Төс қаушығы: тарихы мен түрлері

Кіріспе

Денеге кигізілетін қару түрі
қару түрі

Кюрасс ( /k//w//ᵻ/'/r//æ//s//, /k//j//ʊəˈr//æ//s/; , coriaceus) – бір немесе бірнеше металл немесе басқа қатты материалдан жасалған, денені жабатын қару. Бұл сөздің шығу тегі, мүмкін, бастапқы материал – теріден, француз тіліндегі cuirace және латын тіліндегі coriacea сөздерінен бастау алады. "Кюрасс" термині көбінесе кеуде қалқаны мен арқалық қалқанды білдіреді; ал кеуде қалқаны тек алдыңғы жағын қорғайды, кюрасс болса киген адамның алдыңғы және артқы жағын қорғайды.

Сипаттама

Гректік және римдік дәуірлерде ерлердің дене бітімінің бұлшық еттері "бұлшық қаусыр" немесе "батыр қаусыры" (француз тілінде cuirasse esthétique) түрінде бейнеленді, кейде Prima Porta Августында және ресми рим мүсіндеріндегі басқа да батырлық суреттердегідей, рельефтегі символдық бейнелермен әшекейленді. Классикалық антикалық замандағы әскери жабдықтардың бір бөлігі ретінде қоладан, темірден немесе басқа да қатты материалдардан жасалған қаусырлар мен корсеттер қолданылды. Алдыңғы кезде қарулы күштердің сарбаздары пошталы киімдермен және нығайтылған пальтолармен қатар, көкірек қорғанысын қосымша киеді. Пластиналық қару тек 14 ғасырда ғана ортағасырлық қарудың маңызды бөлігіне айналды.

