Кіріспе
Абердарон – Уэльстің Гвинед графтығындағы Ллин түбегінің батыс шетінде орналасқан қауымдастық, сайлау округі және бұрынғы балықшылар ауылы. Ол Пвлхелидің батысында және Кэрнарфонның оңтүстік-батысында жатыр, халқы 965 адамды құрайды. Қауымдастыққа Бардси аралы (Йнис Энлли), Портор аймағындағы жағалау және Анелог, Лланфаелрис, Пенсиэрау, Роширваун, Ридлиос, Уучминдд және Й Риу ауылдары кіреді. Оның ауданы 50 шаршы километрден сәл кем. Й Риу және Лланфаелрис ұзақ жылдар бойы ортақ пасторлармен және жақын орналасуымен байланысты болған, бірақ бастапқыда өздері шіркеулік аудандар болған. Бодферин/Бодверин ауданы 19 ғасырда біріктірілді. Бұл ауыл – «20 мың қасиеттілер аралы» деп аталатын Бардси аралына (Йнис Энлли) саяхат жасаушы паломниктің соңғы тоқталыс орны болды. 18 және 19 ғасырларда кеме жасау орталығы және порты ретінде дамыды. Кен өндіру және тас карьерлері маңызды жұмыс берушілерге айналды, әктас, қорғасын, жасмық және марганец («Манго») экспортталды. Абердарон жағалауының батыс бөлігінің жергілікті атауы Порт-Симддеде теңізге қарай созылған ескі пирс қираған қалдықтары бар. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кен өнеркәсібі құлдырап, Абердарон біртіндеп демалыс орнына айналды. Жағалау сулары Pen Llŷn a'r Sarnau ерекше қорғау аймағының (Ardal Cadwraeth Arbennig Pen Llŷn a'r Sarnau) құрамына кіреді, бұл Ұлыбританиядағы ең ірі теңіздік қорғалатын аймақтардың бірі. Жағалаудың өзі Абердарон жағалауы мен Бардси аралының арнайы қорғалатын аймағының (Ardal Gwarchodaeth Arbennig Glannau Aberdaron ac Ynys Enlli) бөлігін құрайды. 1956 жылы бұл аймақ Льеннің көрнекті табиғи сұлулық аймағына (Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Llŷn) қосылды. Абердарон, Бардси аралы және Й Риуда қорғалатын аймақтар құрылды.
Этимология
Абердарон "Дарон өзенінің сағасы" дегенді білдіреді, бұл Абердарон шығанағында (Бае Абердарон) теңізге құятын Дарон өзеніне (Афон Дарон) сілтеме. Өзеннің өзі ежелгі кельт дініндегі емен ағаштарының құдайы Даронның құрметіне аталған, ал "Дар" сөзі – еменді білдіретін ежелгі уэльс тіліндегі сөз. Сондықтан, бұл атаудың түбірі Абердаре және Дар өзенімен (афон Дар) ортақ.
Тарихқа дейінгі дәуір
Абердаронның айналасындағы аймақта мыңдаған жылдар бойы адамдар қоныстанған. Mynydd Ystum-дағы Castell Odo төбе бекінісінен алынған археологиялық деректер, оның құрылысының кейбір кезеңдері ерекше ерте, қола дәуірінің соңында, қазіргі уақыттан 2850 және 2650 жыл бұрын басталғанын көрсетеді. Құрылыс мүлдем қорғаныс мақсатында болған, бірақ кейінгі кезеңдерде қорғаныс маңыздылығы азайған, ал соңғы кезеңде бекіністің қабырғалары қасақана тегістелген, бұл қорғану қажеттілігінің жойылғанын көрсетеді. Мелионнайдтағы қола және темір дәуірінің қос сақиналы бекінісі кем дегенде б.з.д. 8/7 ғасырдан 3/2 ғасырға дейін қарқынды пайдаланылған және сондай-ақ қасақана тегістелген. Абердарон қорғанышсыз шаруалар қауымына айналған болуы мүмкін. Птолемей Льен түбегін "Ганганорум Промонториум" деп атаған; Ганганилер – Ирландияда да кездесетін кельт тайпасы, және олардың Ленстермен тығыз байланыста болған деген болжам бар.
Тарих
Абердарондағы шіркеудің ежелгі қасиетті орын (пана) құқығы болған. 1094 жылы Гвинедтің қуғынға ұшыраған патшасы Гриффид ап Кюнан, тағын қайтарып алуға тырысқанда, шіркеуде пана тапты; ол монастырь қауымының қайығымен Ирландияға қашып кетті. Абердаронның ортағасырлық елді мекендері: Иссели (Бугелис, Рединфра, Двирос, Анхеграйг, Киллифелин, Гвтриан, Дьюглаудд және Бодернабдуи), Уучсели (Анелог, Пвиллдефайд, Лланлавен, Истохелиг, Бодермид, Трекорнен), Ультрадарон (Пенрин, Кадлан, Исго, Лланлавен) және Бодридд (Пеникаэрау, Бодридд, Бодддог) болды. Бұл жерлер қазіргі шіркеулік приход ұғымынан бұрын пайда болған. Кейбіреулері өздері шағын ауылдарға айналған, ал кейбіреулері кейін бөлініп кетті. Мысалы, қазіргі Бодридд шаруашылығы ортағасырлық елді мекеннің бір бөлігі ғана. Англиядағы азамат соғысынан кейін, Оливер Кромвель басқаратын парламентарийлер қатаң протестанттық режимді енгізген кезде, католицизм аймақта басым дін болып қала берді. Көбінесе роялистерді қолдаған католиктер көбінесе сатқын деп есептелді және дінді жоюға тырысты. Қуғын-сүргін тіпті Абердаронға дейін жетті, 1657 жылы Й Ривтен Гвен Гриффитс «папист» ретінде төртінші сессияға шақырылды. Өнеркәсіптік саласында, тау-кен өндірісі, әсіресе 1827 жылы марганец табылған Y Ривте, маңызды жұмыс орындарының көзіне айналды.
