Кіріспе

Алтын бес фунт монетасы 1820 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін мерзімді түрде шығарылатын алтын бес фунт монета. Бес фунт стерлинг номиналды құны бар британдық алтын монета, сондай-ақ "бес еселік суверенит" деп те аталады. Ол 1820 жылдан бері үзіліс-үзіліс соғылып келеді, бірақ 1887, 1893 және 1902 жылдары ғана айналымға монета ретінде шығарылды. Тарихының көп бөлігінде монетаның сыртқы жағында Бенедетто Пиструччи салған Святой Георгий мен Аждаһа бейнесі сомдалған, бұл суверенит немесе бір фунттық алтын монетада дәстүрлі түрде қолданылады. Бес фунт монета 1816 жылғы Ұлы қайта соғудың бір бөлігі ретінде бекітілген алтын монеталардың бастапқы номиналдарының бірі болды. Ол 1820 жылға дейін соғылмады, содан кейін тек үлгілік монета ретінде ғана жасалды. 1826, 1829 және 1839 жылдары шағын көлемде қайтадан шығарылды, соңғысында Уильям Уайонның Уна мен Арыстан бейнесі қолданылды, ол өте жақсы бағаланды. Уна монетасы Корольдік монетаханада жарты ғасырға жуық уақыт бойы сатылып келгенімен, шамамен 400 дана ғана соғылған деп есептеледі. 1887 жылы ол алғаш рет айналымға шығарылды, сондай-ақ 1893 және 1902 жылдары да шығарылды, бірақ олардың көп бөлігі айналымға түспеді. 1911 жылы соғылған монеталар тек жинақ ретінде қолжетімді болды. 1887 және 1902 жылдары Сидней монетаханасында өте аз санда соғылды, олардың үстінде S таңбасы бар. Эдуард VIII монетасын дайындау үшін жасалған монеталар өте құнды; 2021 жылы біреуі 1,654,000 фунт стерлингке сатылды, бұл британдық монета үшін төленген ең жоғары баға. 1980 жылдан бері бес фунттық алтын монета Корольдік монетаханасы коллекционерлерге және алтын қоймасына иеленушілерге сату үшін көптеген жылдар бойы соғылып келеді. Көбінесе Пиструччидің дизайны қолданылса да, 2022 жылы Елизавета II-нің қазасына орай оның ұлы және мұрагері Карл III-нің бейнесі салынған естелік нұсқалары шығарылды.

Алғашқы басылымдар

Бес фунт номиналы алғаш рет 1820 жылы Георг III-нің суреті бар үлгілік монета ретінде соғылды. Аверсте патшаның оң бетінен жасалған бюсті, аңыз («Георг III, Құдайдың рақымымен Ұлыбританияның королі, сенімнің қорғаушысы») және дата көрсетілген, ал кері жағында Пиструччидің Георгий мен аждаһар дизайны, аңыз немесе датасыз бейнеленген. Бұл дизайн алғаш рет 1817 жылы «монархтың киімінде» пайда болды. Дизайнның төменгі сол жағында Пиструччидің тегі, ал сынған сүйектің жанында Монетахана шебері Уильям Уэлсли Поулдың инициалдары жазылған. Лобель 1820 жылғы бес фунттық монетаны сипаттап, Г.Ф. Кроутердің 1887 жылғы «Ағылшыс үлгілік монеталарына нұсқаулық» кітабының бір данасы, баспагердің құрметімен белгісіз біреуге сыйланған, 1820 жылғы монетаның жұмысы Георг III-нің қайтыс болуынан бірнеше күн бұрын аяқталғанын, ал Пиструччи патшаның қайтыс болған күні үйіне қайтып келе жатқанда шіркеу қоңырауларының патшаның өлімін жариялағанын естігенін айтқан. Ол дереу Корольдік монетаханаға оралып, ертесіне таңертең бес фунттық монеталар соғылуын бұйырған. Лобель бұл оқиғаны «нумизматика тарихының қызықты бір эпизоды» деп сипаттады. 1850 жылы жазған нумизмат Эдвард Хокинс патшаның қайтыс болуынан бұрын екі мәрте монархтық және бес фунттық монеталардың соғылғанын қамтамасыз ету үшін жасалған батыл әрекеттерді драмалық түрде сипаттады, бірақ Уильям Джон Хокинг және басқалар бұл мәселені зерттеп, монета қалыптары 29 қаңтарда патшаның қайтыс болуынан кейін ғана аяқталғанын анықтады. Шамамен 25 дана Корольдік монетахана қызметкерлеріне, танымал нумизматтарға және сол кездегі басқа да маңызды тұлғаларға таратылды, сондай-ақ Корольдік монетахана мен Британ мұражайына берілді. Олардың бірі 2021 жылдың қазан айында шамамен 635 000 фунт стерлингке сатылды. Бұл номиналдың келесі пайда болуы Георг IV патшалығында, 1826 жылы, сол жылғы сынақ жинағында тіркелді. 1829 жылғы бір монета белгілі. Аверсте патшаның сол бетінен жасалған бюсті және аңыз («Құдайдың рақымымен Георг IV») бейнеленген, ал кері жағында мантиямен жабылған тәжді қалқан және аңыз («Ұлыбританияның королі, сенімнің қорғаушысы») көрсетілген. 1826 жылғы монетаның шетінде «Сәндеме және сақтау; патшалықтың жетінші жылы» деген жазу бар, ал 1829 жылғы монетаның шеті тегіс. Вильгельм IV патшалығында бес фунттық монеталар шығарылмады.

