Кіріспе

Француз авангардтық қозғалысы, дәстүрлі исламдық эзотерикалық тәсіл. Леттризм – 1940 жылдардың ортасында Парижде румын иммигранты Исидор Ису құрған француз авангардтық қозғалысы. Ису мен Леттристер жүздеген томдық еңбектерінде өз теорияларын өнер мен мәдениеттің барлық салаларына, әсіресе поэзия, кино, сурет салу және саяси теорияға қолданды. Бұл қозғалыстың теориялық тамыры дадаизм мен сюрреализмде жатыр. Ису өзінің отандасы Тристан Цараны Дада қозғалысының ең ұлы жасаушысы және заңды көшбасшысы деп есептеді және басқалардың көпшілігін плагиатшылар мен жалғаншылар деп атады. Сюрреалистердің арасында Андре Бретон елеулі ықпал етті, бірақ Ису 1940 жылдары қозғалыстың тоқырауы мен теориялық банкроттығына қанағаттанбады. Француз тілінде бұл қозғалыс Леттризм деп аталады, бұл француз тіліндегі «әріп» сөзінен туындаған, олардың көптеген ерте туындылары әріптер мен басқа да визуалды немесе сөйлеу символдарына негізделгендіктен. Леттристер өздері ағылшын тіліндегі термин үшін «Letterism» орфографиясын ұнатады, және бұл олардың жазбаларының ағылшын тіліне аудармаларын жасаған немесе бақылаған сирек жағдайларда қолданылатын форма: алайда, «Lettrism» ағылшын тілінде кем дегенде бірдей жиі қолданылады. Бұл термин, алғашқыда топқа берілген атау болғандықтан, олардың барлық қызметін қамтитын жалпы термин ретінде сақталды, тіпті олардың көпшілігі енді әріптермен байланысты емес. Бірақ топтың немесе оның белгілі бір салалардағы қызметі үшін басқа да атаулар енгізілді, мысалы, «Исуи қозғалысы», «жастар көтерілісі», «гиперграфика», «креатика», «инфинитезимальді өнер» және «экскоордизм».

Тарих

1925 жыл. Исидор Голдштейн 31 қаңтарда Румынияның Ботошани қаласында ашкенази еврей отбасында дүниеге келді. 1950 жылдардың басында Голдштейн өзін "Жан Исидор Ису" деп қол қоятын; әйтпесе, ол әрқашан "Исидор Ису" деп таныстырды. "Isou" әдетте псевдоним деп есептелді, бірақ Ису/Голдштейн өзі осы түсіндіруге қарсы болды. Менің атым – Ису. Әжем мені Ису деп шақыратын, тек румын тілінде басқаша жазылады. Мен атымнан ұялмаймын. Gallimard баспасында мен Исидор Ису Голдштейн деп белгілі болдым. Ису – менің атым! Тек румын тілінде "Изу" деп жазылады, ал француз тілінде "Ису".

1940 жылдар

1942–1944 жылдар. Ису летризмнің қағидаларын дамытады және Парижге көшкеннен кейін жариялайтын кітаптарын жаза бастайды. 1945 жыл. Жиырма жастағы Ису алты апталық құпия сапардан соң 23 тамызда Парижге келді. Қараша айында Габриэль Померанмен бірге Летерист қозғалысын құрды. 1946 жыл. Ису мен Померан Вье-Кломбиерде Цараның «Ла Фуит» спектаклін тоқтатады. «Летерлік диктатура: жаңа көркемдік режимнің жазбалары» (La Dictature Lettriste: cahiers d'un nouveau régime artistique) атты еңбегі жарық көрді. Ол бірнеше томдық серияның біріншісі деп жарияланғанымен, тек бір ғана жазба шықты. Кітаптың кіріспесінде Летеризм «көркемдік авангардтың жалғыз заманауи қозғалысы» екені мақтан тұтылады. 1947 жыл. Исудың алғашқы екі кітабы Галлимард баспасынан шықты: «Жаңа поэзия мен жаңа музыкаға кіріспе» (Introduction à une nouvelle poésie et à une nouvelle musique) және «Аттың және мессиянның бірігуі» (L'Agrégation d'un nom et d'un messie). Біріншісі Исудың «амплификация» және «кесу» фазалары туралы теориясын ұсынады, ал осы аяқта поэзия мен музыканың өткен тарихы мен болашақ бағыты туралы көзқарастарын баяндайды. Екіншісі көбірек автобиографиялық сипатта, Исудың идеяларының қалыптасуын және сонымен қатар иудаизмді зерттейді. Ису мен Померанға Франсуа Дюфрен қосылады. 1949 жыл. Ису «Ису, немесе әйелдердің механикасы» (Isou, ou la mécanique des femmes) атты еңбегін жариялайды, ол бірнеше эротологиялық еңбектердің біріншісі. Онда ол соңғы төрт жылда 375 әйелмен қарым-қатынас жасағанын мәлімдейді және осыған қалай қол жеткізгенін түсіндіруге ұсыныс жасайды (9-бет). Кітапқа тыйым салынып, Ису қысқа мерзімге түрмеге қамалады. Сонымен қатар, саяси теорияға арналған бірнеше еңбектердің алғашқысы – Исудың «Ядролық экономика туралы трактат: Жастар көтерілісі» (Traité d'économie nucléaire: Le soulèvement de la jeunesse) жарық көрді.

