Кіріспе
Адамдар күнделікті өмір сүретін, жұмыс істейтін және демалатын адам жасаған кеңістік. "Құрылыс ортасы" термині адам жасаған жағдайларды білдіреді және көбінесе сәулет, ландшафттық сәулет, қала құрылысы, халық денсаулығы, социология және антропология сияқты салаларда қолданылады. Бұл жасалған орталар адам қызметі үшін жағдай жасайды және адамның қажеттіліктері мен тілектерін қанағаттандыру мақсатында құрылған. Бұл термин ғимараттар, қалалар, қоғамдық инфрақұрылым, көлік, ашық кеңістік сияқты дәстүрлі компоненттерді, сондай-ақ егістік жерлер, тоғандар, жабайы табиғатты басқару және тіпті үй жануарлары сияқты абстрактілі компоненттерді қамти алады. Сондай-ақ, бұл қоғамның физикалық ұйымдасуы мен жұмыс істеу қалай жүзеге асырылатынын, сонымен қатар әлеуметтік-экономикалық теңсіздік және денсаулық сақтау сияқты қоғамның көзге көрінбейтін аспектілерін де қамтиды. Құрылыс ортасының түрлі аспектілері тұрғын үй және бөліну, дене белсенділігі, тағамға қолжетімділік, климаттың өзгеруі және экологиялық дискриминация мәселелерін зерттеуге үлес қосады.
The term built environment refers to human made conditions and is often used in architecture, landscape architecture, urban planning, public health, sociology, and anthropology, among others. These curated spaces provide the setting for human activity and were created to fulfill human desires and needs. The term can refer to a plethora of components including the traditionally associated buildings, cities, public infrastructure, transportation, open space, as well as more conceptual components like farmlands, dammed rivers, wildlife management, and even domesticated animals. and how society physically maneuvers and functions, as well as less tangible aspects of society such as socioeconomic inequity and health. Various aspects of the built environment contribute to scholarship on housing and segregation, physical activity, food access, climate change, and environmental racism.
Ерекшеліктері
Құрылыс ортасын құрайтын көптеген түрлі элементтер бар. Қалалық кеңістікті құрайтын маңызды мысалдар төменде келтірілген:
Ғимараттар
Ғимараттар түрлі мақсаттарда пайдаланылады: тұрғын үйлер, коммерциялық, қоғамдық, мемлекеттік және институционалдық. Ғимараттың ішкі кеңістігі көбінесе сыртқы жағдайлардың әсерін азайту және ұйықтау, тамақтану, жұмыс істеу сияқты әрекеттерді атқару үшін қалыптастырылады. Ғимараттың құрылымы оның маңындағы кеңістікті анықтап, адамдардың ғимарат төңірегінде қалай қозғалатынын белгілейді.
Мемлекеттік инфрақұрылым
Қоғамдық инфрақұрылым жолдар, тас жолдар, жаяу жүргіншілердің қозғалысы, қоғамдық көлік және саябақтар сияқты түрлі нәрселерді қамтиды. Жолдар мен тас жолдар – көлік құралдарының қала және қала сыртындағы кең аумақтарға қол жеткізуіне мүмкіндік беретін салынған ортаның маңызды бөлігі. Олар көбінесе адамдар мен материалдарды қала бойынша тамырлардың жасушаларға энергия мен материалдарды тарататынына ұқсас түрде тасымалдайтын денедегі қан тамырларымен салыстырылады. Жаяу жүргіншілердің қозғалысы – қаланың жаяу жүруге ыңғайлы болуы және жалпы адам өлшемдеріне сәйкес қолжетімділік үшін маңызды. Тротуарлар мен жолдардың сапасы осы кеңістіктерді пайдаланушылардың қауіпсіздігі мен қолжетімділігіне әсер етеді. Қоғамдық көлік, әсіресе халық саны мен табысы әртүрлі қалаларда және аймақтарда өте қажет.
Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы өндірісі АҚШ жерлерінің шамамен 52% -ын құрайды. Халық санының өсуі қалалардың кеңеюіне ғана емес, сонымен қатар өсіп келе жатқан халықтың тамаққа деген қажеттілігін қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылығының дамытылуын талап етеді.
