теңіз апатына ұшырады".

Салдары

Тактикалық тұрғыдан алғанда, бұл шайқас Эдуардқа әскерін құрлыққа шығаруға мүмкіндік берді, ол Филипп VI-ға адал Фландриядағы Турнай қаласын қоршауға кірісті, бірақ науқан сәтсіз аяқталды. Шайқастан кейін француздар басып кіруден қорқып, әскерлерін жағалау аймақтарына шоғырландырды. Филип Барбавераны дезертирлік еткені үшін тұтқындауға бұйрық берді. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, жеңістің әсері шамалы болды. Бұл ағылшын флотына Ла-Манш бұғазында теңіз үстемдігін сыйлады, бірақ Филип Эдуардтан көбірек ресурстарға ие болды және қашып кеткен және шайқасқа қатыспаған кемелердің негізінде француз флотын жылдам қайта құруға қол жеткізді. Бір ай ішінде жаңа адмирал Роберт де Худето басқаратын француз эскадрильясы ағылшын жүнін тасымалдаған 30 сауда кемесін басып алып, экипаждарды теңізге тастады. Француз кемелері Солтүстік теңізде ағылшын сауда кемелерін жалмап, шотландтарға адам және оқ-дәрі жеткізуді жалғастырды. Дегенмен, теңіз тарихшысы Грэм Кушвей теңізшілердің жоғалуы нормандық және пикардиялық теңіз саудасына экономикалық құлдырау әкелді деді. Харфлер маңындағы Леурде теңізші болып жұмыс істеуге мүмкіндігі жоқ жаралы аман қалғандарды күту үшін қайырымдылық үйі құрылды. Ағылшын жағалау қауымдастықтары жеңіске қуанды және француз шабуылдарынан аман қалды деп ойлады. Олар жаңылысты, сол жылдың соңында француздар Уайт аралына, Портлендке, Тейнмутқа, Плимутқа және Ла-Манш аралдарына шабуыл жасады. Ағылшыздар қыркүйек айында Брестке шабуыл жасап, көптеген кемелерді, соның ішінде толық жүктелген алты генуэздік сауда кемесін басып алды. 1341 жылы француз, кастилиялық және португалиялық эскадрильялар Гаскониямен ағылшын байланысын табысты түрде үзіп тастады. Эдуард өзінің кейбір сыбайлас жемқор шенеуніктерін қызметтен шеттетуге тырысты және кемелерді ұсыныс беруден бас тартқан порттардың кейбір жеңілдіктерін жойды. Бұл шайқас кейіннен Эдуардтың алтын ақшасының бетіне түсірілді, онда король кемеде отырған күйі бейнеленген. Жазуы: IHC TRANSIENS PER MEDIUM ILLORUM IBAT ("Иса олардың арасынан өтіп бара жатып, өз жолын жалғастырды"), Лұқа 4:30-дағы Ізгі хабарға негізделген антифон, бұл мәтін сол кезде шайқаста зияннан қорғану үшін жиі шақырылған.