Кіріспе

Макс Вебер ұсынған түсінік. Социология саласында харизматикалық билік – көшбасшының билігі көшбасшының жеке харизмасынан туындайтын ұйымдық басшылықтың түсінігі. Биліктің үш түрлі жіктелуінде социолог Макс Вебер харизматикалық билікті (мінез-құлық, батырлық, көшбасшылық, діни) басқа екі билік түрінен ажыратады: (i) заңды-рационалды билік (қазіргі заманғы заң, тәуелсіз мемлекет, бюрократия) және (ii) дәстүрлі билік (патриархат, рулық билік, феодализм). «Харизма» ежегі грек сөзі біздің заманымыздың бірінші ғасырында христиан қауымдарына жолданған Пауыл хаттары арқылы танымал болды, онда бұл сөз шіркеудің алғашқы басшыларының иеленген құдайлық билігін көрсететін, құдайдан келген сыйды білдіріп, сипаттады. Вебер теологиялық терминді және харизма түсінігін ұйымдарды зерттейтін әлеуметтану үшін секулярлы терминге айналдырды. Харизмадан туындаған терминдерге харизматикалық үстемдік және харизматикалық көшбасшылық жатады.

Билік

Вебер билік пен үстемдікті жиі алмастырады, себебі ол әлеуметтану тұрғысынан биліктің заңды немесе әлеуметтік жағынан бекітілген қолданылуын көрсетеді. Бұл – бір адамның немесе топтың екінші адамға қатысты заңды билігі. Легитимділік билік ұғымының маңызды бөлігі болып табылады және билікті жалпы биліктен ажыратудың негізгі құралы. Билік күш немесе зорлық-зомбылық арқылы іске асырылуы мүмкін. Ал билік, керісінше, жоғары тұрғандардың бұйрық беруге немесе нұсқау беруге құқылы екенін бағыныштылардың мойындауына байланысты. Харизматикалық билік көбінесе ең тұрақты режим болып саналады, өйткені көшбасшы қате жасамайтын тұлға ретінде қарастырылады және оған қарсы кез келген әрекет мемлекетке қарсы қылмыс деп есептеледі. Харизматикалық көшбасшылар көбінесе өздері қаламайтын жағдайда жеке тұлғаға табынушылықты дамытады. [Ондай] билік, көшбасшының ерекше жеке қасиеттері немесе ерекше көрегендігі мен жетістіктері негізінде заңдылыққа ие болып, ізбасарларын адалдық пен бағынуға шақырады. Лидерлік – позитивті энергияны тарату және ұлылық сезімін тудыру қабілеті. Сондықтан, ол көбінесе толығымен көшбасшыға байланысты. Көшбасшының кез келген себеппен болмауы биліктің әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Алайда, өзінің ерекше сипаты мен формалды ұйымның болмауына байланысты, харизматикалық билік Вебердің басқа билік түрлеріне қарағанда биліктің легитимділігіне күштірек тәуелді. Мысалы, діни контексттегі харизматикалық көшбасшы, оның Құдаймен байланысқа ие болғанына, яғни пайғамбар ретінде сенуді талап етуі мүмкін. Егер осы сенімнің күші әлсіресе, харизматикалық көшбасшының билігі тез әлсіреуі мүмкін, бұл осы билік түрінің тұрақсыз екенін көрсетеді. Қазіргі кезде «харизматикалық көшбасшы» терминінің кеңінен қолданылуына қарамастан, Вебер харизматикалық билікті көшбасшының жеке қасиеттері ретінде емес, көшбасшы мен оның ізбасарлары арасындағы қарым-қатынас ретінде қарастырды. Харизманың жарамдылығы көшбасшының ізбасарларының (немесе «адепттер» – Anhänger) оны «таныуына» негізделген. Ол «Құдайдан бас тартылса» немесе «оның үкіметі оған бағыныштылардың өмірін жақсартпаса», харизмасын жоғалту қаупі бар.

Нарциссизм

Австралиялық психолог Лен Оукс харизма туралы диссертация жазған. Ол 11 харизматикалық көшбасшыдан психометриялық тест тапсырды, оны ол "сөйлемдік тізім" деп атады, және оларды топ ретінде ерекше көзге шығармайтын болды. Психоаналитик Хайнц Кохуттың ізімен, Оукс харизматикалық көшбасшылардың нарциссизм белгілерін көрсететінін, сондай-ақ олардың ерекше энергияға ие екенін, ал қарапайым адамдарды мазалайтын алакөздік пен өкініштің кедергісіз, ішкі түсініктілікпен бірге болатынын айтады. Дегенмен, ол Вебердің харизматикалық билік аясын толыққанды қабыланбады.