Кіріспе

Австралиялық суретші (1902–1959)

Альберт Наматжира (; туған Elea Namatjira; 28 шілде 1902 – 8 тамыз 1959) – Орталық Австралиядағы Макдоннелл тауларынан шыққан Арренте суретшісі, Австралияның ең белгілі суретшілерінің бірі саналады. Қазіргі заманғы австралиялық өнердің пионері ретінде, ол өзінің буынындағы ең танымал абориген австралиялықтарының бірі болды. Ол Австралияның кең аудиториясынан танылған алғашқы абориген суретшісі еді. Батыс Арренте халқының мүшесі Наматжира Алис-Спрингстен 126 км оңтүстік-батысқа қарай орналасқан Херманнсбург лютерандық миссиясында туып өсті. Ол өнерге ерте жасынан қызығушылық танытты, бірақ 1934 жылға (32 жасында) дейін және Рекс Баттарбидің жетекшілігімен ғана сурет салуды қанағаттандыра бастады. Наматжираның еңбекті суреттерімен салынған, батыс өнерінен әсер алған шөлдің суреттері дәстүрлі абориген өнерінің абстрактілі суреттері мен символдарынан ерекшеленді және Германнсбург мектебінің пайда болуына ықпал етті. Ол Австралияда кеңінен танымал болды, ал оның туындыларының көшірмелері елдің көптеген үйлерінде ілінді. 1956 жылы Уильям Дарги салған Наматжираның портреті Арчибальд жүлдесін жеңіп алған алғашқы абориген болды. Наматжира 1953 жылы Королеваның тәж кию медалімен марапатталды және 1968 жылы Австралия пошта маркасында бейнеленді. Наматжира 1957 жылы толыққанды азаматтық құқықтарға ие болған Солтүстік территорияның алғашқы аборигені болды, бұл оған мемлекеттік қамқорлықтан босатылуға мүмкіндік берді. Бұл оған ұлттық, штаттық және аумақтық сайлауларда дауыс беруге, еркін қозғалуға және алкоголь сатып алуға байланысты шектеулерден азат болуға құқық берді; алайда, Солтүстік территорияда оның жерге иелену құқығы әлі де шектеулі болды. Дегенмен, үкімет Наматжираға дұрыс қарамайтын, ол көлігінің артқы орындығында ром бөтелкесін қалдырғаны үшін түрмеге қамалды. Бөтелкені алып, ішіп алып, содан кейін әйелін өлтірген адамның іс-әрекеттеріне байланысты туған жағдай осы жағдайға себеп болды. Қоғамдық және халықаралық наразылық салдарынан жауапкершілік туралы шешім өзгертілді және Наматжира Папуниядағы туған жерлік резерватта екі айдан кем уақыт өткізді. Австралия өнеріндегі "монументальді тұлға" ретінде танылған Наматжира өмір сүрген ең талантты Арренте суретшілерінің бірі саналады. Оның мұрасы халықаралық сыншылардың жоғары бағалауы, оның туған жерінің сайлау округіне оның атын беру және өнерге бейім ұрпақтары арқылы жалғасуда. Олар Наматжира жобасы деп аталатын өнер және естелік ұжымын құрайды, оның құрамына Рамзи және Арчибальд жүлделерін жеңіп алған шөбересі Винсент Наматжира кіреді.

Ерте өмір

Ол 1902 жылы Алис-Спрингстегі Намматжира мен Лжукатаның ұлы болып, Наммансбург Миссиясында, Нтаррияда дүниеге келді. Олар Батыс Арренте тайпасының адамдары еді. Наматжира Германсбург миссиясында өскен және ата-анасы христиан дінін қабылдағаннан кейін крещение рәсімінен өтті. Ол Элеа деп туылған, бірақ крещениеден кейін оның есімін Альбертке өзгертті. Бала кезінде ол өзінің айналасындағы нәрселерді суреттеп салған. Миссияда батыс үлгісінде тәрбиеленді, мектепке қатысты және жатақханада тұрды, ата-анасынан бөлек. 13 жасында Наматжира бастау рәсімі үшін далаға оралды, дәстүрлі мәдениетпен танысты және Арренте қауымының мүшесі ретінде қабылданды. Ол сонымен қатар миссияда және жақын мал фермаларында темірші, ағаш шебер және малшы болып жұмыс істеді.