Тарих

Рим императоры Галба өліміне бет бұрыр алдында қорасын киді. Суэтон 12 Цезарьде былай деп жазды: "Галба өлтірілместен бұрын таңертең құрбан шалып жатқанда, бір жолдас оны қайта-қайта қауіптен сақтануға ескертті, себебі өлтірушілер алыс емес еді. Көп ұзамай ол Отон лагерьді басып алғанын білді, ал бірнеше адам оған мүмкіндігінше тезірек сонда баруға кеңес берді, өйткені ол өзінің қатысуымен және беделімен жеңіске жете алады деді. Ол қазіргі орнында тұрып, қаланың әртүрлі аудандарында орналасқан легионерлердің күзетін жинақтап, нығайтудан басқа ештеңе істемеуге шешім қабылдады. Дегенмен ол ақ ленен қорасын киді, бірақ оның көптеген қылыштардан қорғаныш бола алмайтынын ашық айтты". 14 ғасырдың соңында қорасын аяқ-қолға арналған пластиналық қару-жарақпен байланысты қолданысқа кеңінен енді, содан кейін ғасыр соңында дворяндар (мысалы, рыцарьлар) поштаны, бас киімнің камайы мен гауберктің шетінен басқа, қолдануын тоқтатты. Қорасын қару-жарақ түрі ретінде кеңінен таралды. 1376 жылы Кентербери соборындағы Қара ханзаданың бейнесіндегі кеуделік қарудың дөңгелек пішіні, қорастың (сондай-ақ гауберктің) ханзаданың патшалық әшекейленген юпонымен (күлтесімен) жабылғанын көрсетеді. Тарихи қорастар, қазіргі заманғы көптеген көшірмелерден айырмашылығы, жамбасқа тірелмейтін. Тарихи қорастар әдетте киюшіге жеткілікті қозғалыс еркіндігін беру үшін белдің немесе құрсақтың деңгейінде тоқтаған. Белге дейін жететін қорастар киюшінің алға, артқа немесе жаққа еңкею мүмкіндігін шектеуі мүмкін. Сондықтан, дененің қалған бөлігін қорғау үшін, сол кездегі жағдайға байланысты, пошта немесе қап-қара қолданылды. 15 ғасырдың басында пластиналық қару-жарақ, қорасын қоса, пальтосыз киіле бастады, бірақ ғасырдың соңында толық жеңі бар қысқа пальто, "табард" деп аталатын, қару-жарақ үстінде кеңінен қолданылды. Пальто қолданыстан шығарылған кезде, әртүрлі пішіндер мен өлшемдердегі кішкентай пластиналар (әдетте жұптарда жасалмайтын, яғни, қылыш ұстайтын қолға арналған пластина көбінесе екінші қолға арналғаннан кішірек және жеңіл болар еді) иықтың алдына бекітіліп, пластиналық қорғаныстың ашық қалған осал жерлерін қорғады. 15 ғасырдың ортасында қорастың кеуделік бөлігі екі бөліктен жасалды: төменгі бөлігі жоғарғы бөлігімен жабысып, икемділікті арттыру үшін белбеумен немесе жылжитын қақпақпен бекітілді. 15 ғасырдың екінші жартысында қорасты кейде бригандин жакеті, яғни ортағасырлық жарақаттандырғыш жакеттің алдағысы алмастырды. Бригандин жакеті матаға тігілген металл пластиналардан жасалған. Мата әдетте қымбат материалдан жасалған, ал ішкі жағында металл таразылар тігілген, олардың бастары, тігіс сияқты, сырттан көрінетін. 1550 жылға қарай қорастың кеуделік бөлігінде ортасында шығыңқы нүктесі бар тік тік жотасы бар "тапул" деп аталатын бөлік болды. Кейінірек тапул кеуделік бөліктің төменгі жағына жылжытылды. Ақырында, пластинаның пішіні бұршаққа ұқсап, "бұршақ қорасы" деп аталды. Англияның азамат соғысы (1642–1651) кезінде осындай қару-жараққа тек ең бай және денесі күшті адамдар ғана қол жеткізе алды. 17 ғасырда жаяу әскерлер кеуделік және арқалық бөліктері бар корсет киген, ал олардың атты серіктері ауыр және мықты қорастармен жабдықталған. Бұл қорғаныс басқа қару-жарақтардан ұзақ уақыт қолданылды. Оның қолданылуы тоқтаған емес, ал қазіргі әскерлерде ертедегідей кеуделік және арқалық пластиналары бар курассирлер ортағасырлық рыцарлық дәуірдегі дене қаруларының жауынгерлік салтанатын біршама қайта жаңғыртты. Ұлыбритания, Франция, Германия және Ресейдің ауыр атты әскерлері Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін парадтық формаларының бір бөлігі ретінде қорастар киген. Соғыстың басында француздар әлі де шайқаста қорастар киген, бірақ көбінесе оларды ауа райынан қорғау және жаудың көрінуін азайту үшін матамен жапқан, сондай-ақ нео-рим стиліндегі әшекейлі қалқандармен жабдықталған. Басқа барлық әскерлер оларды жауынгерлік қолданыстан алып тастады. Ватерлоо шайқасынан (1815) кейін бірнеше жыл өткен соң, Лондон мұнарасынан алынған тарихи қорастар Британ армиясының үйлік атты әскерінің өмір сақшылары мен көк және патшалардың рәсімдік қызметтеріне бейімделді. Парад кезінде пруссиялық Гардс дю Корп және басқа корпустар бай әшекейленген былғарыдан жасалған қорастар киді. Папаның швейцар гвардиясы әлі де ант беру рәсімдерінде, Рождество мен Пасхада қорастар киеді.

