Кіріспе

1917 жылы Германияның Мексикаға одақ құру ұсынысы

Циммерман телеграммасы (немесе Циммерман нотасы немесе Циммерман кабельдік хабары) – 1917 жылғы қаңтарда Германия Сыртқы істер министрлігінен шыққан құпия дипломатиялық хабарлама. Бұл хабарламада, егер Америка Құрама Штаттары Германияға қарсы Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысса, Германия мен Мексика арасында әскери келісім жасау ұсынылған. Германияның көмегімен Мексика Техас, Аризона және Нью-Мексико штаттарын қайтарып алуға мүмкіндік алатын еді. Телеграмманы британдық барлау қызметі ұстап алды. Хабарламаның мазмұны американдықтарды қатты ашуландырды, әсіресе Германия Сыртқы істер министрі Артур Циммерманн 1917 жылғы 3 наурызда телеграмманың нақты екенін мойындағаннан кейін. Бұл АҚШ-тың 1917 жылғы сәуірде Германияға соғыс жариялауына қолдау көрсетуге ықпал етті. Шифрды бұзу Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияның ең маңызды барлаулық жеңісі деп танылды және бұл сигналдық барлау ақпаратының әлемдік оқиғаларға әсер еткен алғашқы мысалдарының бірі болды.

Германияның соғысты ілгерілетудегі әрекеттері

Германия ұзақ уақыт бойы Мексика мен АҚШ арасында соғыс тудыруға тырысты, бұл американдық күштерді бағындырып, одақтастарға американдық қару-жарақ экспортын баяулатуға мүмкіндік берген болар еді. 1914 жылғы Ипиранга оқиғасы көрсеткендей, немістер Мексиканы қаруландыруға көмектесті. Неміс әскери-барлау офицері Франц фон Ринтелен 1915 жылы Мексика мен АҚШ арасында соғыс тудыруға тырысты, осы мақсат үшін Викториано Хуертаға 12 миллион доллар берді. Мексика қаласында орналасқан неміс саботажшысы Лотар Вицке Сан-Франциско шығанағындағы Маре аралы кеме құрылыс орнында 1917 жылғы наурызда болған оқ-дәрілердің жарылысына жауапты екенін мәлімдеді және 1916 жылғы шілдедегі Нью-Джерсидегі «Блэк Том» жарылысына да қатысқан болуы мүмкін. 1916 жылы Панчо Вилланы қолға түсіруде АҚШ әскерлерінің сәтсіздігі және президент Карранцаның Германияға қарай бейімделуі немістерді Циммерманн нотасын жіберуге ынталандырды. Неміс провокациялары ішінара сәтті болды. Президент Вудро Вильсон 1914 жылы Ипиранга оқиғасының аясында және британ үкіметінің кеңесіне қайшы Веракрусқа әскери шабуыл жасауға бұйрық берді. Ниагара шарлауында өткен бейбітшілік конференциясының арқасында соғыс болдырмалды, бірақ оккупация Мексиканың Бірінші дүниежүзілік соғыста бейтарап болуына шешуші фактор болды. Циммерманн телеграммасы – Германияға қарсы соғысқан одақтастарға АҚШ-тан тасымалданатын жабдықтар мен басқа да соғыс материалдарын кешіктіру үшін немістер жасаған әрекеттердің бір бөлігі болды. Телеграмманың басты мақсаты – Мексика үкіметінің АҚШ-қа соғыс жариялауына итермелеу, американдық күштерді бағындыру және американдық қару-жарақ экспортын баяулату еді. Неміс жоғарғы басшылығы Батыс майданда британдықтар мен француздарды жеңіп, американдық әскерлер одақтастарға көмектесу үшін жеткілікті мөлшерде Еуропаға жеткізілмей тұрып, шексіз су асты кемелері арқылы Ұлыбританияны қысымға салуға болатынына сенді. Шығыс майдандағы жетістіктері немістерді өз мақсаттарына қолдау көрсету үшін Батыс майданына көптеген әскерлерді жөнелтуге сендірді.