Викторияның бес фунттық монеталары

Осы құндылықтағы келесі монета патшайым Викторияның билік басында ғана пайда болды, сол кезде Лобель барлық британдық монеталардың ең танымал және тартымдыларының бірі деп есептейді. Уна мен Арыстан Эдмунд Спенсердің 16 ғасырдағы «Фейри Квин» дастанында кездеседі. Монетаның беткі жағында патшайымның жас басы сол жаққа қарап тұр, айналасында жазу (Виктория, Құдайдың рақымымен Британия патшайымы, сенімнің қорғаушысы), ал артқы жағында ол Арыстанды сол жаққа жетектеп бара жатқан Уна бейнесінде, астында жазу (Жаратқан Ием қадамдарымды тураласын), бірақ кейбір монеталарда «Жаратқан Ием қадамдарымды бағыттайды» деп жазылған. Монета шетінде «әшекей және қорғау; билік еткенінің үшінші жылы» деген жазу немесе тегіс болуы мүмкін. Бұл монеталар тапсырыс бойынша соғылып, 1886 жылға дейін Корольдік монета соғу орталығымен сатылды; олардың бірнеше түрі бар және барлығы 400-ге жуық соғылған. 2021 жылы ерекше жағдайда сақталған бір данасы 1,44 миллион АҚШ долларына (£1,04 миллион) сатылды. Пиструччидің Георгий мен аждаһа бейнесі 1887 жылы мерейтойлық монеталардың бір бөлігі ретінде бес фунт монетаға қайта оралды, ал монетаның беткі жағын Джозеф Боем салған. Жаңа монетада «Виктория, Құдайдың рақымымен Британия патшайымы, сенімнің қорғаушысы» деген жазу бар. Britanniarum сөзінің қысқартылған түрі бір «Т» емес, «Т» деп жазылған: классикалық ғалым және саясаткер Глэдстон латынша көпшелік есімнің қысқартылуы екі дауыссыз әріппен аяқталуы керек екенін көрсеткен. 1887 жылғы бес фунт монета алғаш рет номиналды құнымен халыққа қолжетімді болды; бұрынғы монеталар үлгілік немесе сынақ монеталары болған. 1887 жылғы сынақ жиынтығының құрамында номиналды бағамен сатып алуға болатын монеталардан басқа, сынақ монеталары да соғылды. Бес фунт пен екі фунт монеталар көп таралған жоқ, олар негізінен естелік ретінде сақталды. Дегенмен, 1887 жылғы шығарылым бес фунт монетаны Ұлыбританиядағы ең жоғары номиналды монета етті. 1887 жылғы бес фунт монеталардың бір бөлігі Сидней монета соғу орталығында соғылып, артқы жағында S монета белгісі бар. Бұл өте сирек кездесетін монета, жеке қолында тек екі данасы ғана белгілі – біреуі 2021 жылы 660 000 АҚШ долларына (£480 000) сатылды. Пиструччинің артқы жағы 1893 жылы қайтадан қолданылды, ал монетаның беткі жағында патшайымның «Ескі бас» немесе «Жамылғы бас» бейнесі, айналасында жазу (Виктория, Құдайдың рақымымен Британия патшайымы, сенімнің қорғаушысы, Үндістан императоршасы) және жиегі, Юбилейлік шығарылымдағыдай, тісті болып келді. Виктория 1888 жылдан бері өзінің «Үндістан императоршасы» атағының, 1876 жылғы Корольдік титулдар туралы заңмен берілгенін, монетаға енгізуді талап етіп келді. 1892 жылдың 12 ақпанында Премьер-министр лорд Солсбери оған былай деп жазды: «Сіздің Мажестіріңіздің қызметкерлері Сіздің Мажестіріңіздің көптеген поддандыларына қатысты екенін көрсететін Үндістан императоршасы атағы монетада «Ind Imp» немесе «I. I.» немесе осыған ұқсас қысқартулар түрінде көрсетілуі керек деп санайды». Осылайша, «Үндістан императоршасы» деген қысқартылған атауы 1893 жылғы шығарылымда қолданылды, ол номиналды құнымен де, сынақ жиынтығының бөлігі ретінде де қолжетімді болды.