Тарих
"Құрылыс ортасы" термині 1980 жылдары пайда болды және 1990 жылдары кеңінен тарады. Бұл термин классикалық антикалық дәуірден бастап, тіпті одан ертерек кезеңдерден бері қабылданған, пәнаралық тұжырымды құрайтын салалардың кең спектрін сипаттайды. Антропологияны зерттеу арқылы құрылыс ортасының қазіргі күйге қалай жеткенінің эволюциясын қарастыруға болады. Адамдар қалалық орталықтардан және құрылыс ортасы дамыған аймақтардан тысқары саяхаттағанда, бұл құрылыс ортасының шекараларын жаңа жерлерге жылжытады. Құрылыс ортасына архитектура және ауыл шаруашылығы сияқты басқа да факторлар әсер етеді, бірақ көлік құрылыс ортасының таралуы мен кеңеюіне ықпал етті.
Индустриялық революцияға дейінгі кезең
Ауыл шаруашылығы, яғни егін өндіру үшін топырақты өңдеу және азық-түлік пен өнім алу үшін жануарлар өсіру, шамамен 12 000 жыл бұрын дамыған. Бұл Неолит революциясы деп аталатын өзгеріс, тұрақты қоныстарды қалаудың және егін өсіру мен мал шаруашылығы үшін жерді өзгертудің бастамасы болды. Бұл – адамның қажеттіліктері үшін қоршаған ортаны тұрақты түрде өзгертудің алғашқы әрекеті. Қалалардың алғашқы пайда болуы шамамен б.з.д. 7500 жылы, жері құнарлы және ауыл шаруашылығына жарамды аймақтарда болды. Бұл алғашқы қауымдастықтар үшін ең маңыздысы – негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету болды. Салынған орта, қазіргідей кең болмаса да, ғимараттар, жолдар, егістік жерлер, жануарлар мен өсімдіктерді үйрету және т.б. арқылы дамытыла бастады. Келесі мыңдаған жылдар ішінде бұл кішкентай қалалар мен ауылдар сауда, мәдениет, білім және экономиканың қозғаушы күштері болған үлкен қалаларға айналды. 1880 жылдардан бастап 1900 жылдардың басына дейін АҚШ-та қалалар қарқынды өсті. Бұл сұраныс адамдардың шаруашылықтан қалаларға көшуіне себеп болды. Қалалардағы халықтың тез өсуі шу, санитарлық жағдай, денсаулық мәселелері, көлік кептелісі, ластану, тығыз тұрғын үйлер және т.б. сияқты мәселелерге әкелді. Осы мәселелерге жауап ретінде, көпшілік көлігі, троллейбустар, канат жолдары және метрополитендер салынды және салынған ортаның сапасын жақсартуға бағытталды. Өнеркәсіптік революция кезінде бұған мысал ретінде «Сұлу қала» қозғалысын келтіруге болады. «Сұлу қала» қозғалысы 1890 жылдары өнеркәсіптік қалалардағы тәртіпсіздік пен денсаулыққа зиянды өмір сүру жағдайларының нәтижесінде пайда болды. Бұл қозғалыс көлік ағынын жақсарту, қоғамдық орталықтарды құру, санитарлық жағдайды жақсарту және қоғамдық кеңістіктерді дамытуды қолдады. Осы жақсартулар арқылы мақсат – онда тұратын адамдардың өмір сүру сапасын жақсарту, сондай-ақ оларды табысты ету болды. Жеке көліктің жаңа түрлеріне сәйкес, жаңа инфрақұрылым салынды. Автомобиль жолдары алғаш рет 1956 жылы қауіпсіз емес жолдарды, көлік кептелісін және жеткіліксіз бағыттарды жоюға тырысу үшін салынды. Автомобиль жолдары мен мемлекетаралық көлік жүйелерінің құрылуы адамдарға қаладан тыс жерлерге бару мүмкіндігін және оңайлығын ұсынды. Бұл бұрын-соңды болмаған жол жүрудің оңайлатылуына мүмкіндік берді және салынған ортаның құрылымын өзгертті. Қалаларда көліктерге орын беру үшін жаңа көшелер салынып, бұрын байланысы жоқ аймақтарды байланыстыру үшін теміржол желілері салынды, бұл қоғамдық көлік және тауар тасымалы үшін пайдалы болды. Осы өзгерістердің нәтижесінде қаланың аумағы оның шекарасынан тысқары қарай кеңейе бастады. Автомобильдер мен қоғамдық көліктің кеңінен қолданылуы қала маңындағы елді мекендердің пайда болуына мүмкіндік берді; жұмыс істейтін адам күн сайын жұмысқа қашық қашықтыққа бара алды. Қала маңындағы елді мекендер қала «шекараларының» мәнін жойды, бастапқыда жаяу жүргіншілерге қол жетімді болған күнделікті өмір енді