Кіріспе

Шотланд ақыны және жазушысы Роберт Фергюсон (5 қыркүйек 1750 – 16 қазан 1774) – шотланд ақыны. Сент-Эндрюс университетінде білім алғаннан кейін, Фергюсон туған қаласы Эдинбургте богемиялық өмір салған. Ол Шотландияның ағарту дәуірінде, зиялы және мәдени өркендеудің шарықталу кезеңінде өмір сүрді. Оның қазірге дейін сақталған көптеген өлеңдері 1771 жылдан бастап Уолтер Руддиманның апталық журналында жарияланды, ал жинағы алғаш рет 1773 жылдың басында басылып шықты. Өмірі қысқа болғанына қарамастан, оның мансабы Роберт Бернсқа тигізген әсері арқылы ерекше ықпалды болды. Ол шотланд тіліндегі ағылшын тілі мен шотланд тілінде жазды, және ол негізінен соңғы тілдегі көркем және шебер жазуымен танымал.

Өмір

Роберт Фергюссон 1763 жылы Эдинбургтың Корольдік милясының солтүстігіндегі шағын көшелер, Кап пен Федер Клоуз және Халкерстонс Уинд арасындағы үйлердің бірінде дүниеге келді. Бұл үйлер 1763 жылы Солтүстік көпірдің бүгінгі күні жасырын оңтүстік аркаларына орын беру үшін бұзылды. Оның ата-анасы, Уильям мен Элизабет (құрметті әкесі Форбс), бастапқыда Абердинширден келген, бірақ екі жыл бұрын қалаға көшіп келіп, Британдық Жылқы Банкінде кеңсе қызметкері болып жұмыс істеген. Роберт олардың үш баласының үшіншісі еді. Фергюссон қалалық Жоғары мектепте, содан кейін Дунди Жоғары мектебінде білім алды. 1765 жылдың қыркүйегінде Фергюссон кланының стипендиясының көмегімен Сент-Эндрюс университетіне қабылданды. Ол логика профессоры Роберт Уотсоннан риториканы оқыды, оның лекцияларында ағылшын әдебиеті де қарастырылды. Ол Уильям Уилкидің жетекшілігімен математикада да өте жақсы оқыды. 1768 жылдың наурыз айында ректор Томас Туллидеф ("Поли Там" деп аталған) Фергюссонды "студенттік төңкеріске" қатысқандығы үшін университеттен шығаруды жоспарлады, бірақ профессор Уилки Фергюссонның мамыр айында бітіруге жақындығына және Уилкиге лекция жазбаларын ұйымдастыруға көмектесетініне уәде бергендігіне байланысты одан бас тартты. Шындығында, Фергюссон бітірмеді, бірақ мұндай жағдай осы заманда жиі кездесетін және арсыздық емес еді. Ол уәдесін орындап, жаз бойы профессор Уилкиге көмектесті және кейін өмірінде оның естелігіне арнап "Эклог" атты өлеңін жазды. 1768 жылдың тамыз айының соңында Фергюссон Эдинбургке оралды. Оның әкесі өткен жылы қайтыс болды, қарындасы Барбара тұрмысқа шықты, ал үлкен ағасы Гарри жақында Шотландиядан кетіп, бизнес орынындағы сәтсіздіктен кейін Корольдік теңіз флотына қатысты. Бұл Фергюссонға, оқуын аяқтамағандықтан, анасын асырау міндетін жүктеді. Анасының туысы Джон Форбстен күткен отбасылық қолдау, Аулд Мелдрумның жанындағы Раунд Лихноттан, олардың арасындағы жанжалдан кейін тоқтатылды. Фергюссон университетте алған білімінен кейін шіркеу, медицина және құқық салаларын таңдамады, соңында әкесінің кәсібін жалғастырып, Эдинбургте көшірмеші болып жұмыс істеді.