1950 жылдар

1950 жыл. Морис Лематр, Жан Луи Брау, Жиль Дж. Вольман және Серж Берна топқа қосылады. Ису алғашқы метаграфикалық романын жариялайды – «Құдайлардың күнделіктері» (Les journaux des dieux), одан кейін Померанның «Қарздардың қасиетті геттосы» (Saint Ghetto des Prêts) және Лемейтрдің «Жындылар» (Canailles) шығады. Сонымен қатар, летерист сурет салуының алғашқы манифесттері жарық көреді. Пасха күні бір топ жас летерист тікелей эфирде көрсетілген ұлттық телеарна арқылы Нотр-Дам соборына кіріп, қауымға Құдай өлгенін жариялайды. Лемэтрдің «Ur» журналының бірінші санында жарияланған летеристтерге арналған сұрақ-жауапта CP Matricon былай түсіндіреді: «Летеристер скандал жасай қоймайды: олар қорқақ шоумендердің (журналистер) құрған үнсіздік заңын бұзып, оларға ұнамайтын адамдардың бетін қиратады». (8-бет). 1951 жыл. Ису өзінің алғашқы фильмін аяқтайды – «Слайм және мәңгілік туралы трактат» (Traité de bave et d'éternité), одан кейін Лемейтрдің «Фильм басталды ма?» (Le film est déjà commencé?), Вольманның «Антиконцепт» (L'Anticoncept), Дюфреннің «Бірінші соттың барабандары» (Tambours du jugement premier) және Гай Дебордың «Сад үшін зарлау» (Hurlements en faveur de Sade) шығады. Дебор сәуір айында Каннда (сол кезде ол онда тұрған) «Слайм және мәңгілік туралы трактат» фильмін Канн кинофестивалінде көрсету үшін топқа қосылады. Жан Коктоның қолдауымен «үздік авангард» сыйлығы арнайы құрылып, Исудың фильміне беріледі. 1952 жыл. Летерист киносына арналған «Ion» журналының бірінші (және жалғыз) саны жарық көреді. Бұл Дебордың алғаш рет баспа бетінде пайда болуы үшін маңызды, сонымен қатар Вольман мен Бернаның жұмыстарымен бірге, қазан айында Ритц қонақ үйінде Чарли Чаплиннің баспасөз конференциясына қатысқаннан кейін, олар Исудың тобынан бөлініп, Летерист Интернационалын құрды. 1953 жыл. Ису «Амос, немесе метаграфологияға кіріспе» (Amos, ou Introduction à la métagraphologie) арқылы фотографияға, «Театрдың толық трансформациясының негіздері» (Fondements pour la transformation intégrale du théâtre) арқылы театрға, «Сандар» (Les nombres) арқылы сурет салуға және «Тіліп жасалған би үшін манифест» (Manifeste pour une danse ciselante) арқылы биге қатысады. 1955 жыл. Дюфрен өзінің алғашқы Криритмдерін жасайды. 1956 жыл. Ису «Сыяқты эстетикаға кіріспе» (Introduction à une esthétique imaginaire) еңбегінде шексіз өнер тұжырымын енгізеді. 1958 жыл. Columbia Records летерист поэзиясының алғашқы аудиожазбаларын шығарады – «Морис Лематр летеризмді ұсынады» (Maurice Lemaître presente le lettrisme).