Басқару
Абердарон, Бардзи аралы, Бодферин, Ланфаелрис және Й Риу – Каернарфонширдегі Кантреф Льеннің құрамындағы Цимидман комотындағы азаматтық приходтар болатын. 1834 жылғы Кедейлер заңына түзету енгізу туралы заңға сәйкес, приходтар «одақтарға» біріктірілді: 1837 жылы Пвлхелли Кедейлер заңы одағы құрылды. 1848 жылғы Қоғамдық денсаулық сақтау туралы заңға сәйкес, кедейлер одағының аумағы Пвлхелли ауылдық санитарлық округіне айналды, ол 1889 жылдан бастап Каернарфоншир округі кеңесінің басқаруымен жергілікті басқарудың екінші деңгейін құрады. Y Риу 1886 жылы кішігірім Ланфаелриске қосылды; ал 1894 жылғы Жергілікті басқару туралы заң бойынша қалған төрт приход Ллиен ауылдық округінің (Dosbarth Gwledig Llŷn) құрамына кірді. Бодферин, Ланфаелрис және Бринкроу мен Ллангвоннадлдың бір бөлігі 1934 жылы Абердаронға біріктірілді. Ллиен ауылдық округі 1974 жылы таратылды, ал Бардзи аралы Абердаронға қосылып, Гвинендтің жаңа округіндегі Дуйфор округінің құрамындағы қауымдастық құрды; Гвиненд бірыңғай билікке айналғаннан кейін 1996 жылы Дуйфор жергілікті билік аймағы ретінде таратылды. Қазіргі уақытта қауым Гвинед кеңесінің сайлау бөлігін құрайды, ол бір кеңесшіні сайлайды; Plaid Cymru партиясынан Уильям Гарет Робертс 2008 жылы қайта сайланды. Абердарон қауымдық кеңесінде 12 сайланған мүше бар, олар үш округтің өкілдері: Абердарон Де, Абердарон Двирин және Абердарон Гогледд. 2008 жылғы сайлауда он тәуелсіз кеңесші және бір Plaid Cymru өкілі қарсылықсыз сайланды. 1950 жылдан бастап Абердарон Каернарфон парламенттік округінің бөлігі болды. 2010 жылы қауым Dwyfor Meirionnydd сайлау округіне ауыстырылды. Сенатта 2007 жылдан бері Dwyfor Meirionnydd сайлау округінің құрамына кіреді, оны Plaid Cymru партиясынан Даффид Элис Томас ұсынады, ол 2011 жылға дейін ассамблеяның төрағасы болды. Сайлау округі Орталық және Батыс Уэльс сайлау аймағының бір бөлігін құрайды.
География
Абердарон Баэ Абердаронның жағалауында, Афон Дарон және Афон Килл-и-Фелин өзендерінің қосылған жеріндегі шағын аңғарда, батыста Учминдд және шығыста Трвин-и-Пенрин аралығында орналасқан. Бұғаздың аузында екі арал тұр: Ыныс Гвилан Фаур және Ыныс Гвилан Фах, олар бірге Ынысодд Гвиландод деп аталады. Ыныс Гвилан Фаурдың биіктігі 108 футқа (33 метрге) жетеді. Льен түбегі – теңіз эрозиясына ұшыраған платформа, Сноудония массивінің жалғасы, құрамында кембрийге дейінгі тау жыныстары бар күрделі геологиялық құрылымына ие. Шығыс жағынан Mynydd Rhiw, Mynydd y Graig және Mynydd Penarfynydd таулары Trwyn Talfarach теңізіне дейін созылатын 5 шақырымдық магмалық тау жыныстарынан тұратын тізбек құрайды. 800 футтан (244 метрден) жоғары биіктіктегі жоталардың үстіңгі бөлігінде қатты габбро орналасқан. Mynydd Rhiw солтүстік жағында 997 футқа (304 метрге) көтеріліп, Мэрилин санатына жатады. Y Rhiw ауылының үстінен көтеріліп тұрған Clip y Gylfinhir таудың жартасы көзге түседі. Mynydd Penarfynydd – Британ аралдарындағы интрузивті, қабатты магмалық тау жыныстарының ең жақсы сақталған мысалы. Y Rhiw-тің шығысында теңіз деңгейінен жоғары және төмен жатқан кең жазықтар орналасқан. Бұл жердегі жартас жыныстары жұмсақ, сондықтан теңіз оларды және жартасты балшықты құмды тозуға айналдырып, кең Porth Neigwl (немесе Hell's Mouth) жағажайын құрады. Бардси аралы Pen y Cilден 2 шақырым қашықтықта орналасқан, онда тағы бір Мэрилин – Mynydd Enlli тауы бар. Аралдың ені 1 шақырым, ал ұзындығы 2 шақырымды құрайды. Солтүстік-шығыс жағы теңізден тік көтеріліп, 167 метр биіктікке жетеді. Батыс жазықтығы салыстырмалы түрде тегіс және өңделген егістік жерлерді қамтиды, ал оңтүстік бөлігінде арал аралға дейін тарылып, жартыаралымен байланысады. Абердарон маңындағы жағалауда көптеген кеме апаттары орын алған. 1822 жылы Бардси аралының маяк кемесі құлап, алты адам қаза тапты; ал 1859 жылдың 26 қазанындағы үлкен дауылда көптеген кемелер жоғалып кетті, тоғыз кеме Порторда құлап, жетісінде барлығы қаза болды. Оңтүстік жағалауда кемелер оңтүстік-батыс желдері мен қауіпті жағалау ағыстарының салдарынан Порт-Нейгвл жағажайына айдалып кететін. Транзит 1839 жылы, Арфестоун келесі жылы, ал Генри Кэтрин 1866 жылы жоғалып кетті.