Әдеби мансап

Фергюссонның әдеби амбицияларын Сент-Эндрюс университетінде оқып жүрген кезінде дамытқанына мол дәлелдер бар, ол Уильям Уоллес өмірінен пьеса жазуды бастағанын айтқан. Оның сақталған ең ерте өлеңі, сол кезде жазылған, университеттің математика профессоры Дэвид Грегоридің қайтысына арналған шотланд тіліндегі сатирикалық элегия. Фергюссон Эдинбургтың әлеуметтік және көркемдік ортасына белсенді қатысып, музыканттармен, актерлермен, суретшілермен және кітап сатушылармен, сонымен қатар баспагерлермен араласты. Оның досы, театр директоры Уильям Вудс, оған театрлық қойылымдарға тегін қатысу мүмкіндігін үнемі ұсынып тұрды, ал 1769 жылдың ортасында Фергюссон «Артаксеркс» қойылымымен гастрольде болған итальяндық кастрат әншісі Джусто Фернандо Тендуччимен достық қарым-қатынас орнатты. Фергюссонның әдеби дебюті Тендуччи одан Эдинбургтегі опера қойылымы үшін шотландтық әуендер жазуын сұрағанда болды. Фергюссон үш әуен ұсынды, олар орындалып, либреттомен бірге жарияланды. 1771 жылдың ақпан айынан бастап ол Уолтер Руддиманның «Апталық шолу» журналына өлеңдер жаза бастады. Бұл бастапқыда ағылшын тіліндегі дәстүрлі туындылар болды, олар сатирикалық сипатта немесе Уильям Шенстонның үлгісіндегі пасторальдық стильде жазылған. Оның алғашқы шотландтық өлеңі («The Daft Days») 1772 жылдың 2 қаңтарында жарық көрді, және сол күнден бастап ол екі тілде де туындыларын ұсынды. Оның шотландтық туындыларына халықтың ынтасы, оның мақтауына арналған көптеген өлеңдерде көрініс тапқан, Руддиманды оның өлеңдерінің алғашқы жинағын 1773 жылдың басында жариялауға көндірді, ол шамамен 500 дана сатылып, Фергюссонға пайда әкелді. 1773 жылдың ортасында Фергюссон өзінің шедеврі саналатын «Аулд Рики» туындысын жариялауға тырысты, бұл оның туған қаласының көркем бейнесін көрсететін, жоспарланған ұзақ өлеңнің бірінші бөлігі ретінде жазылған. Бұл оның шотланд тілінде жазу ауқымын одан әрі кеңейтуге деген ниетін көрсетті. Сондай-ақ, ол Вергилийдің «Георгикаларының» шотланд тіліне аудармасын жасауға ұмтылды, осылайша Гевин Дугластың жолын жалғады. Алайда, егер мұндай жобаға қатысты материалдар жасалса да, олардың ешқайсысы сақталмаған. Ақын өзін-өзі қатаң сынға алатын және кейінірек өзінің қолжазбаларын жойғанын білуге болады.

Клубтар

Фергюсон Крейгс Клоуздағы мейрамханада үнемі жиналатын Кейп клубының мүшесі болды. Клубтың әрбір мүшесіне есім және мінез-құлық тағайындалған, оны барлық жиналыстарда сақтау талап етілді. Дэвид Херд (1732–1810), «Ежелгі және қазіргі шотланд әндерінің» (1776) классикалық басылымын жинақтаған адам, Фергюсонды «Сэр Пресентор» атағымен орденнің рыцары еткен кезде, ол Кейптің «суверені» болды (онда ол «Сэр Скрейп» деп танылған). Александр Рансиман, тарихи суретші, оның шәкірті Джейкоб Мор және сэр Генри Рейберн – барлығы клуб мүшелері болды. Клубтың ескі хаттама кітаптарында олардың қарындашпен салған эскиздері көптеп кездеседі, солардың ішіндегі ең қызықтысы – Рансиман салған Фергюсонның «Сэр Пресентор» рөліндегі эскизі.

Өлім

Фергюссонның әдеби қуаты мен белсенді әлеуметтік өмірі кейіннен депрессия болуы мүмкін, бірақ басқа да себептер де болған болуы ықтимал. Шамамен 1773 жылдың ортасынан бастап оның сақталған туындылары көңіл көтеріңкі емес, күңгірт бола бастады. 1773 жылдың соңында, Ньюкаслдегі психиатриялық ауруханада ақын Джон Каннингхемнің қазасы туралы хабарды естігеннен кейін жазылған «Джон Каннингхемнің естелігіне арналған өлеңінде» Фергюссон өзінің де осындай тағдырға ұшырауынан қорқыныш білдірді. Оның сезімі бекер емес еді. 1774 жылдың соңында, себептері белгісіз жағдайда бас жарақатын алғаннан кейін (оның қабір тасында көрсетілгендей, ол Эдинбургте баспалдақтан құлап кеткен), Фергюссон өз еркінен тыс Эдинбургтегі Дариен үйі «ауруханасына» (қазіргі Бедлам театрына жақын) жатқызылды, онда бірнеше аптадан кейін күрт қайтыс болды. Ол бар болғаны 24 жасқа толған еді. Ол Канонгейт шіркеуінің батыс жағындағы белгісіз қабірге жерленді. 1787 жылы ақын Роберт Бернс жеке өзінің эскизімен ескерткіш тасты тапсырыс беріп, төледі, ол 1789 жылы орнатылды. Тас 1850 жылдың сәуір айында ақын Роберт Гилфилан тарапынан қалпына келтірілді. XIX ғасырдың соңында Роберт Луис Стивенсон тасты жаңартуды жоспарлаған, бірақ оған үлкермей қайтыс болды. Стивенсон тасқа жазуды көздеген эпитафиясы 1995 жылы Saltire қоғамының 50 жылдығына орай қоғам орнатқан тақташада сақталған.