1960 жылдар

1960 жыл. Ису «L'Art supertemporel» еңбегінде супертемпоральді өнер тұжырымын енгізеді. Асгер Жорн «Internationale Situationniste» журналының 4-шы санында «Letterism, Originality and Magnitude» (Ису жүйесі туралы) атты сынды жариялайды. Ису «L'Internationale Situationniste, un degré plus bas que le jarrivisme et l'englobant» деген жауап хатында кеңінен жауап береді. Бұл Деборға (бұрынғы шәкірті) және Исудың неонацистік ұйым деп санайтын Ситуационисттік интернационалға қарсы жазған көптеген еңбектерінің алғашқысы ғана. Дегенмен, Эндрю Хассидің баяндамасы бойынша, оның көзқарасы кейін жұмсарады: «Ису оларды кешірді және олардың бәрі соңында бір жақта екенін түсінді (Ису мұны түсінуімді қалады!).» Алпысыншы жылдары топқа бірнеше жаңа мүше қосылды, олардың ішінде Жак Спаканья (1961), Од Джессемин (1962), Роберто Альтман (1962), Роланд Сабатье (1963), Ален Сатиэ (1964), Мишелин Хашетт (1964), Франсуа Пойе (1966), Жан Пол Куртай (1967), Антон Перих (1967), Жерар Филипп Брутин (1968). 1964 жыл. Дюфренмен және Ультралитераторлармен, сондай-ақ Вольманмен де толық ажырасу орын алады. Ол 1952 жылдан 1957 жылға дейін Литерациялық интернационалға қатысқанына қарамастан (ішкі ереже бойынша Исушілдік қызметке қатысуға тыйым салынған), Ису тобымен байланысын сақтап келді. Дюфрен және Вольман Браумен бірігіп Екінші Литерациялық интернационалды (Deuxième internationale lettriste) құрады. 1967 жыл. Лемейтр «Жастар және сыртқылар одағы» атынан Париждің жергілікті заң шығарушы органына сайлауға түседі. Ол жеңіліске ұшырайды. 1968 жыл. Сәулет өнеріне арналған алғашқы еңбегі – Исудың «Manifeste pour le bouleversement de l'architecture» (Сәулетті түгелдей өзгерту манифесі).

1970 және 1980 жылдар

Қолданыстағы ағымдардың жалпы жалғасы, сонымен қатар психиатрия, математика, физика және химия саласындағы жаңа зерттеулер. 1972 жылы неміс суретшісі, декоратор және жазушы Майк Роуз летристермен танысып, олардың құрамына кірді. Ол 1980 жылдарға дейін олардың көрмелеріне қатысты. 1970 жылдары летризмге қосылған басқа мүшелер: Вуди Ромер, Энн Кэтрин Карон, ал 1980 жылдары: Фредерика Дево, Мишель Амагер.

1990 жылдар

Экскоордизмнің дамуы. Топтың бағыты оны қысымға ұшыратып, Лемастр – Исудың жарты ғасырға жуық уақыт бойы сенімді серігі – одан қашықтауға көше бастайды. Ол әлі де дәстүрлі Letterist әдістерін қолдануын жалғастырады, бірақ енді негізгі топтан шалқап, оқшауланған күйде.

2000 жылдар

2007 жылы Ису дүниеден өтеді және Ситуационисттік Интернационалдың анонимді мүшесі жариялаған "Құдайлық дәуірінің соңы" атты кітапта Исудың нағыз Мәсіх (Мессия) болғаны айтылады.