автомобильдер мен қоғамдық көлік пайдаланудың арқасында үлкен қашықтықты қамтиды. Бұл қолжетімділіктің артуы салынған ортаның одан әрі кеңеюіне мүмкіндік берді. Қазіргі уақытта салынған орта әдетте адамның жасаған физикалық ортаның дизайнын, құрылысын, басқаруын және пайдалануын қамтитын пәнаралық саланың сипаттамасы ретінде қолданылады. Бұл тұжырымға осы элементтердің уақыт өте келе адамның қызметімен байланысы да кіреді. Бүгінгі таңда бұл сала экономика, құқық, қоғамдық саясат, әлеуметтану, антропология, қоғамдық денсаулық сақтау, басқару, география, дизайн, инженерлік, технология және экологиялық тұрақтылық сияқты салаларды қамтиды. Бұл мүмкіндік адамдарға күнделікті өмірге кедергі келтірмей, табиғаттың сұлулығын көруге және оны сезінуге мүмкіндік береді. 1850 жылдары Жорж Эжен Гуссманның Париж қаласын дамыту жөніндегі кешенді жоспарларына сүйене отырып, ауа ағынының жетіспеушілігі және санитарлық жағдайлар қала жоспарлаудағы көптеген күш-жігерге түрткіс берді. Әсіресе 19 ғасырда салынған орта мен денсаулық арасындағы байланыс өмір сүру ұзақтығының азаюымен және аурулар мен эпидемиялардың көбеюімен айқын болды. Дене денсаулығы, жаяу жүру және велосипедпен жүру мүмкіндігі. Қала аумақтарын жобалауда денсаулық сақтауға басымдық беру дене белсенділігіне мүмкіндік жасаумен, қоғамдық қатысумен және салынған ортада тең мүмкіндіктерді құрумен байланысты. Дене белсенділігін қолдайтын және қатысу мен жоғары мобильділікке жеткілікті ресурстар ұсынатын қалалық формалар, мұндай пайдалануға қарсы тұратын қалалардан гөрі, дені сау халыққа ие болады.
Тұрғын үй және бөліну
Құрылыс ортасындағы ерекшеліктер көршілес аудандардың арасындағы шекараны құрайтын физикалық кедергілерді құрайды. Мысалы, жолдар мен теміржолдар адамдардың өз ортасында қозғалуына үлкен әсер етеді. Бұл кейбір қауымдастықтарды түрлі ресурстардан және бір-бірінен оқшаулануына алып келуі мүмкін. Тіпті сәулеттік дизайн сияқты физикалық тұрғыдан аз кедергі келтіретін ерекшеліктер де қауымдастықтар арасындағы шекараларды анықтап, аудандар арасындағы қозғалысты төмендетуі мүмкін. Қауымдастықтардың бөлінуі маңызды, себебі кез келген кеңістіктің сапасы сол жерде тұратын және жұмыс істейтін адамдардың әл-ауқатына тікелей әсер етеді. 1930-1940 жылдардағы "қызыл сызық" саясаты сияқты құрылыс ортасындағы кеңістіктік бөлініс шараларының салдары ұзаққа созылады. Экономикалық тұрғыдан депрессиялық аймақтардан гөрі өркендеген аймақтарға көшіп бару мүмкін болмауы, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан қаржылық кемшіліктерді тудырады. Ауданның экономикалық өркендеуімен байланысты тиісті мемлекеттік білім беруге қол жеткізу арқылы, бұрын "қызыл сызық" салынған көптеген аудандарда тұрғындар үшін білім алу мүмкіндігі әлі де жеткіліксіз, демек жұмыс және жоғары табыс мүмкіндіктері шектеулі болып қалады.
Қоршаған орта
Құрылыстың қоршаған ортаға планета деңгейінде көптеген әсерлері бар, олардың ең айқын түрлері – парниктік газдар шығарылымдары және қалалық жылу аралдары құбылысы. Құрылыстың кеңеюі халық саны мен тұтыну деңгейінің өсуімен байланысты, бұл парниктік газдардың көлемін тікелей арттырады. Қалалар мен қалалық аймақтардың өсуі көлік және құрылыс қажеттіліктерін де арттырады. 2006 жылы АҚШ-та парниктік газдардың жалпы шығарылымдарының 28% көлік құралдарынан болды. Ғимараттардың дизайны, орналасқан жері, бағыты және құрылыс процесі парниктік газдардың шығарылымдарына елеулі әсер етеді. Қалалық жылу аралдары асфальт, бетон, кірпіш сияқты қалалық материалдардың пайдасына табиғи ландшафт азаюының нәтижесінде пайда болады. Табиғи ландшафттың қалалық материалдарға айналуы – құрылыстың және оның кеңеюінің ең жарқын мысалы.