Кіріспе

1771 жылғы Тобиас Смоллетттің пикарестік романы «Хэмфри Клинкердің саяхаты» 17 маусымда (Смоллетт қайтыс болғанға дейін үш ай бұрын) Лондонда жарияланған Тобиас Смоллетттің пикарестік романдарының соңғысы болды. Көптеген адамдар оны оның ең жақсы және ең қызықты туындысы деп санайды. Бұл – алты кейіпкердің хаттары түрінде жазылған эпистолярлық роман: Уэльс землевладельці Мэтью Брамбл, оның қарындасы Табита, олардың қызы Лидия және ұлы Джереми Мелфорд, Табитаның қызметшісі Виннифред Дженкинс және Лидияның күйеуге талапкері Уилсон. Комедияның көп бөлігі қатысушылардың бір оқиға мен орынды әртүрлі сипаттауынан туындайды. Мотивтерді түсіндіру және мінез-құлық сипаттамаларындағы үлкен айырмашылықтар әңгімешінің өзінің мінезін ашады. Оқиға 18 ғасырдағы жоғары қоғамның шипажай қалаларында, қонақүйлерде және теңіз жағалауындағы курорттарда өрбиді, бұл оның кейіпкерлеріне ағылшын және шотланд өмірі, әдет-ғұрыптары мен саясаты туралы сатирикалық пікірлер білдіруге көптеген мүмкіндіктер береді. Смоллетт скатологиялық юмор мен дене туралы сілтемелерге көп сүйенеді. Нәтижесінде 18 ғасырғы британдық романдардың эпистолярлық формаға сүйенген хаостық сипаты қайта жандандырылады. Автордың Шотландия, Франция және Италияға жасаған саяхаттары оның романына әсер етті.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Мэтью Брэмбл, оның отбасы және қызметшілері Англия мен Шотландия арқылы саяхаттап жүр. Экспедицияның басты себебі – денсаулығы нашарлаған Мэтью Брэмблдің ауруын емдеу болғанымен, отбасының әрбір мүшесі бұл саяхатты өз мақсаттарына жету үшін пайдаланады. Брамблдің Монмутширдегі Брамблтон Холл иелігінен (отбасының уэльстік екені жиі айтылады, романда шотланд және ирланд кейіпкерлері де кездеседі) аттанған отбасы көптеген қалалардан өтеді, Глостер, Бат, Лондон, Харрогейт, Скарборо және Эдинбург қалаларында тоқтап, біраз уақыт сонда қалады. Өзінің денсаулық мәселелерін жеңілдету үшін түрлі шипажайларды аралаған Мэтью Брэмбл, негізінен өзінің дәрігері доктор Льюиспен хаттасады. Оның және Джеремидің хаттары арқылы Брэмблдің мизантроп екені және гипохондрияға бейім екені анықталады. Ол жиі шағымданады, бірақ көбінесе ақылды және саяхатында кездесетін адамдарға, сондай-ақ үйдегі қызметшілеріне және өсіп келе жатқан балаларына өте жомарт. Оның хаттарында XVIII ғасырдың медицина, қалалық өмірдің дамуы, әлеуметтік жіктелу, мерзімді баспасөздің өркендеуі және қоғамдық кеңістік сияқты маңызды мәселелері талқыланады және сынға алынады. Ұлыбританияның, әсіресе Лондондағы моральдық және әлеуметтік ортаның өзгеруіне наразылығы, оның консервативтік көзқарасын көрсетеді және қазіргі британ мәдениетінің абсурдтығын ашады. Оның әпкесі Табита Брэмбл – ақылсыз және ренішті бойжеткен, ол бұл саяхатты күйеу іздеу үшін мүмкіндік ретінде пайдаланады. Брамблтон Холлдың үй шаруашылығын басқаратын Гвиллим ханыммен хат алысу арқылы Табитаның өзімшілдігі және қызметшілерге, сондай-ақ кедейлерге жомарттық танытпауы көрінеді. Оның әлеуметтік талпыныстары жиі түсінбеушіліктерімен, жалпыға ортақ тіркестерді дұрыс қолданбауымен және нашар орфографиясымен күлкілі болып көрінеді. Табитаның қызметшісі Уинфред немесе Уин Дженкинс, Брамблтон Холлдағы қызметшілермен де хаттасады. Мэтью Брэмблмен туысқандық байланысы жоқ жалғыз хат алмасушы ретінде Дженкинс ханым отбасы мен олардың саяхаты туралы мейірімді және әзіл-қалжыңды көзқарас ұсынады. Табита Брэмблге комикалық қарсы ойыншы