The Roman emperor Galba donned a cuirass just before he went to his death. Suetonius records in 12 Caesars that, "As [Galba] was offering sacrifice on the morning before he was killed, a soothsayer warned him again and again to look out for danger, since assassins were not far off. Not long after this he learned that Otho held possession of the camp, and when several advised him to proceed thither as soon as possible – for they said that he could win the day by his presence and prestige – he decided to do no more than hold his present position and strengthen it by getting together a guard of the legionaries, who were encamped in many different quarters of the city. He did however put on a linen cuirass, though he openly declared that it would afford little protection against so many swords." The latter portion of the 14th century saw the cuirass gradually come into general use in connection with plate armour for the limbs until, at the close of the century, mail was phased out among the nobles (e. g., knights) except in the camail of the bascinet and at the edge of the hauberk. The cuirass was almost universally worn throughout its lifespan as a form of armour. The globule form of the breast armour of the Black Prince, in his effigy in Canterbury Cathedral, 1376, intimates that a cuirass (as well as a hauberk) is to be considered to have been covered by the royalty emblazoned jupon (surcoat) of the Prince. Historical cuirass, contrary to many modern reproductions, did not rest on the hips. Historical cuirass usually stopped somewhere around the midriff or navel in order to allow a sufficient range of movement to the wearer. A cuirass ending at the waist would severely limit the ability of the wearer to lean forward, backward, or sideways. Thus, to protect the rest of the torso, mail, or fauld were used, depending on the time period. Early in the 15th century, plate armour, including the cuirass, began to be worn without any surcoat; but in the concluding quarter of the century the short surcoat, with full short sleeves, known as a "tabard", was in general use over the armour. While the surcoat was being phased out, small plates of various forms and sizes (and not always made in pairs, i. e., the plate for the sword arm often being smaller and lighter than the one for the off hand) were attached to the armour in front of the shoulders, to defend the otherwise vulnerable points where the plate defenses left a gap. About the middle of the 15th century, the breastplate of the cuirass was made in two parts; the lower adjusted to overlap the upper, held together with a strap or sliding rivet in order to add flexibility to the advantages plate armour had over mail. In the second half of the 15th century, the cuirass was occasionally superseded by the brigandine jacket, the medieval forerunner of the flak jacket. In essence, the brigandine jacket was constructed of metal plates sewn into a fabric jacket. The fabric was generally a rich material, and was lined throughout with overlapping scales of metal which were attached to the jacket by rivets, having their heads, like studs, visible on the outside. Around 1550, the breastplate piece of the cuirass was characterized by a vertical central ridge, called the tapul, having near its center a projecting point. Somewhat later, the tapul was moved lower on the breastplate. Eventually, the profile of the plate began to resemble a pea pod and, as such, was referred to as the peascod cuirass. During the English Civil War (1642–1651), only the wealthiest and physically strongest men could afford this type of armour. Corslets, provided with both the breast and back pieces, were worn by foot soldiers in the 17th century, while their mounted comrades were equipped with heavier and stronger cuirasses. These defenses continued in use longer than any other single piece of armour. Their use never altogether ceased and in modern armies mounted cuirassiers, armed with breast and back plates as in the earlier days, have, to some degree, emulated the martial splendour of the body armour of the era of medieval chivalry. British, French, German, and Russian heavy cavalry wore cuirasses as part of their parade uniforms leading up to World War I. Although in the early part of the conflict, the French still wore their cuirasses into battle, for the most part they were covered with a cloth canvas for protection against the weather and to reduced enemy visibility, as well as their ornate neo Roman style helmets. All other militaries have taken them out of combat use. Some years after the Battle of Waterloo (1815), certain historical cuirasses were taken from their repose in the Tower of London and adapted for ceremonial service by the Life Guards and the Blues and Royals of the British Army's Household Cavalry. For parade purposes, the Prussian Gardes du Corps and other corps wore cuirasses of richly decorated leather. The Pontifical Swiss Guard still wear cuirasses for swearing in ceremonies, Christmas and Easter.

Жапондық кирасс

Жапонияда 4 ғасырда кеуде қорғағыштары жасала бастады. Жаяу әскерлер киетін танко және атты әскерлер киетін кейко – екі түрлі ерте жапон кеуде қорғағышы, олар темір пластиналардан жасалып, былғары баулармен байланыстырылған. Хэйан дәуірінде (794–1185 жж.) жапондық қару жасаушылар ауа райынан қорғау үшін материал ретінде былғарыны және лак қолдана бастады. Хэйан дәуірінің соңына қарай жапон кеуде қорғағышы, самурайлардың танымал қару-жарағының бөлігі ретінде танылатын формаға келді. Самурай қаруын жасау үшін жібек баулармен байланыстырылған темір мен былғарыдан жасалған қабықшалар қолданылды. 1543 жылы Жапонияға отты қарулардың енгізілуі қатты темір пластиналардан жасалған кеуде қорғағыштарының дамуына әкелді. Самурай кеуде қорғағыштарын қолдану 1860 жылдарға дейін жалғасты, сол кезде дәстүрлі киімдер мен қару-жарақтары бар ұлттық армия құрылды. Самурай қару-жарағы соңғы рет 1877 жылғы Сацума көтерілісінде жауынгерлік қимылдарда қолданылды.