Ампликалық (амплика) және шизельдік (цизельді) фазалар

Ису бұл кезеңдерді алғаш рет поэзия тарихын зерттеу арқылы ойлап тапты, бірақ ол әзірлеген тұжырымдамалық құралды өнер мен мәдениеттің көптеген басқа салаларына оңай қолдануға болады. Поэзияда ол бірінші ампликалық кезеңді Гомер бастады деп есептеді. Гомер поэзияның қандай болу керектігіне үлгі жасады. Кейінгі ақындар осы үлгіні дамытып, өздерінің еңбектері арқылы Гомердің шеңберінде жасалуы мүмкін барлық мүмкіндіктерді зерттеді. Бірақ, соңында, осы тәсілмен жасауға болатынның бәрі жасалды. Поэзияда Ису бұл нүктеге Виктор Гюго (ал кескіндемеде Эжен Делакруа, музыкада Рихард Вагнер) жеткенін сезінді. Ампликалық поэзия аяқталғаннан кейін, ескі үлгі бойынша туындылар жасаудың қажеті қалмады. Шынайы шығармашылық пен жаңашылдық болмайды, демек, эстетикалық құндылығы да болмайды. Осымен өнерде кесу кезеңі басталды. Егер бұрын форма өз сыртындағы нәрселерді – оқиғаларды, сезімдерді және т.б. білдіру құралы болса, енді ол өзіне бұрылып, тікелей өзінің тақырыбына айналады, мүмкін, тек жасырын түрде ғана. Шарль Бодлерден Тристан Цараға дейін (кескіндемеде Манеттен Кандинскийге дейін; немесе музыкада Дебюссиден Луиджи Руссолоға дейін) кейінгі ақындар Гомер үлгісімен ғасырлар бойы дамыған поэзияның алып құрылысын бұзуға тырысты. Соңында, бұл бөлшектеу процесі аяқталғанда, жаңа ампликалық кезең басталатын уақыт келді. Ису өзін жол көрсетуші деп санады. Ол ескі формалардың қирауынан қалған қиындыларды жинап, осы ең негізгі элементтерді түбірінен өзгеше жаңа тәсілмен қайта пайдаланудың жаңа жоспарын жасады, бұл бұрынғы ампликалық кезеңнің поэзиясынан мүлдем өзгеше болар еді. Ису поэзиялық жаратылыстың ең негізгі элементтерін – әріптерді, яғни түсіндірілмеген визуалды символдар мен дыбыстарды атады, және осы ингредиенттерді жаңа эстетикалық мақсаттар үшін жаңадан үйлестірудің жолдарын белгіледі.

Хат қағазы

Ису болашақ өлең туралы идеясын, оның таза формальды болуы керек, барлық семантикалық мазмұнынан айырылуы тиіс деп ойлады. Леттрист поэмасы немесе летрие, көп жағынан итальяндық футуристердің (мысалы, Филиппо Томасо Маринетти), орыс футуристерінің (мысалы, Велемир Хлебников, Ильязд немесе Алексей Крученых – Заумпен салыстырыңыз), дада поэттерінің (Рауль Хаусман немесе Курт Швиттерс сияқты) жасағандарына ұқсас, сондай-ақ кейінгі дыбыс поэзиясы және нақты поэзия ақындарының (мысалы, Боб Коббинг, Эдуард Овчачек немесе Анри Шопен сияқты) кейіннен атқаратын жұмыстарына да еліктейді. Дегенмен, леттристер әрқашан өздерінің радикалды түпнұсқалығын көрсетуге және өздерінің еңбектерін басқа, сырттай ұқсас бағыттардан ажыратуға тырысты.

Метаграфика/Гиперграфика

Көрнекі жағынан, Литераторлар алдымен жазу мен бейнелеу өнерінің жаңа синтезіне «метаграфика» (метаграфия) деп, кейін «гиперграфика» (гиперграфия) деп атады. Кубистік, дада және футуристік (итальяндық және орыс) суреттері мен типографиялық жұмыстарда, мысалы Маринеттидің «Zang Tumb Tuum» шығармасында немесе Аполлинердің «Калиграмм» сияқты өлеңдерінде осыған ұқсас мысалдарды кездестіруге болады, бірақ ешқайсысы гиперграфия сияқты толыққанды жүйе емес еді.