Көрнекті орындар
Кейде оны "Солтүстік Уэльстің жерінің соңы" деп, ал уэльс тілінде Pendraw'r Byd (шамамен "дүние шеті") деп атайды. Абердарон – саяхатшылар үшін демалып, күш алған соңғы орын болған, сондықтан қажылар Бардси бұғазының (Swnt Enlli) қауіпті суларынан өту мүмкіндігі күтіп, ауылда апталар бойы күтуге мәжбүр болған. Ауылдың үстінде, Афон Дарон өзенінің бойында 16-ғасырдың басында салынған тас үй – Бодвордда тұр, оның жанында толықтау диірмені болған; кейіннен екі үлкен кірпіштен тұрғызылған қанаттар қосылып, 17-ғасыр терезелері бар үш қабатты әсем фасадын құрады. Оңтүстікке қарай Penrhyn Mawr – 18-ғасырдың соңында салынған, ірі және екі жақты ферма. Ол 2014 жылы ашылды.
Бардси аралы
Бардзи аралы, материктен 3 шақырым қашықтықта орналасқан, неолит дәуірінде мекенделген, және шатырлардың іздері сақталған. 5 ғасырда арал қуғынға ұшыраған христиандарға пана болды, және кішкентай кельт монастыры болды. Әйгілі Кадфан 516 жылы Бретаньдан келіп, оның басшылығымен Сент-Мэри аббаттығы салынды. Ғасырлар бойы арал "жердегі ең батыл және ең жақсы адамдардың жерленген қасиетті орны" ретінде маңызды болды. Бардтар оны "кешірім, рақым және кешірім елі, көкке апаратын жол және жұмаққа апаратын қақпа" деп атады. 1188 жылы аббаттық әлі де кельт мекемесі болды, бірақ 1212 жылы августиндіктерге тиесілі болды. Бүгінде ескі аббаттың 13 ғасырлық қоңырау мұнарасының қираған қалдықтары ғана қалды. Қираған жерлердің арасында кельт кресі орналасқан, онда аралға жерленген 20 000 әулие туралы айтылады. 1986 жылы арал ұлттық табиғат қорығы деп жарияланды және Абердарон жағалауы мен Бардзи аралының арнайы қорғалатын аймағының бір бөлігі болып табылады. Қазір бұл мыңдаған құстардың көшіп өтетін жолында орналасқан, құстарды бақылауға тамаша орын. 1953 жылы құрылған Бардзи құс және далалық обсерваториясы (Gwylfa Maes ac Adar Ynys Enlli) жыл сайын 8000 құсты ұстап, сақиналайды, олардың көші-қон үлгілерін зерттейді. Бардзи арал қоры 1979 жылы аралды сатып алды. 2000 жылы траст аралдағы қой шаруашылығына жалдамалы жұмыс іздегенін жариялағанда, 1100 өтініш түсті. Қазіргі уақытта жалдау құқығы Құстарды қорғау жөніндегі Корольдік қоғамға тиесілі, ал жер табиғи ортаны сақтау үшін басқарылады. Жылқы, репа және швед өсіріледі; ешкі, үйрек, қаз және тауық шаруашылығында өсіріледі, сондай-ақ қой мен Уэльс қара малдарының аралас тобы бар. Киттер мен дельфиндерді сақтау қоғамы аймақтағы киттермен жұмыс істеп келеді. Жағалаудан бірнеше түрді, ең бастысы – бөтелке мұрынды дельфиндерді байқауға болады.
Ланфаелр
Ұлттық трестің меншігіндегі Порт Иггоға Ланфаелристен, Абердаронның шығысынан, Нант-и-Гадвендегі қолданыстан шыққан марганец кенішінің жанынан тік беткеймен жетеді. Иггодан жағажайға дейінгі жолдың жанынан жардан құлап түсетін Пистиль-и-Газег сарқырамасы көрінеді. Бұқтың шығыс жағында Порт Алум орналасқан, онда Нант-и-Гадвен ағысы теңізге құяды. Оңтүстікке қараған жағажайы ұсақ, тығыз құмнан тұрады. Батыс жағында Артур патшаның өзінің басты жауы Мордредке қарсы соңғы шайқасы Порт-Кадлан маңында болған деп есептеледі. Жағалауда Артурдың қарындасының есімімен аталған Маен Гвенонви тасы жатыр. Лладрон Мелрис – Лланфаелрис пен Й Риу арасындағы шекарадағы екі үлкен тас. Ескі әңгімелерде, бірнеше жыл бұрын ұрылар Әйіргі Мейлрис шіркеуіне ақша ұрлау ниетімен кіргені айтылады. Іс жүзінде ұсталғаннан кейін, олар қашып кетпек болып, Y Rhiw-қа жақындағанда қолға түсіп, сол жерде өлтірілген; тастар олардың жерленген жерін көрсетеді. Тағы бір нұсқада, олар шіркеу шекарасын кесіп өткенде, құдайға қарсы жасағандары үшін тасқа айналған дейді.