ХХ ғасырдың басындағы бес фунттық монеталар

1901 жылғы қаңтарда Виктория патшайымы қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы және мұрагері Эдуард VII-нің монетасын дайындау жұмыстары басталды. 1902 жылғы 1 қаңтарда Джордж Уильям де Соуллз салған суреті бар бес фунттық монета жарияланды. Корольдік монета жасау отауы король Эдуардтың монетасына мүмкіндігінше аз өзгеріс енгізуді шешті, ал алтын монеталар үшін Пиструччидің кері жағы қолданыла берді. Бес фунттық монеталар Эдуард VII-нің тәж кию рәсімін еске алу үшін, сондай-ақ құрметті жинақтармен бірге шығарылды. Монетаның алдыңғы жағында: «Эдуард VII, Құдайдың рақымымен барлық британдықтардың патшасы, сенімнің қорғаушысы, Үндістан императоры» деген жазу бар. «Omnium» (латынша «барлығының») деген сөз Бур соғысы кезінде империяның көрсеткен көмегіне деген құрмет ретінде қосылды, және бұл сөз 1953 жылға дейін британдық монеталарда кездеспеді. Эдуардтың билігі тұсында бес фунттық монеталар тек 1902 жылы ғана соғылды. 1902 жылы Сиднейде «S» белгісі қойылған шағын көлемде монеталар соғылды, олар өте сирек кездеседі. 1911 жылы бес фунттық монеталар сол жылы Георг V-тің тәж кию рәсіміне арналған сынама жинақтың бір бөлігі ретінде соғылды, бірақ белгісіз себептерге байланысты, қарапайым, сынама емес монеталар жасалмады. Бұл сол патшалықтың кезеңінде бес фунттық монеталардың жалғыз шығарылымы болды. Бұл монеталарда Бертрам Маккеннал салған Георг патшаның кескіні, Пиструччидің кері жағы және патшаның атын ауыстырудан басқа өзгеріссіз жазу бар. 1936 жылы Георг патшаның қайтыс болуына байланысты, оның ұлы және мұрагері Эдуард VIII-нің монетасын дайындау жұмыстары басталды. Жаңа патша өзінің бейнесінің жаңа монетада сол жаққа қарауына тілек білдірді, бұл оның әкесі сияқты, 1660 жылдан бері жаңа билік басталғанда бейненің бағытын өзгерту дәстүрін бұзуға әкеп соқты. Патша мен қазынашылық канцлері Невилл Чемберлен арасындағы кең ауқымды хат алмасудан кейін Эдуард өз ниетіне жетті, және Томас Хамфри Пейджет салған патшаның сол жаққа қараған кескіні бар сынама монеталар соғылды. Пиструччидің кері жағы қолданылды, бірақ 1936 жылдың желтоқсанында патшаның тақтан бас тартуы дайындық жұмыстарын тоқтатты. Кейін Эдуард өзіне дайындалған сынама монеталардың жинағын сұрады, бірақ оның інісі және мұрагері Георг VI одан бас тартты. Эдуардтың бес фунттық монетасы өте сирек, оның тек екеуі жеке қолында бар екені белгілі, олардың біреуі 2021 жылы 2 280 000 АҚШ долларына (1 654 000 фунт стерлинг) сатылды, бұл британдық монета үшін рекордтық көрсеткіш. Эдуардтың бес фунттық монетасындағы жазу алдыңғы патшалық кезеңдегімен бірдей болды, тек аты мен күні өзгертілді; Георг VI үшін де ұқсас өзгеріс жасалды, оның бес фунттық монетасында Пейджет салған сол жаққа қараған кескін және Пиструччидің кері жағы бар. Бұл 1937 жылы ғана, тәж кию рәсіміне арналған сынама жинақтың бір бөлігі ретінде, жай жиекпен соғылды. Алайда, алтын монеталар жиыны 20 жыл бұрын Британияда айналымнан шығып кеткен еді.