Әдеби фильмдер

Поэзия, сурет немесе музыкамен салыстырғанда кино өнерінің салыстырмалы түрде жақында пайда болғанына қарамастан, Ису 1950 жылы оның алғашқы кеңею кезеңі аяқталғанын сезінді. Сондықтан ол кино үшін қашау кезеңін бастауға кірісті. Ол өзінің алғашқы фильмі «Сай және мәңгілік» фильміне қосымша түсіндірмеде былай деді:

«Біріншіден, кино тым бай деп санаймын. Ол семіз. Өзінің шектеріне, ең жоғарғы нүктесіне жетті. Оның кеңеюдің алғашқы қимылымен кино жарылып кетеді! Тығырылғандықтан, майлы шошқа мың-мыңдаған бөлікке жарылады. Киноның құлауын жариялаймын, өзін кино деп атап жүрген осы ірі және ісінген құрылымның ажырауының, үзілуінің алғашқы апокалиптикалық белгісі. Литературалық киноның екі маңызды жаңаруы: (i) бейнені қашап өңдеу (la ciselure d'image), онда фильм жасаушы кинолентаның өзіне қасақана сызықтар салады немесе бояу жағады. Осыған ұқсас техникалар Letterist фотосуретінде де қолданылады. (ii) Дискрепентті кино (le cinéma discrépant), онда дыбыс жолы мен бейне жолы бөлек, әрқайсысы өзіндік әңгіме айтады немесе абстрактілі жолын қуады. Летерист фильмдерінің ең радикалдылары – Вулманның «Антиконцепт» және Дебордың «Садқа аңырау» фильмдері одан да әрі барып, бейнелерден толығымен бас тартты. Визуалды тұрғыдан алғанда, біріншісі үлкен шарға проекцияланған құбылатын жарықтан ғана тұрады, ал екіншісі саундтректе сөз болғанда бос ақ экранды, ал толық үнсіздік кезеңдерімен бірге толығымен қара экранды ауыстырып тұрады. Сонымен қатар, Letterists басқа фильмдерден алынған материалдарды пайдаланды, бұл техника кейіннен («de-turnement» деп аталып) Ситуационист киносында дамытылды. Олар фильмді тікелей қойылымдармен толықтыратын немесе «кино дебаты» арқылы көрермендерді толыққанды тәжірибеге тікелей қатыстыратын.

Уақытша өнері (L'art supertemporel)

Уақыттан тыс кадр – көрермендерді көркем шығарманың жасалуына қатысуға шақырып, оған мүмкіндік беретін құрал. Ең қарапайым түрінде, бұл кітапқа бірнеше бос беттерді қосу арқылы оқырманның өзіндік үлесін енгізуіне мүмкіндік беруі мүмкін.

Өте кіші өнер (Өте кіші өнер)

Готфрид Вильгельм Лейбництің шексіз шағын шамаларын еске түсіре отырып, бұл шамалар нақтыда ғана емес, тұжырымдамалық тұрғыдан ғана болуы мүмкін, Летеристтер өнер туындысының осындай түсінігін дамытты: оның өзінің мәні бойынша нақтыда жасалуы мүмкін емес, бірақ интеллектуалды тұрғыдан ойға тартқанда эстетикалық ләззат сыйлайды. Бұл сондай-ақ Art esthapériste ("шексіз эстетика") деп аталады. Қараңыз: Тұжырымдамалық өнер. Осымен байланысты және одан туындаған экскордизм – Исуи қозғалысының қазіргі нұсқасы, ол шексіз үлкен және шексіз кішкентайдың өнері ретінде анықталады.

Жастар көтерілісі (Le soulèvement de la jeunesse)

Ису саяси теория мен экономиканың күшейе түсу кезеңін Адам Смит пен еркін сауда деп атады; ал оның қалыптасу кезеңі Карл Маркс пен социализмке сәйкес келді. Ису оларды сәйкесінше "атомдық экономика" және "молекулалық экономика" деп атады: ол екеуіне де түзету ретінде "ядролық экономиканы" ұсынды. Оның пікірінше, екі бағыттың да халықтың үлкен бөлігін, атап айтқанда, ешқандай мағыналы өндіріс немесе тауар алмаспайтын жастар мен басқа да "сыртқы" топтарды ескермеуіне келді. Ол шығармашылық күшті адам табиғатының ажырамас бөлігі деп есептеді, бірақ оны дұрыс бағыттамаса, ол қылмысқа және қоғамға қарсы мінез-құлыққа ұшырауы мүмкін. Литераторлар осы "сыртқы" топтардың шығармашылықтарын оң жаққа бағыттауға мүмкіндік беретіндей етіп, қоғамның барлық саласын қайта құруға ұмтылды.

