Кіріспе

Мурсупиалдың түрі – монито дель монте (Dromiciops gliroides), немесе colocolo opossum – Оңтүстік Американың оңтүстік-батысында (Аргентина және Чили) ғана табиғатта өсетін кішкентай мурсупиал. Бұл Microbiotheria ежелгі тобының жалғыз қазіргі түрі және Австралидельфия супертобының Жаңа дүниедегі жалғыз өкілі, ол басқа американ мурсупиалдарына қарағанда Австралия мурсупиалдарымен тығыз байланысты. Бұл түр түнгі және ағаштарда тіршілік етеді, Оңтүстік Анд тауларының Вальдивия ылғалды ормандарында Оңтүстік Америка тау бамбуғының қалың бұталарында мекендейді, мұнда оған жартылай ұстағыш құйрығы көмектеседі. Ол жәндіктер мен жемістер негізіндегі әртүрлі тағамдарды тұтынады.

Филогенезия және биогеография

Оңтүстік Американың қапшықты жануарлары Австралиядағылардың ата-тегі болуы мүмкін деген күдік туып келген, бұл екі құрлықтың ерте кайнозой дәуірінде Антарктида арқылы байланысқа түскенімен сәйкес келеді. Австралиядағы ең ерте белгілі қапшықты жануар – Джартия, ол шамамен 55 миллион жыл бұрын (м.ж.б.) эоценнің басында өмір сүрген, егеуқұйрыққа ұқсас примитивті жануар. Джартия ең ерте белгілі австралидельфийлік ретінде танылды, ал осы зерттеулер монито дель Монте Джартияны қамтитын кладтың соңғы өкілі екенін көрсетті. Бұл байланыс monito del monte-нің ата-тегі Австралиядан Оңтүстік Америкаға кері миграция жасаған болуы мүмкін деген ойға жетеледі. Monito del Monte мен Австралия қапшықты жануарларының арасындағы айырмашылық 46 миллион жыл бұрын пайда болған деп есептеледі. Dromiciops, Microbiotherium туысының мүшелерінен пайда болған деп саналады, ол Оңтүстік Американың ерте миоцен кезеңінен белгілі, ал кейбір авторлар осы туыстарды ажырату мүмкін емес деп есептейді. Pachybiotherium сияқты барлық басқа туыстар миоценнің соңында жойылып кеткен. Дегенмен, 2010 жылы әртүрлі қапшықты жануарлардың ядролық ДНК-сына ретротранспозон енгізілген орындарының талдауы, monito del monte-нің Австралидельфиядағы орналасуын растағанмен, оның тегінің осы суперорденнің ең төменгі тармағы екенін анықтады. Зерттеу сондай-ақ барлық қапшықты жануарлардың ең төменгі деңгейін Оңтүстік Американың басқа екі туысы (Didelphimorphia және Paucituberculata) құрайтынын, ал біріншісінің бірінші болып тармақталғанын растады. Бұл қорытынды Австралидельфияның Оңтүстік Америкада пайда болғанын (барлық басқа тірі қапшықты жануарлардың ата-тегімен бірге) және, мүмкін, Microbiotheria бөлінгеннен кейін бір реттік таралу арқылы Австралияға жеткенін көрсетеді. Антарктида түбегінен еоцен дәуіріндегі басқа бір австралидельфийлік, микробиотериялық Woodburnodon casei-дің қазба қалдықтары табылды, ал Патагонияда осымен байланысты ерте эоцендік woodburnodontid-тің қазба қалдықтарына да тапылды.

Тіршілік ету ортасы

Монтитос дель Монте Аргентина мен Чилидің жоғары таулы аймақтарындағы тығыз орманды жерлерде, негізінен ағаштарда тіршілік етеді. Олар су өткізбейтін колихуе жапырақтарынан шар тәрізді ұялар салады. Бұл жапырақтар мох немесе шөппен төселді де, ағаштың жақсы қорғалған жерлеріне – бұталардың астына, ағаш қуыстарына немесе құлаған ағаштарға орналастырылады. Кейде ұялар жасыру мақсатымен сұр мохпен жабылады. Бұл ұялар монто дель Монтеге белсенді кезінде де, қыстағанда да суықтан қорғаныс береді. Вальдивия ылғалды ормандарының жалғаспайтын бөліктерге бөлінуі белгілі бір аймақта монтос дель Монте санының азаюына себеп болады, бірақ оның аймақта кездесуіне немесе кездеспеуіне онша әсер етпейді.