Мексиканың жауабы

Мексика президенті Венустиано Карранса Германияның бұрынғы аумақтарын Мексиканың қайта басып алу мүмкіндігін бағалау үшін әскери комиссия тағайындады. Генералдар мұндай соғыста келесі себептермен жеңіске жете алмаймыз деген қорытындыға келді: Мексика азамат соғысының ортасында болды, ал Каррансаның жағдайы қауіпсіз емес еді. (Каррансаның өзі 1920 жылы қаза тапты.) АҚШ-пен соғыс бастау АҚШ-ты оның қарсыластарының бірін қолдауға итермелеген болар еді. АҚШ Мексикадан әскери тұрғыдан әлдеқайда күшті болды. Тіпті Мексиканың әскери күштері толық бірігіп, бір үкіметке адал болған жағдайда да, ол АҚШ-қа қарсы соғысты басып алып, жеңе алатын ешқандай мүмкіндік болған жоқ. Шындығында, 1917 жылы Мексиканың әскери техникасының көп бөлігі АҚШ жеңген Мексика-Америка соғысынан бері аз ғана жаңартулар жасаған еді. Германия үкіметінің "мол қаржылық қолдау" уәделері өте сенімсіз болды. Ол 1916 жылғы маусымда Каррансаға толық тәуелсіз Мексика ұлттық банкін қамтамасыз ету үшін қажетті алтынмен қамтамасыз ете алмайтынын хабарлаған болатын. Мексика қаржылық көмек алса да, оған ABC елдерінен (Аргентина, Бразилия және Чили) қару-жарақ, оқ-дәрі және басқа да соғысқа қажетті жабдықтарды сатып алу қажет болар еді, бұл олармен қарым-қатынасты нашарлататын еді, төменде түсіндірілгендей. Егер Мексиканың АҚШ-қа қарсы соғыста жеңіске жету және даулы аумақтарды қайтарып алу үшін әскери мүмкіндіктері болса да, ол ұзақ уақыт бойы өзін-өзі басқару құқығына ие болған, қару-жарақпен жақсы қамтамасыз етілген, көптеген ағылшын тілді халықты жаулап алу және бағындыру қиын болар еді. 1914 жылы Веракрусқа жасалған әскери шабуылдан кейін Мексика Бірінші дүниежүзілік соғыста АҚШ-пен бірлескен әскери операцияларға қатыспады. Бұл Мексиканың бейтараптығы АҚШ үшін ең жақсы нәтиже екенін қамтамасыз етті, тіпті егер ол неміс компанияларына Мексикадағы қызметтерін жалғастыруға рұқсат бергенімен.