Портор
Портор – Абердароннан солтүстікке қарай орналасқан, тегіс ақ құмды шығанақ. Құм құрғағанда аяқ астында сызылтайды немесе шырылдайды. Ай тәрізді жағажайдың артында салыстырмалы түрде қатты тау жыныстарынан тұратын тік жартастар көтеріліп тұр, олардың арасынан жартастарды толқынды теңіз ойып жасаған. Бұл шығанақ – жағалау, төбе және егістік жерлерді қамтитын Ұлттық сенім қорының иелігіндегі орталық, соның ішінде Mynydd Carreg және Mynydd Anelog та бар. Төбелерде басып тұрған желдің әсерінен қалыптасқан қалың етекті бұталар мен қышқыл топырақта өсетін жусан мен балдырқан шөптері өседі. Жартастар – қарақара құстардың бекінісі, ал тоқылдақтар мен кайралар үшін ұялау орыны. Төменгі жартастарда, толқындар жеткізіп тұратын жерлерде көптеген лишайниктер, теңіз балдырлары, губкалар, итті тырнақтар мен кесірткелер кездеседі. Оңтүстікке қарай Динас Бах және Динас Маур жатыр, бұл 600 миллион жыл бұрын пайда болған, лавадан қалыптасқан егіз түбектер, Темір дәуірінде алғашқы бекінілген орындар болған деп саналады. Жартастарда киттивактар, баклан және қара қазды көруге болады, ал сары тасқын сияқты шаруашылық құстары қышқыл топырақта жиі кездеседі. Бұл жер торф кесіп отын алуға, мал жаюға және қауымның ымырасымен жалпы жерге еніп келген, негізінен балықшыларға баспана берді. 1802 жылы 20 жылдан кем уақыттан бері тұрған барлық жалдамалы жұмысшыларды шығарып тастау мақсатымен қоршау туралы заң қабылданды. Шығаруға қарсылық күшті болды және драгун жасағымен ғана басылды. Заң ақыры 1814 жылы қолданылды; жаңа жолдар салынды, шекаралар белгіленді, жер участалары бөлінді және батпақты жерлер құрғатылды. Mynydd Ystum-дағы Кастелл Одо – Еуропадағы ең ежелгі Темір дәуірінің ескерткіштерінің бірі, теңіз деңгейінен 146 метр биіктікте орналасқан. Диаметрі 50 метр болатын төбедегі қамалдың сегіз дөңгелек үйдің іздері сақталған; қазба жұмыстарынан табылған керамика б.з.д. 425 жылға жатады. Ауылдың шығысында Фелин Ушаф – қоршаған ортамен үйлесімде өмір сүру және жұмыс істеу жолдарын зерттейтін білім беру орталығы. Бұрынғы шаруашылық жерінде салынған, ол ауылдық дағдылар мен тұрақты егіншілік бойынша тұрақты курстар ұсынады. Бұл жерде Темір дәуірінің дәстүрлі дөңгелек үйі қайта жаңартылған.
Уучминд
Учминдр, Абердаронның оңтүстік-батысында, адамдар қоныстанған ұзақ тарихы бар. Аймақта мезолит дәуіріне тән кремний тастар табылды, ал Майнд Маурда неолит дәуіріне тән тас балқы табылды. Сонымен қатар, Трвин-Бычестиннің жағасынан римдік теңіз ілмегінің бөлігі табылған. 1990 жылы қызметін тоқтатқан бұрынғы жағалау күзетшісінің қарауылдық бекеті Бардси бұғазы мен аралға көрініс ашады. Бекетте аймақтың табиғи тарихына арналған көрме және жергілікті балалар салған қабырға суреті орналасқан. Брайх-и-Пвилл мүйісі – Ұлыбритания материгінде кездесетін, бір күн ғана гүлдейтін жарқын сары гүлдері бар тас раушанның жалғыз белгілі орны. Бұл жерде қажылар Бардси аралына қауіпті сапар жасамас бұрын Әзіре Мәриямның қорғауын тілеуге әдеттенген. Майнд Маурдың етегінде Ffynnon Fair бұлағы орналасқан, ол аралға аттанатын қажылардың соңғы тоқталысы болған; бұл құдық тәулігіне екі рет теңіз суымен жабылатын тұщы су көзі, және толқындар шегінген кезде мөлдір сумен қайтадан көрінеді. Бардси аралына бару үшін қажылардың дәстүрлі жері – қазіргі уақытта лобстер аулайтын Порт Мёдви шығанағы болған. Оңтүстікте Порт-и-Пистилл орналасқан, онда Ynysoedd Gwylanod аралдарының әдемі көрінісі бар, олар пуффин мен гагаркалардың мекені; сондай-ақ, Пэн-и-Силде кембрийге дейінгі лавалар ашық жатыр, олардың уақыт өте қалай өзгергенін көрсетеді.
Y Rhiw
Y Rhiw тау басындағы шағын елді мекені шығысқа қарай 4 миль (6 км) жерде орналасқан. Ллин аймағынан Сноудонияға қарай әдемі көріністер ашылады. Mynydd Rhiw тауының беткейінде кейінгі тас дәуіріне жататын жерлеу қоршауы және неолиттік кеніштері бар. Mynydd y Graig тауының жанында үш төбешік бекінісі, бірнеше дөңгелек үйлер және темір дәуірінің соңына дейін салынған деп есептелетін террасалы егістіктер орналасқан; Plas yn Rhiw, Ұлттық Трастқа тиесілі, 17 ғасырдың басында салынған үй, ол 1939 жылы Китинг әпкелері Клауг Уильямс Эллистің кеңесімен қайта жаңартылды. Бұл үйдің Порт-Нейгвлге викингтердің шабуылдарын тоқтату үшін 10 ғасырда Мерион Гох салған бұрынғы қорғалған үйдің орнында немесе жанында салынғанына сеніледі. Y Rhiw-дегі Bwlch y Garreg Wen, 1731 жылы салынған, Ллинде кездесетін шаруалардың үйінің бір түрі – кроглофт коттеджі.
Plas yn Rhiw, owned by the National Trust, is an early 17th century house that was restored by the Keating sisters in 1939, with advice from Clough Williams Ellis. It is believed that the house is on or near the site of an earlier defended house, built by Meirion Goch in the 10th century to prevent incursions by Vikings into Porth Neigwl. Bwlch y Garreg Wen at Y Rhiw, built in 1731, is a croglofft cottage, a type of agricultural worker's house found in Llŷn.