Мансап

Наматжира 1934 жылы миссиясында Мельбурннан келген екі суретші – Рекс Баттарби мен Джон Гарднердің көрмесі арқылы батыс стиліндегі сурет салумен танысты. Оның суреті сыйлықты жеңіп алған алғашқы абориген суретшісі болды.

Көркем туындылар, стиль және сын-пікірлер

Наматжираның туындылары Австралия ландшафтының түрлі-түсті және алуан түрлі бейнелері болды. Оның 1936 жылғы алғашқы ландшафттарының бірі – «Орталық Австралия ландшафты», көлденең жасыл төбелермен жатқан жерді көрсетеді. Тағы бір ерте туындысы, «Ажанци су қоймасы» (1937) судың ішіндегі көріністі нақты бейнелейді, Наматжира су бетіндегі шағылысты тапқыр тұспалдайды. Ландшафт контрастты түстердің үйлесіміне айналады, бұл тәсілді батыс суретшілері жиі қолданады, мысалы, «Қызыл Блафф» (1938) картинасында қызыл төбелер мен жасыл ағаштарды көрсетеді. «Орталық Австралия шатқалы» (1940) тастардың және су бетіндегі көріністердің егжей-тегжейлі бейнесін ұсынады. «Гүлдейтін бұталар» картинасында Наматжира алдыңғы пландағы гүлдеген гүлдерді артқы пландағы шөл және тік жарлардың құнарсыздығымен салыстырады. Наматжираның ағаштарға деген құштарлығы жиі айтылғандықтан, оның ағаштарды бейнелеген туындылары ландшафт емес, портреттерге жақын болды, бұл «Ghost Gum Glen Helen» (шамамен 1945–49) картинасында жақсы көрінеді. Оның ерекше сурет салу стилі, өлімінен кейін бірқатар сыншылар тарапынан батыс мәдениетіне сіңісуінің нәтижесі деп сынға ұшырады, ал емес оның тақырыбына деген шынайы байланысының немесе табиғи стилінің көрінісі деп қарастырылмады. Наматжираның туындылары дәстүрлі еуропалық ландшафттарға ұқсас болғанымен, олар елге және қасиетті орындарға деген оның сезімімен толы болды. Ол қайталау, күрделі өрнектер және жоғары көкжиектерді пайдаланып, өмір сүрген екі әлемнің стильдерін үйлестірді.