Летризмнің негізгі дамуы

Letterist International 1952 жылы Гай Дебор, Гил Дж. Вольман, Жан Луи Брау және Серж Берна тарапынан құрылды. 1957 жылы ол Ситуационисттік Интернационалды құру үшін Халықаралық қиялшыл Баухаус қозғалысы мен Лондон психогеографиялық қауымдастығымен бірікті. Бес жыл бойы Letterist International метаграфиканың Letterist техникасын қолдана берді, бірақ олар гиперграфикаға қарсы болды, оның орнына метаграфиканы детурнментке дамытты. Ultra-Letterism 1958 жылы пайда болды, оның манифесті сол жылы Grammes журналының екінші санында жарияланды, оған Letterist Франсуа Дюфрен, Роберт Эстивалс және Жак Виллегле қол қойды. Оның мүшелері гиперграфикамен айналысты және Дуфреннің криритмдерімен, сондай-ақ таспаға жазуға деген үлкен қызығушылықтарымен Letterist дыбыстық поэзияны Ису тобынан одан да әрі жылжытуға тырысты. Екінші Letterist International 1964 жылы Вольман, Дюфрен және Брау құрған, қысқа ғана мерзімге созылған топ болды. Алғашқы Letterist-тердің өзіне беймәлім Жаңа Letterist International 1990 жылдардың соңында құрылды. Оның бастапқы Letterist тобымен тікелей байланысы болмаса да, олардың да, Letterist International-дың да, сондай-ақ Хуруфизмнің (араб тілінде "Letterism") ықпалына түсті.

Негізгі мүшелері

Исидор Ису (29 қаңтар 1925 – 28 шілде 2007). Габриэль Померан (1926–1972), 1945 жылдан мүше. Франсуа Дюфрен (1930–1982), 1947 жылдан 1964 жылға дейін мүше. Бөлініп, «Альтра-литерализм» және «Екінші литералистік интернационал» құрылды. Ян Кубичек (1927–2013), 1960 жылдардың басында маңызды үлес қосқан мүше. Морис Лематр (1926–2018), 1950 жылдан бері мүше, және Литеризмге өзінің жеке көзқарасын әлі де белсенді түрде дамытуда. Гил Дж. Вольман (1929–1995), 1950 жылдан 1952 жылға дейін мүше. 1952–1957 жылдары «Letterist International» құрылды, бірақ 1961–1964 жылдары Isouian тобымен ара-тура қатысып, кейін тағы бөлініп «Екінші Letterist International» құрылды. Жан Луи Брау (1930–1985), 1950 жылдан 1952 жылға дейін мүше. 1952–1957 жылдары «Letterist International» құрылды, бірақ 1961–1964 жылдары Isouian тобымен ара-тура қатысып, кейін тағы бөлініп «Екінші Letterist International» құрылды. * Гай Дебор (1931–1994), 1951 жылдан 1952 жылға дейін мүше. «Letterist International» құру үшін бөлініп шықты. Антон Перич (1945), 1967 жылдан 1970 жылға дейін мүше.

Әсерлер

Флюкс суретшісі Бен Вотье Изуға деген қарызын ашық мойындады: "Изу, мен оны жоққа шығармаймын, 1958 жылы өнер туралы алғашқы теориямды жасаған кезде маған өте маңызды болды. Изудың арқасында өнерде әдемілік емес, жаңалық, жаратылыс маңызды екенін түсіндім. 1962 жылы "Аты мен мессияның бірігуі" еңбегін оқығанда, оның өзімшілдігі, алыпсапырандық маниясы, мақтандығына қатты қызығушылық таныттым. Мен өзімше: "Эгосыз өнер болмайды", – деп ойладым, және менің эго туралы жұмысым осыдан бастау алды." Неміс суретшісі, декоратор және жазушы Майк Роуз 1970-ші және 1980-ші жылдары Леттризмге жақын техникаларды дамытты және париждік топпен байланыста болды. "Ирма Веп" (1996) фильмінде Леттристік эстетиканы еске түсіретін эпизод бар. Майкл Джейкобсонның "Алыптың қоршауы" (2006) повесі – гиперграфиялық туынды, көрінеу Леттристерден шабыттанған.