Кіріспе
Анже Феликс Патасе (25 қаңтар 1937 – 5 сәуір 2011) – Орталық Африка саяхатшысы, 1993 жылдан 2003 жылға дейін Орталық Африка Республикасының президенті болған. 2003 жылғы төңкеріс кезінде көтерілісшілер жетекшісі Франсуа Бозизе оны биліктен ығыстырды. Патасе ОАР тарихында (1960 жылдан бері) тұңғыш рет жалпыға бірдей демократиялық сайлауда (1993 жыл) сайланды. Бұл президент Андре Колингбаға донорлардың қысымы арқасында және Біріккен Ұлттар Ұйымының сайлауға көмектесу бөлімінің көмегімен мүмкін болды. Ол тағы да әділ сайлауда (1999 жыл) екінші рет сайланды. Алайда, оның бірінші президенттік мерзімінде (1993–1999) 1996–1997 жылдары болған үш әскери бүлік "солтүстік" (Патасе сияқты) және "оңтүстік" (оның алдыңғы президенті Андре Колингба сияқты) топтары арасындағы қақтығысты күшейтті. Патасе мен бүлікшілер арасында бейбіт келісімге келу және заң мен тәртіпті сақтау үшін шетелдік делдалдар мен бейбітшілік сақтайтын әскерлер шақырылды. Екінші президенттік мерзімінде Патасе көптеген ұзақ жылдар бойындағы одақтастарының, сондай-ақ оның бірінші мерзімінде оған қолдау көрсеткен француздық тараптың қолдауын жоғалтты. 2003 жылдың наурыз айында Патасе биліктен алынып, Тогоға жер аударылды.
Ange Félix Patassé (25 January 1937 – 5 April 2011) was a Central African politician who was president of the Central African Republic from 1993 until 2003, when he was deposed by the rebel leader François Bozizé in the 2003 coup d'état. Patassé was the first president in the CAR's history (since 1960) to be chosen in what was generally regarded as a fairly democratic election (1993) in that it was brought about by donor pressure on President André Kolingba and assisted by the United Nations Electoral Assistance Unit. He was chosen a second time in a fair election (1999) as well. However, during his first term in office (1993–1999), three military mutinies in 1996–1997 led to increasing conflict between so called "northerners" (like Patassé) and "southerners" (like his predecessor President André Kolingba). Expatriate mediators and peacekeeping troops were brought in to negotiate peace accords between Patassé and the mutineers and to maintain law and order. During his second term as president, Patassé increasingly lost the support of many of his long time allies as well as the French, who had intervened to support him during his first term in office. Patassé was ousted in March 2003 and went into exile in Togo.
Өмірбаян
Патассэ француз экваториалдық Африкадағы Убанги-Шари колониясындағы Оухам Пенде провинциясының солтүстік-батыс астанасы Пауада дүниеге келді. Ол Пауа төңірегінде басымдықты құрайтын Сара Каба этносына жатады. Патассенің әкесі Пол Нгакуту, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еркін француз әскери күштерінде қызмет еткен және кейін Оухам Пенде провинциясындағы отарлық әкімшілікте жұмыс істеген, Сара-каба халқының мүшесі болған және Богойланың солтүстік-шығысындағы шағын ауылда өскен. Патассенің анасы Вероник Гумба солтүстік-батыс Убанги-Шаридің Каре этносына жатады. Патассэ өмірінің көп бөлігін Пауада өткізгендіктен, ол Оухам Пенде провинциясымен байланысты болды және оның көптеген адал саяси қолдаушылары каба этносынан шықты. Убанги-Шариде мектеп бітіргеннен кейін, Патассэ Франциядағы Пю-де-Дом ауыл шаруашылығы институтында оқыды, онда техникалық бакалавр дипломын алды, бұл оған Ноген-сюр-Марндағы Тропикалық ауыл шаруашылығының жоғары академиясына, содан кейін Париждегі Ұлттық агрономия институтына түсуге мүмкіндік берді. Зоотехнология саласында мамандық алып, Францияның Рамбуйе қаласындағы үй жануарларын жасанды ұрықтандыру орталығынан диплом алды. Ол 1959 жылы, Орталық Африка Республикасы тәуелсіздік алғанға бір жыл бұрын Парижде оқуын аяқтады.