Кейінгі өмірі

Байлығының арқасында Наматжира көп ұзамай жалған сөздер мен тілектерге толы өмір сүре бастады, бұл тілектерді алудың белгілі бір тәсілі болды. Арренте тайпасының мүшелерінің барлық мүлкін бөлісуге міндетті болғандықтан, Наматжираның табысы артқан сайын, оның туыстары да көбейді. Бір кезде ол 600-дан астам адамды қаржылай қолдап отырды. Ақшалық жағдайын жеңілдету үшін Наматжира мал өсіретін шаруашылықты жалға алып, отбасына пайда әкелуді көздеді. Бірақ бастапқыда берілген жалға алу құқығы кейіннен жоққа шығарылды, себебі ол жер қайтарылған әскерилердің арасындағы сайлаудың бөлігі болды, сондай-ақ, Наматжираның осы жерге ата-тегі бойынша ешқандай құқығы болмады. Содан кейін ол Алис-Спрингсте үй салуға тырысты, бірақ жер сатып алуда алданып қалды. Оған сатылған жер су тасқынына ұшырайтын аймақта болды және тұрғын үй салуға жарамсыз еді. Аумақтар министрі Пол Хаслук оған Алис-Спрингстің шетіндегі қорықта тегін жер ұсынды, бірақ ол ұсыныстан бас тартты. Наматжира мен оның отбасы Моррис-Соактағы қираған лашықта тұруға мәжбүр болды, ол Алис-Спрингстен шалқары орналасқан құрғақ арна, қазіргі таңда қалалық лагерьлердің бірінің орны. Австралияның ең ұлы суретшілерінің бірі саналғанына қарамастан, Наматжира кедейлікте өмір сүрді. Оның жағдайын БАҚ кеңінен жариялады, бұл көпшіліктің наразылығына әкелді. 1957 жылы үкімет Наматжира мен оның әйелін Солтүстік территориядағы аборигендерге қатысты қолданылатын шектеуші заңдардан босатып жіберді. Наматжира 55 жасында толыққанды азаматтық құқықтарға ие болуға шақырылды, бұл оған дауыс беруге, жер иеленуге, үй салуға және Солтүстік территориядағы басқа аборигендер сияқты алкоголь сатып алуға мүмкіндік берді. Ол 1953 жылғы әл-ауқат туралы жарлыққа сәйкес «абориген» ретінде жіктелуден босатылды. Моррис-Соакта Фэй Айова атты абориген әйелі қаза тапқанда, Наматжира лагерьге алкоголь әкелгені үшін кінәлі деп танылды, бұл шешімді сот судьясы Джим Лемейр қабылдады. Ол сот отырысында сөгіс алды. Сол кезде Солтүстік территорияда аборигендерге алкоголь беру заңмен тыйым салынған. Наматжира кланның ағасы және Хермансбург суретшісі Хенох Раберабаның қол жеткізе алатын жеріне, яғни, көлік орындығына ромның бөтелкасын қалдырды деген айып тағылды. 1953 жылғы әл-ауқат туралы жарлық бойынша аборигенге (қамқорлықтағы адамға) ішімдік ұсынғаны үшін айыпталған Наматжира алты айға бас бостандығынан айырылды. Наматжира сот шешіміне қарсы Солтүстік территорияның Жоғарғы сотына шағымданып, оның қорғауын Викториядағы аборигендер құқығын қорғау кеңесі қолдады. Жоғарғы сот айыпты күшінде қалдырды, бірақ жазаны алты айдан үш айға дейін қысқартты. Австралияның Жоғарғы соты апелляциялық шағымды қабылдамады. Наматжираға деген жалпы көңіл зейін мен жарлықтың жұмыс істеуіне байланысты жағымсыз жарияланымдар Австралияда және шетелде кеңінен таралды. Халықтың наразылығынан кейін, аумақ министрі Пол Хаслук араласып, жаза Папуниядағы аборигендердің қорығында өтелді. Ол медициналық және гуманитарлық себептермен екі айдан кейін босатылды.

Соңғы жылдар

Түрмеге қамалғаннан кейін көңілі құлаған Наматжира Папуниядағы шағын үйінде Рубинамен бірге өмір сүруін жалғастырды, онда ол жүрек талмасына ұшырады. Альберттің Фэй Айованың туысы оған сүйекті бағыштаған деп сенгендігіне куәліктер бар (өлмеуге дейін "әндетіп" жіберу туралы осы ойды танымал саяхат жазушысы, аборигендердің жақтасы және Альберттің 1956 жылғы жылдам сапарын ұйымдастырушы Франк Клюн да қолдады). Алис-Спрингс ауруханасына жеткізілгеннен кейін Наматжира өзінің ұстазы Рекс Баттарбиді үш пейзаж сыйлап таң қалдырды, одан да көп картина жасайтынын уәделеді; алайда, бұл уәде орындалмады. Ол 1959 жылғы 8 тамызда Алис-Спрингсте пневмония салдарынан асқынған жүрек ауруынан қайтыс болды.

Жұмыс

Наматжира қайтыс болған кезде ол барлығы шамамен 2000 картина салған. Бүгінде ол Австралияның ең ұлы суретшілерінің бірі және аборигендер құқықтары үшін күрескеннің алғашқысы ретінде құрметпен еске алынады. Өліміне екі жыл қалғанда Наматжираның авторлық құқығының бір бөлігі роялти алу үшін бір компанияға сатылды. Алберт Наматжираның авторлық құқығы 1983 жылы, оның өсиеті бойынша оның жесірі мен балаларына тиесілі болса да, мемлекеттік қорғаншы тарапынан сатылды. 2017 жылдың қазан айында авторлық құқық отбасының Альберт Наматжира қорына қайтарылды. Бұл келісімді филантроп Дик Смит, өнер сатушы Джон Браккенрегтің атынан жасаған қайырымдылық арқылы мүмкін болды, оның 1957 жылы Наматжираның өнерін пайдалану арқылы авторлық құқықты алғаны айтылды.

