Кіріспе

Жердің қатты бетіне қатысты айналу осінің шағын ауытқуы. Чандлер тербелісі немесе Чандлер ендік өзгерісі – 1891 жылы американдық астроном Сет Карло Чандлер ашқан және оның құрметіне аталған, Жердің қатты бетіне қатысты айналу осінің шағын ауытқуы. Бұл шамамен осьтің Жер бетін қиып өтетін нүктедегі өзгеріске тең және 433 күндік периоды бар. Астрономиялық нутация болып табылатын бұл тербеліс, алты жылдық периоды бар басқа тербеліспен бірігіп, жалпы полярлық қозғалыстың шамамен 7 жылдық периодымен өзгеруіне себеп болады. Чандлер тербелісі – шар емес, еркін айналатын дененің қозғалыс түрінің мысалы; бұл еркін нутация деп аталады. Айырмашылығы, Жердің айналу осінің бағыты жұлдыздарға қатысты әртүрлі кезеңдерде өзгереді, ал Ай мен Күннің күшті тартылысынан туындаған бұл қозғалыстар, ең баяуларын қоспағанда, нутация деп аталады, олар теңсауыштардың прецессиялары болып табылады.

Болжамдар

Жердің еркін нутациясының бар екендігін Исаак Ньютон «Философиялық табиғат принциптері математикасы» еңбегінің 1-кітабындағы 66-шы ұсыныстың 20-22-ші қорытындыларында, ал Леонард Эйлер 1765 жылы айналмалы денелер динамикасын зерттеу барысында болжаған. Жердің белгілі эллиптикалық пішініне сүйене отырып, Эйлер оның периоды 305 күнге тең болатынын болжады. Бірнеше астроном осы периодтағы қозғалысты іздеді, бірақ таба алмады. Чендлердің еңбегі кез келген мүмкін периодтағы қозғалыстарды іздеуге бағытталды; Чендлер тербелісі байқалғаннан кейін, оның периоды мен Эйлер болжаған период арасындағы айырмашылықты Саймон Ньюкомб Жердің қатаңдығының жетіспеуімен байланыстырды. Осы периодты толық түсіндіру үшін Жердің ядросы мен мұхиттарының сұйық табиғаты да маңызды. Шындығында, бұл тербеліс шамамен 2 км амплитудасы бар өте кішкентай мұхит толқынын тудырады, ол полюстік толқын деп аталады және бұл ғарыздан тыс денелердің әсерінен туындамайтын жалғыз толқын. Амплитудасы аз болғанымен, полюстік толқынның гравитациялық әсерін суперөткізгіш гравиметрмен оңай анықтауға болады.

Өлшем

Халықаралық ендік обсерваториялары 1899 жылы ендік координаттарын анықтау барысында байқалатын дірілдеуді өлшеу үшін құрылды. Олар 20 ғасырдың көп бөлігінде Чендлер және жылдық дірілдеу туралы деректер ұсынды, бірақ кейін басқа өлшеу әдістерімен ығыстырылды. Полярлық қозғалысты қазір Халықаралық Жер айналысы қызметі (IERS) бақылайды. Дірілдеудің амплитудасы оның ашылуынан бері өзгеріп келеді, 1910 жылы ең жоғары деңгейге жетті және онжылдықтар бойынша айқын ауытқулар байқалды. 2009 жылы Малкин мен Миллердің IERS Pole координаттарының 1946 жылдың қаңтарынан 2009 жылдың қаңтарына дейінгі уақыт қатары деректерін талдауы, дірілдеудің 1850, 1920 және 2005 жылдардағы үш фазалық өзгерісін көрсетті.

Марстың Чендлер тербелісі

Марс Одиссеясы, Марс тану орбиталық станциясы және Марс жаһандық зерттеуші ғарыш кемесінің радиолық байқаулары арқылы Марстың Чандлер тербелісі анықталды. Бұл Жерден өзге планетада осы құбылыстың алғаш рет тіркелуі. Оның амплитудасы 10 см, периоды 206,9 ± 0,5 күн және солтүстік полюстен қарағанда дерлік дөңгелек, сағат тіліне қарсы бағытта айналады.