Ескерткіштер

Фергюсон – Принц-стриттегі Скотт ескерткішінің төменгі бөлігінде бейнеленген он алты шотланд ақыны мен жазушысының бірі. Ол батыс жағының оң бөлігінде, Роберт Бернсқа қарама-қарсы тұр. 1930 жылдары оның есіне арнап Санкт-Джайлс соборында тақта орнатылды. Фергюсонға арналған ескерткіш байқауынан кейін 2004 жылдың 17 қазанында Канонгейт шіркеуінің сыртында дербес мүсіні ашылды. Мүсінші – Дэвид Аннанд.

Жалпы түсінік және ықпал ету

Фергюссонның әдеби шығармашылығы қалалық және ауылдық тақырыптарды тең дәрежеде қамтыды. Ол көбінесе тиімді сатирик болды және көзқарасы мен тақырыптары бойынша ұлттық рухта жазды. Шағын болса да, оның туындылары Аллан Рамзи (1686–1758) буыны мен кейінгі шотланд жазушылары арасындағы маңызды көркемдік және тілдік байланыс құрады. Оның екі тілді мансабы Роберт Бернс мансабына түрткі болды. ХХ ғасырдың көптеген көрнекті ақындары, мысалы Роберт Гариох немесе Сидней Гудсир Смит, оның маңыздылығын мойындады. Дегенмен, оның мұрасы көбінесе әділетсіз түрде назардан тыс қалды. Бернстің көптеген шығармалары Фергюссонның туындыларын қайталайды немесе тікелей оларға сүйенген. Мысалы, «Лейт жарысы» Бернстің «Қасиетті жәрмеңкесіне» нақты үлгі болды. «Көшеде көбелек көргенде» өлеңінде «Тышқанға» арналған өлеңмен керемет сәйкесетін ойлар бар. Фергюссонның «Фермердің үйі» мен Бернстің «Шаршының сенбілік кеші» сияқты салыстырулар оның ықпалының шығармашылық күрделілігін көрсетеді. Фергюссонның өмірінде әдебиетке қатысы жоқ маңызды оқиға болды. Ақынның қайғылы өлімі Дариен Хаусындағы оның бірінші қонағы, жас дәрігер Эндрю Дунканды (1744–1828) психикалық денсаулық мәселелерін емдеу үшін жаңа институционалдық тәжірибелерді енгізуге жетеледі, нәтижесінде бүгінгі Эдинбург Корольдік ауруханасы құрылды.

Басылымдар

1773 жылы Фергюсонның еңбегінің Руддиман басылымы 1779 жылы қосымша өлеңдерімен қайта басылды. 1785 жылы екінші басылым жарық көрді. Кейінірек Роберт Чемберс (1850) және Александр Гросарт (1851) жазған басылымдар да бар. Фергюсонның өмірі Дэвид Ирвингтің «Шотландия ақындарының өмірбаяндары» және Роберт Чемберстің «Танымал және көрнекті шотландтардың өмірбаяндары» кітаптарында жазылған. Гросарт «Танымал шотландтар сериясы» үшін (Эдинбург: Олифант, Андерсон және Ферриер, 1898) Фергюсонның өмірбаянын да жазды. Фергюсонның қазіргі заманғы басылымдарына оның шығармаларының шотланд және шотланд ағылшын тілдеріндегі екі томдық толық жинағы кіреді, оны ғалым Мэтью МакДиармид құрастырған. 1950 жылдары жарық көрген «Роберт Фергюсонның өлеңдері» атты жинақ, сондай-ақ автор Джеймс Робертсон құрастырған және ғасыр басында алғаш рет жарық көрген «Роберт Фергюсон, Таңдамал өлеңдер» атты шотланд тіліндегі поэзияның танымал басылымы бар. 2023 жылы Глазго университетінде профессор Рона Браун басқаратын «Роберт Фергюссонның жинақталған шығармалары: мәтіндік және мәдени мұраларды қайта құру» жобасы басталды. Бұл жобаның екі мақсаты бар: жиырма бірінші ғасыр оқырмандары үшін Фергюсонның шығармаларының жаңа ғылыми басылымын жасау; және 2024 (оның қайтыс болуының 250 жылдығы) және 2025 жылдары сыртқы серіктестермен бірлескен академиялық шаралар арқылы ақынның мұрасын еске алу.