Ресми

Наматжира 1968 жылы «Австралия Посты» басып шығарған пошта маркаларында, 1993 жылы оның туындыларының мысалдарымен және 2002 жылы Наматжираның туған күніне арналған маркалар сериясында еске алынды. Элис-Спрингстен батысқа қарай созылған 2-ші мемлекеттік тас жол Наматжираның құрметіне «Наматжира драйв» деп аталды. 2013 жылдың қаңтар айында Наматжираның акварелінде маңызды орын алған екі эвкалипт ағашы, мұра нысаны ретінде тіркелу процесі кезінде өрт сөндірушілердің қолынан жойылды, бұл «өте қайғылы және мәдени вандализмнің қорқынышты әрекеті» деп бағаланды. 2015 жылы «Твин Гумс» учаскесі тағы да мұра тізіміне енгізу үшін ұсынылды.

Өнер саласында

Наматжира туралы бірнеше деректі фильмдер түсірілді (өмірінде кем дегенде үш), соның ішінде 1947 жылғы «Наматжира суретші» деректі фильмі. Наматжира көптеген әндердің тақырыбы болған. Кантри жұлдызы Слим Дасти 1960 жылдары «Namatjira» әнін жазған алғашқы әртіс болды, ал Рик пен Тель Кери 1963 жылы «The Stairs That Namatjira Climbed» әнімен одан әрі құрмет көрсетті. Басқа құрметтердің ішінде Джон Уильямсонның 1986 жылғы «Mallee Boy» альбомынан «Raining on the Rock» және «The Camel Boy» (2005 жылғы «Жұлдыздар шамшырағы» альбомынан); австралиялық «Not Drowning, Waving» тобының 1993 жылғы «Цирк» альбомындағы «Альберт Наматжира» әні, сондай-ақ Midnight Oil тобының сол жылғы «Truganini» әні бар. Сондай-ақ, әйгілі патриоттық ән «Мен австралиялықпын», Арчи Роучтың «Native Born» әні және Джефф Драммонд жазған «Наматжира» әні Пат Драммондтың 2004 жылы шығарған «Шахмат жиынтығы» атты саяси активтік альбомына енді. «Наматжира жобасы» 2009 жылы басталған, Наматжираның өмірі мен шығармашылығына арналған, Big hART ұйымының жүлделі театрлық қойылымын қамтитын қоғамдық-мәдени дамыту жобасы болды. 2017 жылдың 28 шілдесінде Google Наматжираның 115 жылдық мерейтойын Австралиялық пайдаланушылар үшін арнайы Doodle арқылы атап өтті, оның Австралия өнері мен мәдениетіне қосқан зор үлесін мойындады.

Ұрпақтар

Альберт Наматжираның көптеген ұрпақтары Элис-Спрингстегі "Ильтия Нтжарра – Көптеген қолдар" өнер орталығында сурет салады. Альберт Наматжираның шөбересі Винсент Наматжира 2019 жылы Рамсей өнер сыйлығын жеңіп, танымал суретші атанды. Винсенттің 2014 жылғы "Альберттің тарихы" сериясы Альберт Наматжираның өмірі мен мұрасын көрсетеді. Бұл серия туралы Винсент: «Әжем маған қуанышпен қарар деп ойлаймын, мүмкін, маған күлімсіреп; себебі мен оны есімнен шығармаймын. Мен оның есімін және біздің отбасымыздың тарихын әрі қарай жеткізе беремін» деді. Серияда Альберттің өмірін баяндайтын 13 туынды бар. Винсенттің туындылары 2017, 2018 және 2019 жылдары Арчибальд сыйлығының финалистері болды және 2020 жылы сыйлықты жеңіп алды. Винсенттің 2021 жылы жарық көрген, "Альберттің тарихы" сериясынан суреттер қосылған арғы атасы туралы кітабы 2022 жылы Австралия кітап индустриясы сыйлығында "Кіші баспалардың жыл балалар кітабы" номинациясына іліккен.