1960-1970 жылдар: Билікке көтерілу
Патасс 1959 жылы, тәуелсіздік алғанға дейін Орталық Африка мемлекеттік қызметіне қабылданды. 1963 жылдың шілдесінде президент Дэвид Дакко басшылығымен Ауыл шаруашылығы министрлігінде ауыл шаруашылығы инженері және ауыл шаруашылығы инспекторы болып жұмыс істеді. 1965 жылдың желтоқсанында Дакко оны Ауыл шаруашылығы директоры және Даму министрі етіп тағайындады. 1966 жылы Жан Бедель Бокасса төңкеріс жасап билікті басып алды. Патасс президент Бокассаның басты әйелі Кэтрин Денгуадедің "туысы" болды және жаңа президенттің сенімін жеңіп, Бокасса құрған барлық үкіметтерде қызмет етті. Бокасса Орталық Африка революциялық кеңесін құрғаннан кейін (Ливия революциялық командалық кеңесі үлгісімен), Патасс Революция кеңесінің мүшесі болып тағайындалды, ол Пошта және байланыс, туризм, су, орман, аң аулау және балық аулау салаларын басқарды, сондай-ақ Мемлекеттік резиденцияның күзетшісі де болды (1976 жылдың 4 қыркүйегі – 1976 жылдың 14 желтоқсаны). Осы кезеңде Патасс Бокассаның үлгісімен бірнеше айға ислам дініне кіріп, өзін Мустафа Патасс деп атады. Бокасса I император болғаннан кейін Патасс бірінші императорлық үкіметтің премьер-министрі және басшысы болып тағайындалды. Ол осы лауазымда екі жарым жыл қызмет етті, содан кейін денсаулығына байланысты қызметтен кеткені туралы ресми хабарлама жарияланды. Содан кейін Патасс Францияға кетіп, 1979 жылдың қыркүйегінде Бокасса құлатылғанға дейін эмиграцияда болды. Бокассаның құлатылуына аз уақыт қалғанда Патасс императорға қарсылығын білдіріп, Орталық Африка халқының азаттық фронтын (FLPC) құрды. 1979 жылы француз армиясы император Бокассаны құлатып, президент Дэвид Дакконы қайтадан билікке келтірді. Дакко Патасске үй қамауында болуға бұйрық берді. Патасс Чад Республикасына қашып кетуге тырысты, бірақ сәтті болмады және қайтадан тұтқындалды. Кейін денсаулығына байланысты босатылды.
1980 жылдар: Саясатқа оралу және одан әрі жер аударылу
Патассэ 1981 жылғы 15 наурыздағы президенттік сайлауға үміткер ретінде қатысу үшін ЦАР-ға оралды, содан кейін Патассэ 38% дауыс алып, президент Дакодан кейін екінші орынға шықты деп хабарланды. Патассэ сайлау қорытындыларын бұрмаланған деп айыптады. Бірнеше айдан кейін, 1981 жылдың 1 қыркүйегінде генерал Андре Колингба Даконы қан төгілмейтін төңкеріспен құлатып, билікті басып алды, одан кейін елдегі саяси белсенділікке тыйым салды. Патассэ Орталық Африка Республикасынан тағы бір рет жер аударылуға мәжбүр болды, бірақ 1982 жылдың 27 ақпанында Патассэ Орталық Африка Республикасына оралып, генерал Колингбаға қарсы генерал Франсуа Бозизе сияқты бірнеше әскери шенеуніктердің көмегімен сәтсіз төңкеріс жасауға қатысты. Төрт күннен кейін, әскери күштердің қолдауын ала алмаған Патассэ жасырын түрде француз елшілігіне пана сұрады. Президент Колингба мен француз тарапы арасындағы қатыгез келіссөздерден кейін Патассэге Тогоға жер аударылуға рұқсат берілді. Шамамен он жыл бойы шетелде болғаннан кейін, оның ішінде бірнеше жылы Францияда өткізгеннен кейін, Патассэ 1992 жылы Орталық Африка халқының азаттық қозғалысының (MLPC) төрағасы ретінде президенттік сайлауға қатысу үшін Орталық Африка Республикасына оралды. Кеңес Одағының ыдырауымен донорлар қауымдастығы Колингба режимін қолдау қажеттігін сезбеді және осылайша өзгерістерді талап етті, БҰҰ Сайлауға көмек көрсету бөлімінің және француз армиясының логистикалық қолдауымен сайлауды ұйымдастыруға көмектесті.