Елизавета II және Карл III

Елизавета II патшалық құрған кезде алтын монеталар шығарудың қалыпты тәжірибесінен ауытқу болды, онда алтын монеталардың төрт номиналы (жартылай суверен, суверен, қос суверен және бес фунт) таққа отыру жылында халыққа қолжетімді болды. Серияның сабақтастығын қамтамасыз ету үшін 1953 жылы, Елизаветаның таққа отырған жылы, және 1957 жылы, Мэри Гилликтің Елизаветаны бейнелейтін аверсі мен Пиструччидің кері жағы бар, аз ғана алтын £5 монетасы соғылды, бірақ бұл соғылған монеталардың ешқайсысы көпшілікке таратылған жоқ. 1953 жылғы соғылған монеталардың аверсінде «Елизавета II, Құдайдың рақымымен барлық британдықтардың патшасы, сенімнің қорғаушысы» деген жазу болды, бірақ 1957 жылы ол «барлық британдықтардың» деген сөздері алынып өзгертілді. Бұл өзгеріс сол кездегі кейбір республикаларды қамтитын, дамып келе жатқан Британ достастығын мойындау үшін жасалды. Соның нәтижесінде пайда болған жазу Елизаветаның монеталарында әртүрлі қысқартулармен қолданыла берді. 5 фунттық алтын монеталар 1980 жылға дейін, ондық жүйеге көшуден кейін тоғыз жыл бойы соғылмады. Корольдік монета соғу зауыты суверен монеталарына сұраныс бар екенін түсінді және оларды коллекционерлерге номиналды құнынан немесе алтын бағасынан әлдеқайда жоғары бағамен сата бастады. 1980 жылдан бастап, 1983 жылды қоспағанда, әр жыл сайын бес фунттық алтын монеталар сатылды, кейде жартылай суверен, суверен және қос сувереннен тұратын төрт монетадан тұратын жиынтықпен, ал кейде жеке-жеке сатылды. Жеке сатылатын монеталар айналымға түспеген, сынақтан өтпеген жағдайда болды және күнінің сол жағында шеңберленген әріп «U» белгісімен безендірілген. 1984 жылға дейінгі монеталарда Арнольд Мачиннің Елизаветаның портреті, ал 1997 жылға дейінгі монеталарда Рафаэль Маклуфтың портреті қолданылды. 1989 жылғы шығарылымда Бернард Синдалл монетаның 500 жылдығына арналған арнайы дизайнды қолданды. 1998 жылдан бастап, Иан Ранк Бродлидің Елизаветаның жаңа портреті бес фунттық монетада қолданылды. Бұл 2015 жылға дейін қолданылды. Пиструччи дизайны кері жағында сақталды, 2002, 2005 және 2012 жылдардан басқа, олардың орнына естелік дизайндар қолданылды. Пиструччидің орнына қойылған кері жақтың арнайы дизайндары 2002 жылы Елизавета II-нің Алтын юбилейіне арналған (Тимоти Ноадтың қолымен, гүлдесте ішіндегі тәжді қалқан бейнеленген), 2005 жылы (Джордж пен айдаһардың көбірек заманауи түсіндірмесі, сондай-ақ Ноадтың жұмысы) және 2012 жылы Елизавета II-нің Алмаз юбилейіне арналған (Джордж пен айдаһардың тағы бір заманауи түсіндірмесі, Пол Дэйдің жұмысы) болды. 2009 жылдан бастап бес фунттық монетаның Пиструччи дизайны монетаның 1820 жылғы түпнұсқа үлгісіне ұқсас етіп қайта қарастырылды, дизайнердің тегі күнінің сол жағында толық жазылып, монетаның жиегі кеңейтілді. 2015 жылғы кейбір шығарылымдардан бастап Джоди Кларктың Елизаветаның портреті қолданылды, бірақ 2016 жылы кейбір монеталарда Джеймс Батлердің патшайымның басқа суреті болды. 2017 жылы 1817 жылғы түпнұсқа дизайны бар нұсқасы соғылды. Бұл қазіргі заманғы сувереннің 200 жылдығына арналған шара болды. 2022 жылы Корольдік монета соғу зауыты Noad-тың дизайнымен Корольдік қару-жарақтың түсіндіруін көрсететін бес фунттық монетаны соқты. Бұл дизайн Елизавета II-нің платиналық юбилейін атап өту үшін қолданылды. Сол жылы Елизавета II қайтыс болғаннан кейін Корольдік монета соғу зауыты ескерткіш монеталар шығарды, оның ішінде бес фунттық монетасы, кері жағында Кларктың Корольдік гербінің түсіндіруі, ал аверсінде Елизаветаның мұрагері Карл III-нің алғашқы портреті Мартин Дженнингстің жұмысы болды. Аверсте солға қараған Карл бюстімен қатар «Құдайдың рақымымен Карл III, патша, сенімнің қорғаушысы» деген жазу да болды. 2023 жылы Карл III-нің таққа отыруын еске түсіретін бес фунттық монета соғылды, аверсінде Дженнингстің корольдің портреті, ал кері жағында Пиструччидің Георгий мен айдаһар бейнеленген. 2024 жылы Дженнингстің корольдің тәжсіз портреті Пиструччидің кері жағымен бірге төртінші сувереннен бес фунттық монетаға дейінгі бес сувереннің әрқайсысында қолданылды.