Көлік
Абердарон B4413 тас жолының батыс жағында орналасқан. Тас жол шығысқа қарай Лланбедрогқа дейін созылады, онда ол A499 Pwllheli–Abersoch тас жолымен қосылады. Bardsey Boat Trips Порт-Медви мен Бардси аралы арасында жолаушылар паромдарын іске асырады. Бұларға қоса, Пвлхели мен арал арасында жүретін Enlli Charters компаниясы да бар. Паром кемесіндегі жолаушылардың түсуі үшін, су тасқыны төмендеген кезде, кеме трактормен кемежайға дейін сүйреледі. Автобус қызметін екі компания ұсынады. 17-маршрутты Nefyn Coaches компаниясы орындайды. Бұл маршрут Pwllheli–Llanbedrog–Mynytho–Nanhoron–Botwnnog–Sarn Meyllteyrn–Penygroeslon–Rhoshirwaun–Aberdaron бағытында дүйсенбіден сенбіден бастап күніне алты рет қатарға (барып-қайтып) жүреді. Абердаронға қарайтын екі маршрут Брин-Кроес арқылы өтеді. Arriva Buses Wales компаниясы сенбі күндері кешкі уақытта барып-қайтып жүретін маршрутты ұсынады. 17-маршрутқа Nefyn Coaches компаниясының 17b маршруты қосымша, ол дүйсенбіден сенбіге дейін күніне екі рет, көбінесе бірдей бағыт бойынша, бірақ Пенлех пен Ллангвоннадқа Абердаронға немесе Пеннисерау мен Й Ривке қарай Пвиллге қарай қызмет көрсету үшін бағыттарын өзгертеді. Nefyn Coaches компаниясының тағы бір маршруты – 8b, ол тек сәрсенбі күндері Нефьен, Rhydlios, Rhiw және Uwchmynydd арасында жүреді. Сәрсенбі күнінен басқа жұмыс күндері Nefyn Coaches компаниясының 334 маршруты Rhydlios пен Nefyn арасында таңертеңгі маршрутпен жүреді. Түстен кейін Uwchmynydd-тен Нефьинге және Пвлхелиге қарай тағы бір рейс орындалады. Әр жұмыс күні кешке Penygroeslon–Uwchmynydd маршруты бойынша автобус жүреді, ал сәрсенбі күндері мектеп демалысында Rhydlios–Pwllheli автобусы жүреді.
Мемлекеттік қызметтер
Су және санитарлық жағдайды Dŵr Cymru компаниясы қамтамасыз етеді, ол Glas Cymru компаниясына тиесілі, және кепілдік берілген компания болып табылады. Электр энергиясын таратушы компания – Scottish Power, ол Баск энергетикалық компаниясы Iberdrola-ның еншілес компаниясы. Уэльстің жедел жәрдем қызметі жедел жәрдем және фельдшерлік көмек көрсетеді; ал Солтүстік-Батыс Уэльс NHS Траст ауруханалық қызметтерге жауапты. Ең жақын аудандық аурухана – Пвлхеллидегі Ysbyty Bryn Beryl. Тәулік бойы жұмыс істейтін шұғыл және жедел жәрдем қызметі Бангордағы Ysbyty Gwynedd-те орналасқан. Денсаулық сақтау қызметтерін жалпы ұсыну Гвиненд жергілікті денсаулық сақтау басқармасының жауапкершілігінде. Құқық тәртібін сақтау Солтүстік Уэльс полициясының міндеті, ол 1967 жылы Гвинед полициясы ретінде құрылған. Солтүстік Уэльс өрттен қорғау және құтқару қызметі 1996 жылы Гвинед және Клвид өрт сөндіру бригадаларының бірігуі нәтижесінде құрылды; ол Аберсохтағы өрт сөндіру бекетінен жұмыс істейтін халықты қорғау қызметтерін ұсынады.
Білім
XIX ғасырдың басында мұқтаж балаларға арналған мектеп болды, ол төрт жылдық циклмен Абердарон, Ланфелрис, Бринкроу және Й Риу арасында ауысып отырды. Бастауыш білім беруді қазір 54 оқушысы бар Абердарон қаласындағы Ysgol Crud y Werin және 1880 жылы құрылған Роширваундағы Ysgol Llidiardau, онда 21 оқушы бар, қамтамасыз етеді. 2008 жылы Estyn инспекциясы барысында Ysgol Crud y Werin мектебінде тегін мектеп тамағына құқығы бар оқушылар болмады, ал 84 пайызының үйінде валли тілі басты тіл ретінде қолданылды; валли тілі – негізгі оқыту тілі. Ysgol Llidiardau мектебі соңғы рет 2009 жылы тексерілді; оқушылардың 18 пайызы тегін мектеп тамағына құқылы болды, ал 36 пайызының үйінде валли тілі басым тіл болды. Орта мектеп оқушылары көбінесе Ysgol Botwnnog мектебіне қатынайды.