1990 жылдар: Билікке қайта оралу
1992 жылы Колинга режимі сайлаудың бірінші кезеңіне саботаж жасағаннан кейін, Патассэ жеңіске жететін болған, бірақ екінші кезең сайлау өтті. 1993 жылдың 19 қыркүйегіндегі екінші турда ол 37 пайыз дауыспен бірінші орынға шықты – бұл көрсеткіш оның ең жақын бәсекелестері Колинга, Дэвид Дако және Абель Гумбадан айқын басымдық еді. Ол Гумбаны екінші турда жеңді. Әсіресе АҚШ-тың сыртқы қысымы мен БҰҰ-ның техникалық қолдауының арқасында, сайлау алғаш рет әділ және демократиялық болып өтті. Осылайша Патассэ ел тарихында осындай жолмен билікке келген алғашқы президент атанды. 1993 жылдың 22 қазанында қызметке кірген кезде, бұл ел тарихындағы тұңғыш рет (және қазірге дейін жалғыз) биліктегі үкіметтің оппозицияға бейбіт түрде билікті тапсыруы болды. Оған Орталық Африка Республикасындағы ең ірі этно-тілдік топ – Сара-Каба халқының көп бөлігі, сондай-ақ оның "туған қаласы" Пауаның Сума халқы және анасының Каре халқы қолдау көрсетті. Оның көптеген жақтастары ЦАР-дың ең көп халқы шоғырланған солтүстік-батыс саванна аймақтарында тұрды, сондықтан оларды «солтүстіктер» деп атады. Ал бұрынғы президенттердің барлығы оңтүстіктегі орманды және Убанги өзенінің бойындағы аймақтардан шыққандықтан, олардың қолдаушыларын «оңтүстіктер» деп атады. Халықшыл саясаткер ретінде Патассэ өзін халықтың көпшілігін білдіретін кандидат ретінде ұсынды, экономиканың мемлекеттік және мемлекеттік емес секторларындағы жоғары жалақылы жұмыстардың үлесін басып алған оңтүстіктердің артықшылықтарына қарсы тұрды. Президент болғаннан кейін Патассэ көптеген «оңтүстіктерді» «солтүстіктермен» алмастыра бастады, бұл бұрынғы президент Колинганың қамқорлығынан пайда көрген Якома халқының көптеген өкілдерін ашуға түртті. Патассэнің алғашқы алты жылдық өкілеттігі кезеңінде (1993 жылдың 22 қазаны – 1999 жыл) экономика сайлаудан кейін қайта жандана бастады, донорлардың қаржы ағыны қалпына келтіріліп, олардың заңдылығын арттырды. 1996-1997 жылдары үш рет қатарынан бүліктер болды, олардың салдарынан ғимараттар мен мүлік қиратылып, экономикаға зиян келтірді. Бірінші бүлік 1996 жылдың мамыр айында басталды. Патассэ үкіметі Франсуа Бозизе мен француз әскерлерінің көмегімен бақылауды қайта орнатуға жетті, бірақ француздықтарға анық тәуелділігі, оған қарсы үнемі айыптаулары оның беделін одан әрі төмендетті. Ливиялық әскерлерді күзетші ретінде пайдалану оның беделін жергілікті және донорлар қауымдастығында жақсартпады, тіпті АҚШ уақытша елшілігін жапты. Соңғы және ең ауыр бүлік 1997 жылдың басына дейін жалғасты, Банги келісімдеріне қол қойылғаннан кейін тәртіп орнатылды, Буркина-Фасо, Чад, Габон, Мали, Сенегал және Того әскерлерінің көмегімен. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 1998 жылы бейбітшілік миссиясы – МИНУРКА-ны мақұлдады. МИНУРКА 1350 африкалық сарбаздан тұрды. Бұл бүліктер ЦАР-дағы «солтүстіктер» мен «оңтүстіктер» арасындағы шиеленісті күшейтіп, қоғамды бұрынғыдан да көп бөліп жіберді. 1999 жылдың қыркүйегінде өткен президент сайлауында Патассэ бұрынғы президенттер Колинга мен Дакконы жеңіп, бірінші турда 51,6 пайыз дауыспен жеңіске жетті. Оппозиция жетекшілері сайлаудың бұрмаланғанын мәлімдеді. Екінші президенттік мерзімінде Патассэ, билігі әрдайым бейқам және қасақана болған, халық арасында одан да аз қолдауға ие болды. 2000 жылы ол өзінің бұрынғы премьер-министрі Жан-Люк Мандаба мен оның ұлын төңкеріс жоспарлағаны үшін уландырған болуы мүмкін. 2001 және 2002 жылдары оған қарсы жасалған төңкеріс әрекеттері сәтсіз аяқталды, оларға Андре Колинга және/немесе генерал Франсуа Бозизе қатысы бар деп күдіктелді. Бірақ Патассэ Бозизеді тұтқындауға тырысқанда, генерал оған адал әскери күштермен бірге Чадқа қашып кетті.