Британдықтар ұстады

Циммерманның кеңсесі телеграмманы Мексикадағы Эккардтқа қайта жіберу үшін Германияның АҚШ-тағы елшілігіне жіберді. Телеграмма үш маршрутпен жіберілгені дәстүрлі түрде қабылданған. Ол радио арқылы, сондай-ақ екі бейтарап елдің (АҚШ және Швеция) дипломаттары жіберген хабарламалардың ішінде телеграф кабельі арқылы жіберілді. Телеграмманы тікелей телеграф арқылы жеткізу мүмкін болмады, себебі британдықтар соғыс басталғанда неміс халықаралық кабельдерін кесіп тастады. Дегенмен Германия Нью-Йорк штатының Вест-Сейвилл қаласындағы «Atlantic Communication Company» компаниясының басқаруындағы «Telefunken» зауыты арқылы сымсыз байланысқа қабілетті болды, онда телеграмма Мексика консулдығына жіберілді. Қызығы, станция АҚШ Әскери-теңіз күштерінің бақылауында болды, олар оны «Atlantic Communication Company» үшін басқарды, бұл неміс мекемесінің американдық еншілес компаниясы еді. Сонымен қатар, АҚШ Вашингтондағы елшісімен байланыс үшін Германиямен дипломатиялық кабельдерді шектеулі түрде пайдалануға рұқсат берді. Бұл мүмкіндік Вильсонның бейбітшілік ұсыныстарымен байланысты хабарлар үшін арналған еді. Циммерман телеграммасын алып жүрген швед дипломатиялық хабары Стокгольмнен Буэнос-Айреске британдық су асты телеграф кабельдері арқылы, содан кейін Буэнос-Айрестен Мексикаға АҚШ компаниясының кабель желісі арқылы өтті. Британдықтардың бақылауынан өткен барлық ақпарат британдық барлау қызметіне, әсіресе Адмиралтействодағы 40-шы бөлмедегі кодты бұзушылар мен талдаушыларға жетті. Неміс телеграф кабельдері кесілгеннен кейін, Германия Сыртқы істер министрлігі АҚШ-тан бейбітшілік хабарлары үшін дипломатиялық телеграф хабарларын пайдалануға рұқсат сұрады. Президент Вильсон мұндай ынтымақтастық Германиямен жақсы қарым-қатынасты сақтайды және тиімді неміс-американдық дипломатия Вильсонның соғысты келіссөздер арқылы аяқтау мақсатына көмектеседі деген сенімде келісті. Немістер Берлиндегі американдық елшілікке хабарламалар тапсырды, олар Даниядағы елшілікке, содан кейін американдық телеграф операторлары арқылы АҚШ-қа жіберілді. АҚШ неміс тарапының пайдалануына шарттар қойды, ең бастысы – барлық хабарламалар ашық мәтінде (кодталмаған) болуы керек еді. Алайда, Вильсон кейіннен бұл бұйрықты кері қайтарып, сымсыз байланыс ережелерін жеңілдетіп, кодталған хабарларды жіберуге рұқсат берді. Немістер бұл маршруттың қауіпсіз деп ойлап, оны кеңінен пайдаланды. 1917 жылға қарай 13040 дипломатиялық коды көп жылдар бойы қолданылып келді. 40-шы бөлмеде кодты криптоаналитикалық тұрғыдан қайта құруға жеткілікті уақыт болғандықтан, оны белгілі бір деңгейде оқуға болады еді. 40-шы бөлме неміс криптографиялық құжаттарын, соның ішінде дипломатиялық кодты 3512 (Мезопотамиялық науқан кезінде түтілген), бұл 13040 кодына ұқсас, бірақ тікелей байланысы жоқ, кейінірек жаңартылған кодты, сондай-ақ Циммерман телеграммасын кодтау үшін пайдасыз, бірақ теңіз трафигін кодтау үшін құнды SKM (Signalbuch der Kaiserlichen Marine) кодын алды, оны ресейліктер SMS Magdeburg крейсерінен алып, британдықтарға тапсырды. Телеграмманың жариялануы британдықтар американдықтарды мәтіннің нақтылығына көндіре алса, Германияға қарсы американдық қоғамдық пікірді өзгерте алатын еді, бірақ 40-шы бөлменің басшысы Уильям Реджинальд Холл оны жариялауға асықпады, себебі бұл 40-шы бөлмеде бұзылған неміс кодтарын және британдықтардың АҚШ дипломатиялық трафигін тыңдап отырғанын ашқалап берер еді. Холл үш апта күтті, осы уақыт ішінде де Грей және криптограф Уильям Монтгомери шифрлауды аяқтады. 1 ақпанда Германия «шексіз» су асты кемелері соғысын қайта бастағанын жариялады, бұл әрекет АҚШ-ты 3 ақпанда Германиямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзуге итермеледі. Бірінші хабарлама үшін британдықтар Мексиканың коммерциялық телеграф кеңсесінен телеграмманың кодталған мәтінін алды. Британдықтар Германияның Вашингтондағы елшілігі коммерциялық телеграф арқылы хабарламаны жіберетінін, ал Мексиканың телеграф кеңсесі кодталған мәтінді алатынын білді. Мексикадағы британдық агент «Мырза Х» коммерциялық телеграф компаниясының қызметкеріне хабардың көшірмесін алу үшін пара берді. Сэр Томас Холер, Мексикадағы британдық елші, кейіннен өзінің автобиографиясында «Мырза Х» болғанын немесе кем дегенде тыңдауға қатысқанын мәлімдеді. Осылайша, кодталған мәтінді американдықтарға ұялмай көрсетуге болады. Сонымен қатар, қайта тарату ескі 13040 кодымен кодталған, сондықтан ақпан айының ортасына дейін британдықтар толық мәтінге ие болды және соңғы неміс кодтарының қаншалықты бұзылғанын жарияламастан телеграмманы жариялауға мүмкіндік алды. (Ең нашар жағдайда, немістер 13040 кодының бұзылғанын білген болар, бірақ бұл АҚШ-тың соғысқа қатысу мүмкіндігіне қарсы қабылдауға тұрарлық тәуекел еді.) Соңында, 13040 кодтарының көшірмелері американдық коммерциялық телеграф компаниясының тізімінде де сақталғандықтан, британдықтар хабарламаның шынайылығын американдық үкіметке дәлелдеуге мүмкіндік алды. Пейдж 1917 жылдың 24 ақпанында Вильсонға оқиға туралы хабарлады, соның ішінде АҚШ-тағы телеграф компаниясының тізімдерінен тексеруге болатын мәліметтерді қосты. Вильсон немістерге қатысты «күшті наразылық» білдірді және британдықтардан алғаннан кейін Циммерман телеграммасын дереу жариялауды қалады, бірақ ол 1917 жылдың 1 наурызына дейін күтті.