Мәдениет
Абердарон – негізінен валлий тілінде сөйлейтін қауымдастық; халықтың 75,2 пайызы осы тілде сөйлейді. Әр апта сайын мобильді кітапхана қауымдастықтағы бірнеше нысанға барады; ал Аберсохта жарық көретін Лланв Ллиен аймаққа қызмет көрсетеді; жергілікті ағылшын газеттері – Кэрнарфон және Денбиг Геральд (Кэрнарфонда жарық көреді) және Кембриан жаңалықтары (Аберистуитте жарық көреді). Жазғы арфа орындаулары мен концерттері Сент-Хьюин шіркеуінде өтеді; ал жергілікті eisteddfod – Eisteddfod Flynyddol Uwchmynydd, Ysgol Crud y Werin мектебінде ұйымдастырылады. Ақын Р.С. Томас 1967 жылдан 1978 жылға дейін Сент-Хьюин шіркеуінің викариы болды; зейнетке шыққаннан кейін ол бірнеше жыл Й Ривте тұрды. Валлий тілін үйренген, қызу ұлтшыл болған ол, поэзиясын діни сенімдеріне негіздеді. 1995 жылы ол Әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығына ұсынылып, өз заманының ең үздік діни ақыны деп есептелді. Томас өлеңдерінің бірінің тақырыбы – 1780 жылы осы ауылда туған Ричард Роберт Джонс, "Дик Абердарон" деп танымал. Білімі аз болғанына қарамастан, ол 14 тілді еркін меңгерген және кітаптары мен мысығымен бірге жылдар бойы ел аралап саяхаттаған. Уильям Роулендс 1922 жылы ұлдарға арналған оқиғалық повесі үшін Ұлттық Эстеддфодтан жүлде алды. 1924 жылы жарық көрген "Y Llong Lo" атты кітабы Порт-Нейгвлге көмір әкелетін кемелердің біріне тығылып кірген екі жігіттің оқиғасын баяндайды. Оның өмірбаянын жазған Джозеф Пирс, Рой мен Мэри Кэмпбеллдің жарқыраған, түрлі-түсті киімдері, шалақы келбеті және жалаңаштық пен сексуалдық мәселелерге ұялмауы жергілікті тұрғындарды таң қалдырғанын айтады. Сонымен қатар, Кэмпбеллдердің алғашқы баласы, қызы Тереза, 1922 жылдың 26 қарашасындағы дауылды түні жергілікті акушердің көмегімен коттеджде дүниеге келді. Кэмпбеллдің алғашқы табысты және танымал өлеңі "Жалынды террапин" коттеджде аяқталып, Абердароннан баспасына жіберілді. XV ғасырдағы ең маңызды валлий ақындарының бірі саналатын Даффид Нанмор, "Gwallt Llio" поэмасында Uwchmynydd тауларындағы алтын түсті қыштардың жарқыраған сары түсін өзінің сүйіктісінің шашының түсімен салыстырды. 16 ғасырдағы ақын Левис Дарон, досы және әріптесі Тудур Аледке арналған жоқтау өлеңімен танымал, Абердарон қаласында туған деп есептеледі. 18 ғасырда Энн Гриффит – жүрек ауруларына арналған түлкі қолғаптарын қолдануды алғашқылардың бірі болып қолдаған жергілікті емші. Ол 1734 жылы дүниеге келді және бүкіл ересектік өмірін Uwchmynydd-тегі Брин Канайдте өткізді, онда ол өсімдіктер, ірімшік, алма саңырауқұлағы және жергілікті марганец жинап, дәрі-дәрмек жасады. Ол 1821 жылы қайтыс болды, бірақ жергілікті тарихшының еңбегінің арқасында оның жұмысы туралы мәліметтер сақталған. Йоркширде туған ақын Кристин Эванс жылдың жартысын Бардзи аралында өткізеді және қыстарын Uwchmynydd-те өткізеді. Ол Пуллиге мұғалім болып көшіп келіп, Бардзи аралындағы шаруа отбасына тұрмысқа шықты. 1976 жылы демалыста жүріп, өлең жаза бастады; оның алғашқы кітабы жеті жылдан кейін жарық көрді. "Cometary Phrases" 1989 жылы Валлий тіліндегі жылдың үздік кітабы деп танылды және ол 2005 жылы алғашқы Роланд Матиас сыйлығының иегері атанды. Браунхиллден келген әуесқой кинооператор Эдгар Эварт Притчард 1953 жылы Бардзи аралындағы өмір туралы түсірілген түсті фильмді "The Island in the Current" деп атады. Фильмнің көшірмесі Уэльстің Ұлттық экран және дыбыс мұражайында сақталады. 1946 жылы Y Rhiw-дегі сиыр қорасынан табылған шам шам қазір Сент-Фаганс Ұлттық тарихи мұражайында қойылған; ал Кастелл Ододан табылған темір дәуіріндегі қыш бұйымдар Бангордағы Гвинед мұражайы мен өнер галереясында көрсетіледі. 1953 жылы Бардзи аралындағы бұрынғы мектеп мұғалімі Дилис Кадваладр өзінің ұзын өлеңі "Y Llen" үшін Ұлттық Эстеддфодта Тақты жеңген алғашқы әйел болды; ал суретші Бренда Чемберлен Эстеддфодта өнер саласында екі рет алтын медальді жеңіп алды; оның салған кейбір қабырға суреттерін 1947 жылдан 1962 жылға дейін аралдағы үйі Каррегтің қабырғаларында әлі де көруге болады. Уэльс пен Англияда кеңінен көрмеге қойылған жануарлар дүниесі суретшісі Ким Аткинсон балалық шағын аралда өткізді және 1980 жылдары сол жерге қайта оралды. 1999 жылдан бастап Бардзи аралы Трасты аралда бірнеше апта жұмыс істейтін резидент суретшіні тағайындады, ол кейіннен материкте көрме ұйымдастырады. 2002 жылы валлий әдеби резиденциясы құрылды; әнші-күйші Ффлор Даффид алты апта бойы поэзия мен проза жинағын дайындады. Бардзи аралында "Бардзи патшасын" (Brenin Enlli) сайлау дәстүрі болды, ал 1820 жылдан бастап оны барон Ньюборо немесе оның өкілі тәжге тағайындайтын. Тәж қазір Ливерпульдегі Мерсисайд теңіз мұражайында сақталады, бірақ оны Гвинедке қайтару туралы шақырулар жасалып жатыр. Бірінші дүниелік соғыс басталғанда, соңғы патша, Лав Притчард, өзін және арал тұрғындарын әскери қызметке ұсынды, бірақ оны 71 жасқа толғандықтан тым ескі деп есептегендіктен қабылдамады. Притчард наразылық білдіріп, аралды бейтарап ел деп жариялады. Пеникейраудан келген, "Жабайы кеспе" дәрігері деп танылған фармацевт Оуэн Гриффит, базальдық жасушалық карциноманы, сонымен қатар тышқан жарасын емдеу үшін дәстүрлі шөпшілікпен емдеді. Бұл емдік әдіс 300 жыл бұрын Ирландиялық саяхатшыдан отбасыға берілген деп есептеледі. 