Кіріспе

Фридрих Кристоф Дальманн (13 мамыр 1785, Висмар – 5 желтоқсан 1860, Бонн) – неміс тарихшысы және саясаткері.

Өмірбаян

Ол сол кезде Швеция билеген Висмардың көне ханзаттық әулетінен шыққан. Қаланың бургомистрі болған әкесі Фридрихтің теологияны оқығанын қалады, бірақ Фридрих классикалық филологияны артық көреді, оны 1802 жылдан 1806 жылға дейін Копенгаген университетінде, Галле университетінде, содан кейін Копенгагенде оқыды. Оқуын аяқтағаннан кейін ол грек трагедиялық ақындарының кейбіреуін және Аристофанның «Бұлттарын» аударды. Бірақ ол сондай-ақ заманауи әдебиет пен философияға қызығушылық танытты; және ол жеке тәжірибеге ие болған заманның қиындықтары, оның ішінде неміс патриотизмі туралы күшті сезім оятты, бірақ өмірі бойы Скандинавиямен байланысына әрқашан мақтанды, ал Густав Адольф оның ерекше батыры болды. 1809 жылы Австрияда соғыс басталған кезде Дальман Дрезденде кездескен ақын Генрих фон Клейстпен бірге Богемияға барды, содан кейін император армиясымен Асперн шайқасына дейін болды. Бұл үміт Ваграм шайқасының жеңілісімен талқандалды. Ол өзінің ықпалды туыстары бар Данияда бақ сынап көруге шешім қабылдады. Виттенбергте (1810) докторлық дәрежесін алғаннан кейін, 1811 жылы Копенгагенде ежелгі театрдың шығу тегі туралы эссемен, ежелгі әдебиет және тарих бойынша лектор ретінде латын тілінде дәріс берді. Ықпалды достары оған одан әрі жетістіктерге қол жеткізуге көмектесті. 1812 жылы ол Кильге шақырылды, тарихшы Дитрих Герман Хегевичтің (1746–1812) орнын басады. Бұл тағайындау оның мансабында екі жағынан шешуші сәт болды: бір жағынан, ол өзіне өте жақсы сай келетін, бірақ оған осы уақытқа дейін тек екінші деңгейдегі қызығушылықты білдіретін тақырыпқа бар назарын аударуға мәжбүр етті; екінші жағынан, ол оны саясатқа тартты. 1815 жылы ол профессорлық лауазымынан басқа Шлезвиг-Гольштейннің тұрақты депутаты хатшысының лауазымына ие болды. Осы қызметте ол мемуарлары немесе өзі құрған «Килер Блдлтер» журналында мақалалары арқылы Данияға қарсы Эльба герцогтіктерінің жартылай ұмытылған құқықтарын және Германиямен тығыз байланысын қабілетті және құлшынысты қорғаушы ретінде көріне бастады. Даниялықтар кейіннен Шлезвиг-Гольштейн мәселесін ойлап тапқан деп айыптады. Осы қызығушылықтың өзіне әсер еткенінде, басты пайда оның мемлекет туралы түсінігін тереңдетіп, оны практикалық мақсаттарға бағыттады. Сол кездегі кездегі қарапайым болжамдар Роттек мектебінің француз либерализмі мен Карл Людвиг фон Галлердің христиан мемлекетінің романтикалық іліміне үстемдік еткен болса, Дальман жағдайды өзі тапқандай қабылдады және жаңасын дамытты. Сонымен қатар, Данияның патшалық тажымен болған дау-дамай оның әділ көзқарасы мен неміс патриотизмі нығая түсті. 1829 жылы Геттингенге ауысқаннан кейін ол осы рухта жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болды. Кембридж герцогының сенімді адамы ретінде оған 1833 жылғы Ганновер конституциясын құруға қатысуға рұқсат берілді, ол ескі аристократиялық үкіметті Париждегі шілде революциясынан кейін болмай қалмас бағытқа қарай қайта өңдеді; және 1837 жылы жаңа патша Эрнст Август конституцияны жарамсыз деп жариялағанда, Дальман Геттингеннің жеті профессорының әйгілі наразылығын қосты. Ол өз лауазымынан айырылып, жер аударылса да, өзінің батыл әрекеті арқылы неміс ұлттық сезімін күшейткенін, ал мемлекеттік жарналар оны кедейліктен құтқарғанын білгенде қанағаттанды. Лейпциг пен Йенада бірнеше жыл болғаннан кейін Пруссия