ретінде, Уин Дженкинс оның көптеген қате жазулары мен сөздерді дұрыс қолданбауымен бөліседі, бірақ отбасын байқауда көбірек салауатты ой және сезімталдық көрсетеді. Лондонға келгеннен кейін ол Хамфри Клинкерге және методизмге қызығады. Брэмблдің жүрек туысы Джереми Мелфорд – көңіл көтеру іздейтін жас жігіт. Негізінен Оксфордтағы Иисус колледжінің сэр Уоткин Филлипсімен хат алысып, Джереми де қала өмірі, әлеуметтік жіктелу және өсіп келе жатқан қоғамдық кеңістік мәселелеріне ой жүгіртеді, бірақ көбінесе өте консервативті ағасынан гөрі прогрессивті көзқарас білдіреді. Оның кеңпейілдікпен демократиялық көзқарастарына және басқалардың екіжүзділігі мен ақымақтығын байқауына қарамастан, Брэмблдің хаттарында көрсетілгендей, ол "қызғылт" және ашуға бейім, отбасының абыройына тиетін нәрсеге қатысты, әсіресе қарындасының өзінен төмен деңгейдегі сахналық актерге қызығушылығына қатысты. Оның жас джентльмен ретінде қоғамға енуі көбінесе XVIII ғасырдағы Лондонның гүлденген әлеуметтік институты – кофеханада әлеуметтесу кезінде орын алады. Оның саяхатындағы жерлер мен адамдарды зерттеуі отбасы мүшелерін де қамтиды, оларды оқырманға күлкілі етіп суреттейді. Оның жазғандары Мэтью Брэмблдің мінез-құлқын түсінуге көмектеседі. Брэмблдің немересі Лидия Мелфорд, кейінірек Джордж Деннисон екені белгілі болған актер Уилсонмен болған бақытсыз махаббат оқиғасынан құтылуға тырысады. Глостердегі Летиция Уиллис ханымға жазған хаттарында ол отбасылық міндеттері мен Уилсонға деген сезімі арасындағы күресін ашады. Ол онымен құпия хат алмасуын, сондай-ақ Бат қаласында маскировкаланған Уилсонмен кездескенін сипаттайды. Лидия да қала өмірінің кереметтері туралы ой жүгіртіп, таңғалады. Лидия өмірінің көп бөлігін жас қыздарға арналған пансионда өткізгендіктен, бұл саяхат оған қоғамға енуге мүмкіндік береді (ұзақ әдеби дәстүрі бар маңызды мәдени құбылыс). Атақты Хэмфри Клинкер – қонақүйдің ат жабдықтаушысы, ол оқиғаның төрттен бір бөлігіне дейін алғаш рет пайда болмайды. Ол Мэтью Брэмбл мен оның отбасына, олар Лондонға бара жатқанда, Табитаны ренжітіп, Мэтью Брэмблді көңілдестіргеннен кейін жұмысқа алынады. Хэмфри Клинкер – негізінен ақымақ кейіпкер, бірақ оның жақсы мінезі мен адалдығы Мэтью Брэмблдің құрметіне ие болады. Ол көбінесе Мэтью Брэмбл мен Джереми Мелфордтың хаттары арқылы сипатталады және жиі түсінбеушіліктеріне қарамастан, талантты жұмысшы және шебер сөйлеуші ретінде бейнеленеді, Лондонның шағын ауданындағы дін қызметкерлерінің ықыласына ие болады. Әртүрлі махаббат оқиғаларынан кейін Хэмфри жол тонаушы деп айыпталып, жалған түрмеге қамалады, бірақ Мэтью Брэмбл мен оның отбасы оған сенімді қолдау көрсетеді. Ол құтқарылып, сүйіктісі Винфред Дженкинске қайтарылады. Ақырында, Хэмфридің Мэтью Брэмблдің университет кезінде барменмен болған байланысынан туған заңды емес ұлы екені анықталады. Кітап бірнеше тойлармен аяқталады.

Бейімделулер

Роман BBC Radio 4 радиосы арқылы төрт сағаттық бөлімдерге бөлініп, радио пьесасы ретінде бейімделді және 1992 жылы «Classic Serial» аясында эфирге шықты, 1994 жылы қайталанды. Тимоти Уэст Сквайр Брамбл рөлін ойнады. Драматургия авторы – Скотт Черри. Кейіннен BBC Radio 4 радиосы үш сағаттық бөлімдерден тұратын жаңа қойылым жасады, ол 2008 жылы «Classic Serial» ретінде көрсетілді. Соңғы рет ол 2023 жылдың желтоқсан айында BBC Radio 4 Extra арнасында қайталанды. Найджел Энтони Сквайр Брамбл рөлін сомдады. Драматургияны Ивонн Антробус жазды.