1932 жылы ем алатын әйел қайтыс болды және оның өліміне қатысты тергеуде емге кінә тағылмаса да, Кэрнарфонширдің бас медициналық қызметкері баспасөзде бұл емді қызу айыптады. Бұрынғы пациенттер фармацевтке қолдау көрсетіп, Гриффитке және оның туысына медициналық лицензия беруді талап ететін петициялар Денсаулық сақтау министрлігіне жіберілді. Ауданда тұратын перилер туралы бірнеше халық ертегілері бар, олар Кардиган шығанағындағы көрінбейтін жерде тұрады. Бірінде Абердароннан келген шаруа үйінен шығар алдында әдетте сыртқа шығатын шаруа бір түні белгісіз біреумен сөйлесіпті, ол шаруаның неге ренжідігін сұрапты. Шаруа, қыңырсып, белгісіз біреу нені білгісі келетінін сұрапты, ол шаруаның бір аяғын өзіне тигізуін айтқан. Ол солай істеп, өзінің үйінен бір қабат төменде тағы бір үйді көріпті, ал шаруаның барлық қоқысы сол көрінбейтін үйдің қылызына түсіпті. Белгісіз біреу шаруаға үйінің есігін басқа жаққа жылдыруын сұрапты, шаруа да солай істеп, ескі есікті қабырғалапты. Сол күнден бастап шаруаның малдары гүлденіп, ол аймақтағы ең өнімді шаруалардың біріне айналды.
Considered one of the most significant Welsh poets of the 15th century, Dafydd Nanmor, in Gwallt Llio, compared the striking yellow colour of the rocks at Uwchmynydd, covered by golden hair lichen, to the colour of his loved one's hair. Lewys Daron, a 16th century poet best known for his elegy to friend and fellow poet Tudur Aled, is thought to have been born in Aberdaron. In the 18th century Anne Griffith was a local healer who was an early advocate of the use of fox glove for heart conditions. She was born in 1734 and lived all her adult life at Bryn Canaid in Uwchmynydd where she would collect plants, cheese, apple mold and local manganese to make remedies. She died in 1821 but details are known or her work due to a local historian. Yorkshire born poet Christine Evans lives half the year on Bardsey Island and spends the winters at Uwchmynydd. She moved to Pwllheli as a teacher and married into a Bardsey Island farming family. On maternity leave in 1976, she started writing poems; her first book was published seven years later. Cometary Phrases was Welsh Book of the Year 1989 and she was the winner of the inaugural Roland Mathias Prize in 2005. Edgar Ewart Pritchard, an amateur film maker from Brownhills, produced The Island in the Current, a colour film of life on Bardsey Island, in 1953; a copy of the film is held by the National Screen and Sound Archive of Wales. A candle lantern, discovered in 1946 in a cowshed at Y Rhiw, is now displayed in St Fagans National History Museum; and Iron Age pottery found at Castell Odo is on display at Gwynedd Museum and Art Gallery in Bangor. Dilys Cadwaladr, the former school teacher on Bardsey Island, in 1953 became the first woman to win the Crown at the National Eisteddfod for her long poem Y Llen; and artist Brenda Chamberlain twice won the gold medal for Art at the Eisteddfod; some of the murals she painted can still be seen on the walls of Carreg, her island home from 1947 to 1962. Wildlife artist Kim Atkinson, whose work has been widely exhibited in Wales and England, spent her childhood on the island and returned to live there in the 1980s. Since 1999, Bardsey Island Trust has appointed an Artist in Residence to spend several weeks on the island producing work which is later exhibited on the mainland. A Welsh literary residence was created in 2002; singer songwriter Fflur Dafydd spent six weeks working on a collection of poetry and prose. It was tradition for Bardsey Island to elect the "King of Bardsey" (Brenin Enlli), and from 1820 onwards he would be crowned by Baron Newborough or his representative; the crown is now kept at Merseyside Maritime Museum in Liverpool, although calls have been made for it to return to Gwynedd. At the outbreak of the First World War, the last king, Love Pritchard, offered himself and the men of the island for military service, but he was refused as he was considered too old at the age of 71; Pritchard took umbrage, and declared the island to be a neutral power. Owen Griffith, a qualified pharmacist from Penycaerau, who was known as the "Doctor of the Wild Wart", used a traditional herbalist remedy to cure basal cell carcinoma, also known as rodent ulcer; the remedy had supposedly been passed on to the family 300 years earlier by an Irish tinker. In 1932 a woman died while receiving treatment and, even though the inquest into her death found that no blame was apportioned to the treatment, the Chief Medical Officer for Caernarfonshire vociferously condemned the treatment in the press. Former patients came out in support of the pharmacist, and petitions were sent to the Department of Health demanding that a medical licence be granted to Griffith and his cousin. There are several folk tales of the Tylwyth Teg, the fairy people who inhabited the area and an invisible land in Cardigan Bay. One tells of a farmer from Aberdaron who was in the habit of stepping outside his house before retiring to bed. One night he was spoken to by a stranger, who asked why the farmer was annoyed by him. The farmer, confused, asked what the stranger meant and was told to stand with one foot on the stranger's. This he did, and could see another house, just below his own, and that all the farm's slops went down the chimney of the invisible house. The stranger asked if the farmer would move his door to the other side of the house, which the farmer subsequently did, walling up the original door; from that day, the farmer's livestock flourished, and he became one of the most prosperous men in the area.