Морфология

Монтито дель Монте – тышқанға ұқсайтын кішкентай торсықты жануарлар. Дромициопстердің тіс формуласы дидельфидтердегімен бірдей: барлығы 50 тіс. Олардың денесінің ұзындығы қысқа және тығыз түкпен жабылған, негізінен қоңыр-сұр түсті, иықтары мен арқасында ақ дақтар бар, ал құрсақ жағы көбінесе қаймақ түсті немесе ашық сұр. Монтито дель Монте-нің көздерінің айналасында ерекше қара сақиналар бар. Олардың кішкентай, түкті құлақтары дөңгелек келген, ал тұмсықтары қысқа. Басынан денесіне дейінгі ұзындығы шамамен , ал құйрығының ұзындығы шамамен құрайды. Олардың құйрықтары жартылай тұтқалы және көбінесе түкпен жабылған, құйрықтың төменгі жағын қоспағанда. Құйрықтарының түксіз бөлігі ағашқа жабысқанда сүрінуге көмектеседі. Құйрық табаны май жинақтайтын орган ретінде де қызмет етеді, оны қысқы ұйқы кезінде пайдаланады. Бір апта ішінде Монтито дель Монте дене көлемін екі есеге арттыратын май жинақтай алады.

Жыныстық диморфизм

Жаздың соңында аналық монтито дель Монте еркектерге қарағанда ірілеу және салмақты болады. Осы кезде әр жыныстың құйрықтарының мөлшері де өзгеше болады; аналықтардың құйрығы қалыңдау, олар там майды осы құйрығында жинақтайды; бұл айырмашылық аналықтардың қыстау кезеңінде еркектерге қарағанда көбірек энергияға мұқтаж екенін көрсетеді. Жыныстық диморфизм тек осы уақытта ғана байқалады, жыл бойы емес.

Көбею

Монтитос дель Монте бір жұптық көбейту жүйесіне ие. Аналықтарында төрт емшек бар, түкпен қапталған, жақсы қалыптасқан қалтасы болады. Олар көбінесе көктемде жылына бір рет көбейеді және бірден бесеуге дейін балалай алады. Олар ең көп дегенде төрт баласын баға алады, сондықтан егер бесеу болса, біреуі тірі қалмайды. Балалар қалтадан шығар кезде, шамамен бес айлық болғанда, ерекше ұяда күтім алады. Содан кейін анасы арқасында тасымалданады. Балалар сүттен айырғаннан кейін де анасымен бірге қалады. Аталық және аналықтары екі жылдан кейін жыныстық жарақатқа жетеді.

Диета

Монтито дель Монте-нің өмірі жәндіктер мен жемістерді тұтынуға байланысты, олардың әрқайсысы жеке-жеке толыққанды тамақтану үшін жеткіліксіз. Жемістер 16 түрлі өсімдіктен алынады, соның ішінде Tristerix corymbosus түрі ең қажеттісі болып табылады. Оңтүстік Аргентинаның қоңыржай ормандарында жүргізілген зерттеу D. gliroides пен Tristerix corymbosus арасындағы тұқымды таратудың өзара тиімді қарым-қатынасын көрсетті. Монтито дель Монте осы өсімдіктің тұқымын таратушы жалғыз жануар, және оның болмауы жағдайында өсімдік жойылып кетуі мүмкін. Монтито дель Монте T. corymbosus жемісін жейді, ал тұқымның өнуі оның ішегінде жүзеге асады.

Қорғау

Соңғы бірнеше жылда Dromiciops саны төмендеді және түр қазір "құрып кетуге жақын" деп жіктеледі. Осы азаюға көптеген факторлар ықпал етеді:

Егер Dromiciops құрып кету қаупіне ұшыраса, әсер ететін организм тек осы ғана емес. Dromiciops Ixodes neuquenensis кенесімен паразиттік қарым-қатынастың нақтылығын көрсетеді. Бұл кене тек Dromiciops-та ғана табылады, сондықтан оның тірі қалуы осы құрып кетуге жақын сүтқоректінің тірі қалуына байланысты. Т. corymbosus та осы түрдің тірі қалуына тәуелді, себебі Dromiciops тұқым таратушы болмаса, ол көбейе алмайды. Қазіргі уақытта консервациялық шаралар минималды деңгейде. Чилоэ аралында болашақ консервациялық жұмыстарға көмектесетін экологиялық зерттеулер жүргізілуде. Dromiciops Чилидегі қорғалатын аумақтар – Лос-Руилес ұлттық қорығы және Вальдивиялық жағалау қорығында, сондай-ақ Аргентинаның оңтүстігіндегі Чубут провинциясының Лос-Алерсес ұлттық саябағындағы Нотофагус орманында табылған.