королі Фредерик Вильгельм IV оны 1842 жылдың қазан айында Бонн университетінің профессоры етіп тағайындады. Кейінгі жылдары ол ең танымал болды. Оның «Политика» (1835) еңбегі оған жазушы ретінде атақ берді; ол енді өзінің «Даттық тарихы» (1840–1843) атты бірінші дәрежелі тарихи еңбегін жариялады; оған көп ұзамай ағылшын және француз төңкерістерінің тарихы ілесті, олар ғылыми құндылығы аз болса да, конституциялық монархия жүйесін ашық түрде қолдауымен қоғамдық пікірге шешуші ықпал етті. Мұғалім ретінде де ол өте сүйікті адам болды. Ол оратор болмағанымен, ерекше сүйкімді немесе жеңімпаз болғанымен, ол өзінің сөзінің жүктілігімен, Иммануил Кантқа негізделген логикалық әдіспен және өзінің мінез-құлқының еркектігімен жас жігіттерде терең әсер қалдырды. 1848 жылғы революция басталғанда, Миландағы уақытша үкімет оны «неміс ұлтының атасы» деп атаған, ол өзін бүкіл әлемнің қызығушылығының орталығында тапты. Мекленбург пен Пруссия оған конфедерация парламентіне елші қызметін ұсынды. Әрине, ол Франкфурттағы ұлттық жиналысқа сайланды және алдымен диета, содан кейін парламент тағайындады. Оның мақсаты Германияны мүмкіндігінше бірыңғай конституциялық монархия ету болды, Австрияның барлығын немесе кеміндегі, оның неміс емес бөліктерін есепке алмағанда. Пруссия императорды ұсынуы керек еді, бірақ сонымен бірге – және жүйедегі доктриналық әлсіздік осында жатыр – тарихпен қастерленген жеке өміршеңдігінен бас тартуы керек еді, басқа мемлекеттер сияқты. Сондықтан, Фредерик Вильгельм IV Франкфуртта белгіленген шарттармен өзін байланыстыруға қызығушылық танытпай, Даниямен жеті айлық Мальмё бітім шартын (1848 жылдың 26 тамызы) жасағанда, Дальман ұлттық парламент Берлин сарайымен қарым-қатынасын анықтау үшін бітім шартын мойындамауды ұсынды. Ұсыныс шағын көпшілік дауысымен қабылданды (1848 жылдың 5 қыркүйегі); бірақ Дальман партиясының мүшелері оған қарсы дауыс бергендер болды, және олар 18 қыркүйекте бұрынғы дауысты кері қайтарып, бітім шартын қабылдау туралы резолюцияны қабылдады, Дальман 5 қыркүйектегі резолюция негізінде министрлік құруға сәтсіздікке ұшырағаннан кейін. Дальман кейіннен бұл парламент тағдырындағы шешуші бұрылыс болғанын айтты. Ол үмітін бірден тастаған жоқ. Парламенттік пікірсайыстарға белсенді қатыспағанымен, ол комиссияларда және партиялық конференцияларда өте белсенді болды, және неміс конституциясының соңында қабылдануына және Фредерик Вильгельм IV-нің мұрагер император ретінде сайлануына (1849 жылдың 28 наурызы) үлкен үлес қосты. Сәйкесінше, ол патшаға тәжді ұсынған делегацияның мүшесі болды. Патшаның бас тартуы оның көптеген әріптестеріне қарағанда оған көбірек сенімді болды. Ол конституцияның моральдық жандануы арқылы мойындалуға мәжбүр бола алатынына сенді. Радикалдардың көзқарасы оған бұл бағыт революцияға әкеледі деп түсіндіргенде ғана, ол ұзақ күрес салдарынан ұлттық парламенттен шығуды шешті (1849 жылдың 21 мамыры). Ол Gotha-дағы императорлық партияның мәшһүр конференциясын ұйымдастырушылардың бірі болды, бірақ оның нәтижесі оған ұнамады; және ол алғашқы пруссиялық палатаның (1849–1850) және Эрфурт парламентінің (1850) отырыстарына қатысты. Бірақ соңында, Германияның біртіндеп бірігуге барлық күш-жігердің нәтижесіз екеніне көз жеткізгеннен кейін, ол саяси өмірден шығып, Бонндағы оқыту жұмысына қайта оралды. Оның соңғы жылдары ауру, қайғы және әріптестерімен үнемі келіспеушіліктермен күйреген. Апоплексиялық ұстамадан кейін қайтыс болды.