Дін
6 ғасырда Абердарон қаласында Киелі Хьюин, Киелі Кадфанның ізбасары, шіркеу құрды; бұл жергілікті тұрғындар үшін ғибадат орны ғана емес, маңызды мекеме, монастырь және діни білім орталығы болды. Сондай-ақ, онда шаршы қоңырау мұнарасы бар. Шіркеу ауласында Y Meini Feracius a Senagus – 5 ғасырдағы екі христиан діни қызметкерінің қабір тастары орналасқан, олар 18 ғасырда Mynydd Anelog тауының жанындағы егістік жерлерде табылған. 2008 жылы шіркеу жаңа пастор Джим Коттердің, өзі гей болғандықтан, бір ер адаммен неке қиюына бата беруі салдарынан дауға ұшырады. Уэльс архиепискобы Барри Морган бұл әрекетке қарсы шықты. Архиепископтың наразылығына жауап ретінде пастор: «Бұл мәселе төңкеріліске ұшырады» деді. Лланфаелристің шіркеуі – Ұлыбританиядағы Киелі Мэльриске арналған жалғыз шіркеу, ол Киелі Кадфан мен Киелі Хьюиннің туысы болып табылады және олармен бірге Бреттаниядан Уэльске келген. Аңыз бойынша, шіркеуді аштық кезінде Абердаронға ұнмен келген саудагер салған; ол сатудан түскен пайданы жергілікті тұрғындарға арналған шағын шіркеу құрылысына жұмсаған. Ғимараттың көп бөлігі ортағасырлық кезеңге жатады; крещение тағы 15 ғасырға дейін созылады; солтүстік жағында қарапайым, қатты ағаштан жасалған орындықтар бар, ал оңтүстік жағында 19 ғасырға жататын ағаштан жасалған жеке орындықтар орналасқан. Қабірге Плас-ин-Риуді қалпына келтірген үш Китинг әпкесінің қабірлері қойылған. Порт Ягодан жоғарыда ежелгі Киелі Медин шіркеуінің орны бар; қазір бұл даланың ортасындағы үйінді ғана, ол Бодфериннің приход шіркеуі болған. Бұл аймақтағы алғашқы дінге бағынбағандардың бірі – Й-Риуден шыққан Морган Гриффит. 1745 жылы ол Пвиллидегі сотқа шақырылды, онда ол сенімінен бас тартқаны үшін түрмеге қамалды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол Й-Риуға оралып, уағыздауын жалғастырды. Қайта тұтқындалғаннан кейін ол Англиядағы түрме кемесіне қайтарылды, онда қайтыс болды. Ллин түбегіндегі ең алғашқы дінге бағынбаған шіркеулердің екеуі 1768 жылы Пенсикерауда және 1770 жылы Учминддта құрылды; ал Капел Небо 1813 жылы Й-Риуда салынды, ал Веслиан методистері 1832 жылы Капел Писгада олардың ізінен ерді. 1850 жылы Абердаронда сегіз дінге бағынбаған шіркеу болды, ал Й-Риуда бесеу, ал Бардси аралында біреу болды; Абердарон сонымен қатар ауыл орталығынан 2 км қашықтықта орналасқан Glan yr afon атты жетінші күндік адвентистердің жастар лагеріне де үй иесі болып табылады. 2001 жылғы халық санауы бойынша халықтың 73,9 пайызы өзін христиан деп санады, ал 15,0 пайызы дінге жатпайтынын мәлімдеді.
Спорт
Абердаронда көптеген желкенді регаталар өтеді, онда аймаққа тән клинкерден жасалған қайықтар қатысады; Порт Ягодағы жартастардан бас және колей балығын ұстауға болады; ал балық, сойқа және макрель көптеп кездеседі. Uwchmynydd-ке жету қиын, бірақ соло, скумбрия, восса және конгер ұсталады; huss балығы көп, ал линг балығы кейде ұсталады. Бұл Уэльс жағалау жолының бір бөлігі. Каякта Айбердароннан да, Порт-Нейгвлден де жүзуге болады, ал оңтүстікке қараған "күндізді жағалау" басты тартымды орын болып табылады; Порт-Нейгвлдің жағалауында каноэшілер үшін кемпингтік жайлар бар. Су ағындары көбінесе әлсіз болады, бірақ оңтүстіктен соққан жел немесе толқын болғанда жағаға түсу қиын. Аймақта тамаша суға секіруге болады. Бардси аралының су астындағы көріну қашықтығы 66 футқа (20 м) жетеді және теңіз жануарларының алуан түрлілігі бар; ол Гвинендтегі ең жақсы суға секіру орындарының бірі саналады. Ynysoedd Gwylanod әсіресе танымал, ал Bae Aberdaron-дағы Glenocum кемесінің құлауы жаңадан бастағандар үшін өте қолайлы, ең терең жері 26 фут (8 м); қазандықтың төменгі бөлігінде өте ірі конгер балығы мекендейді. Pen y Cil-де керемет суға секіруге болады, онда тақтатастан жасалған кеме құлауы және ерекше үңгірлік суға секіру бар; жақын жердегі Carreg Ddu – Бардси бұғазындағы оқшауланған жартасты арал, бірақ күшті ағындарға байланысты сақтық таныту қажет. Жағажайға бару жағалау бойында кең таралған. Оңтүстік-батысқа қараған Абердарон жағажайы құмды, көлбеу және қауіпсіз; ол 2008 жылы «Теңіз жағалау» сыйлығын алды. Порт-Нейгвл жағажайы 2009 жылы «Жасыл жағалау» сыйлығымен марапатталды. Абердарон жағажайы – барлық деңгейдегі серфингшілер үшін серфинг және бодиборд жасауға қолайлы орын, бірақ толқындар жартастың астындағы тастарға тікелей соққанда қауіпті болуы мүмкін. Көбінесе тәжірибелі серфингшілер солтүстік жаққа бет бұрады.