2003-2008: Үйлерді қиып шығару және қылмыстық айыптау
Патасе 2003 жылы Нигерде өткен конференцияға кетті, ал ол кеткен кезде Бозизе 15 наурызда Банги қаласын басып алды. Бұл төңкеріс халықаралық деңгейде айыпталып, сотталғанымен, жаңа басшыны биліктен қууға ешқандай әрекет жасалмады. Содан кейін Патасе Тогоға жер аударылды. 2004 жылдың қарашасында MLPC партиясы оны президенттікке кандидат ретінде ұсынғанмен, 2004 жылдың 30 желтоқсанында Конституциялық сот оның туу туралы куәлігі мен жер иелігіне қатысты мәселелерді анықтағандықтан, 2005 жылғы президенттік сайлауға қатысуына тыйым салынды. Ол кандидаттардың жетісінен бірі болды, ал Бозизе сияқты бесеуіне сайлауға қатысуға рұқсат берілді. 2005 жылдың 22 қаңтарында Габонның Либревиль қаласында қол қойылған келісімнен кейін, наурыздың 13-інде өтетін сайлауда Патасе болмаған барлық президенттік кандидаттарға қатысуға рұқсат берілді, себебі ол сот тергеуінің нысаны болды. MLPC партиясы оның орнына соңғы премьер-министрі Мартин Зигелені президенттікке қолдады. Патасе ел қазынасынан 70 миллиард Орталық Африка франкісін ұрлады деген айып тағылды. Ол бұны жоққа шығарды және 2004 жылдың 21 желтоқсанында Agence France Presse агенттігіне берген сұхбатында, бюджеті бар болғаны 90-100 миллиард франк болатын елде осыншама көп ақшаны ұрлауға қалай мүмкіндік тапқанын білмейтінін мәлімдеді. Ол сондай-ақ 2002 жылы жасалған сәтсіз төңкеріс әрекеті кезінде Конго Демократиялық Республикасының солтүстігінен келген көтерілісшілер Патасені қолдады, бірақ олардың осы процесте көптеген қатыгездік жасады деген айыптамалар да болды, бұл оның соғыс қылмыстарына қатысы бар екенін көрсетеді. Патасе, конголық көтерілісшілердің басшысы Жан Пьер Бемба және тағы үш адам 2004 жылдың қыркүйегінде айыпталды. Алайда, Орталық Африка Республикасының үкіметі оларды ұстай алмады, сондықтан сот 2006 жылдың сәуірінде бұл мәселені Халықаралық қылмыстық сотқа жіберді.
2008-2011: Бангиге оралу, соңғы президенттік науқан және өлім
2008 жылдың 7 желтоқсанында Патасе үкіметтің рұқсатымен ұлттық диалогқа қатысу үшін Орталық Африка Республикасына алғаш рет оралды. Бангидегі әуежайға келген ол жерге сүйіп, «сот тағу үшін емес, Орталық Африка Республикасының мәселелерін шешу үшін келісімге негіз іздеуге келдім» деді. Диалог барысында Патасе саяси жағдайды Бозизеді қызметтен алу арқылы емес, «2010 жылы өтетін демократиялық, ашық және әділ сайлаулар» арқылы шешу керектігін айтты. 2009 жылдың маусым айында Патасе Тогодағы жер аударылуынан шығып, 2010 жылғы президенттік сайлауға дайындық мақсатында Бангиге қайтып оралатынын мәлімдеді. Зигуэле МПЛК-ні басқарса да, Патасе қайтып келгеннен кейін партия съезін шақыратынын жариялады. Соңында ол 2009 жылдың 30 қазанында «жайлы атмосферада» Бангиге оралды. Одан кейін 9 қарашада Бозиземен кездесті. Кездесуден кейін Патасе мәлімдеме жасап, Бозизеге алғыс айтты және Орталық Африка Республикасының мәселелерін «туысқандық атмосферада» талқылағанын жеткізді. Сондай-ақ ол 2010 жылы президенттікке үміткер болады деген ниетін қайталады. Патасе 2011 жылдың қаңтар айында өткен президенттік сайлауда Бозизеден шалқап артта қалды, екінші орын алды, бірақ нашар денсаулығы сайлау кампаниясын жүргізуге кедергі келтірді. Ол қант диабетімен ауырды және 2011 жылдың наурыз айында Экваторлық Гвинеяда ем алу үшін елден шығуға рұқсат алмайынша тоқталды. Ақыры оған саяхаттауға рұқсат берілді, бірақ Малабоға жол тартқанда Камерунның Дуала қаласында ауруханаға түсті және 2011 жылдың 5 сәуірінде онда қайтыс болды. Мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізу туралы ұсыныстар түсті.
Жеке өмір
Патасседің алғашқы әйелі Люсьен Патассэ болды, одан жеті баласы болды – төрт қызы мен үш ұлы. Патассе 1982 жылдан 1992 жылға дейін Тогоға жер аударылған кезінде Люсьеннен ажырасып, бөлек өмір сүрді.