АҚШ-тың жауабы

Көптеген американдықтар сол кезде мексикалықтарға да, немістерге де қарсы көзқарас ұстанды. Мексикалықтардың да американдықтарға қарсы сезімі болды, оның бір бөлігі американдықтардың Веракрусты басып алуынан туындады. Генерал Джон Першинг революционер Панчо Вилланы американдық аумаққа жасаған шабуылдары үшін ұзақ уақыт бойы қуалай берді және бірнеше шекаралық экспедициялар жүргізді. Телеграмма туралы жаңалық АҚШ пен Мексика арасындағы жағдайды одан әрі шиеленістірді. Дегенмен, көптеген американдықтар, әсіресе неміс және ирланд тегінен шыққандар, Еуропадағы қақтығыстан қашып жүргісі келді. Халыққа телеграмманың Мексикада кодталған күйінде ұрланғаны туралы жалған ақпарат берілгендіктен, алдымен бұл хабарды британдық барлау қызметі жасаған күрделі жалған деп санады. Бұл сенімге ғана емес, пацифисттік және неміс жақтастарының лоббилеріне, сондай-ақ неміс және мексикалық дипломаттар, тіпті кейбір соғысқа қарсы американдық газеттер, әсіресе Хёрст баспасөз империясы тарапынан да қолдау көрсетілді. 1917 жылдың 1 ақпанында Германия Атлантика мұхитындағы американдық желегі бар барлық кемелерге – жолаушылар және тауарлық кемелерге де – шексіз су асты кемелері соғысын бастады. Ақпан айында екі кеме батып, көптеген американдық кеме компаниялары кемелерін портта ұстап тұрды. Мексикаға қарсы соғысқа қатысу туралы ұсыныстан басқа, телеграммада "су асты кемелерімізді қатал пайдалану" туралы да айтылған. Қоғамдық пікір шара қабылдауды талап етті. Уилсон тауарлық кемелерге АҚШ Әскери-теңіз күштерінің экипаждарын және қаруларын тағайындаудан бас тартты, бірақ Циммерман нотасы жарияланғаннан кейін Уилсон тауарлық кемелерді қаруландыруды талап етті, бірақ АҚШ Сенатының соғысқа қарсы мүшелері оның ұсынысын тоқтатты. Дегенмен, Уилсон әкімшілігі қиын жағдайда қалды. АҚШ-қа британдықтар берген құпия дәлелдер Уилсонды хабардың рас екеніне көндірді, бірақ ол британдық кодты бұзу операциясын қауіпке ұшыратпай, дәлелді жариялай алмады. Алайда, бұл мәселе Циммерманның өзі телеграмманың шынайылығына қатысты барлық күмәнді жойғанда шешілді. 1917 жылдың 3 наурызында өткен баспасөз конференциясында ол американдық журналиске: "Мен оны жоққа шығара алмаймын. Бұл рас" деді. Содан кейін 1917 жылдың 29 наурызында Циммерман Рейхстагта телеграмманың шынайы екенін мойындады. Циммерман американдықтардың Германия Мексиканың АҚШ-пен соғысына қаржылық көмек көрсетпейді, егер американдықтар Бірінші дүниежүзілік соғысқа қосылмаса, деген идеяны түсінетініне үміттенді. Дегенмен, сөйлесінде Циммерман Вашингтон үкіметінің телеграмманы қалай алғанын сұрады. Reuters ақпарат агенттігінің хабарлауынша, Циммерман Рейхстагқа "нұсқаулар оған наразылық тудырмайтын жолмен келді" деді. Уилсон 1917-1918 жылдары Веракрус пен Тампикоға тағы бір әскери шабуыл жасауды қарастырды, Техуантепек және Тампико мұнай кен орындарының маңындағы азаматтық соғысты басып тастап, олардың өндірісін жалғастыруды қамтамасыз ету үшін, бірақ бұл жолы Мексика президенті Венустиано Карранса, егер АҚШ теңіз жаяу әскерлері сол жерге қонса, мұнай кен орындарын жоюмен қорқытты.

Жапондықтар жауап берді

Жапон үкіметі, Циммерман телеграммасында есімдері аталған тағы бір мемлекет, Бірінші дүниежүзілік соғысқа Германияға қарсы одақтастардың жағында қатысқан еді. Кейіннен үкімет Жапонияның жақ ауыстыруға немесе Америкаға шабуыл жасауға ниеті жоқ екенін мәлімдеді.

Автографты табу

2005 жылдың қазан айында, Ұлыбританияның Үкіметтік байланыс штаб-пәтерінің (GCHQ) тарихын зерттеп, дайындап жатқан аты-жөні аталмаған тарихшы Zimmermann Telegram-ның түпнұсқасының шифрдан алынған нұсқасын жақында тапқаны хабарланды. Бұл құжаттың 1917 жылы Лондондағы АҚШ елшісіне көрсетілген жеделхат екеніне сенімді. Құжаттың үстінде адмирал Холлдың қолымен: «Бұл доктор Пейджге тапсырылып, президенттің жариялаған жеделхаты» деген жазу бар. Осы оқиғаға байланысты көптеген құпия құжаттар жойылғандықтан, түпнұсқадағы «дешифрленген» нұсқасы мәңгілікке жоғалып кеткен деп есептелген. Бірақ, осы құжат табылып, GCHQ ресми тарихшысы: «Бұл Бальфурдың Пейджге тапсырған құжаттың өзі деп ойлаймын» деді. 2006 жылдың мәліметі бойынша, Кеудегі Ұлттық мұрағатта (бұрынғы PRO) сақталатын Zimmermann Telegram-ға қатысты алты «жабық» іс әлі де жарияланбаған.