Кіріспе

Кері байланыс процесі

360 градустық кері байланыс (көп бағалаушы, көп көзді, немесе көп көзді бағалау деп те аталады) – бұл қызметкердің бағыныстыларынан, әріптестерінен, әріптестерінен және жетекшілерінен, сондай-ақ қызметкердің өзінен-өзі бағалау арқылы кері байланыс жиналатын процесс. Мұндай кері байланыс, қажет болған жағдайда, қызметкермен өзара әрекеттесетін сыртқы көздерден – мысалы, клиенттер мен жеткізушілерден немесе басқа мүдделі тараптардан алынған кері байланысты да қамти алады. 360 градустық кері байланыс атауы оның қызметкердің мінез-құлқына қатысты әртүрлі көзқарас (бағынысты, аралас және жетекшілік) тұрғысынан кері байланыс сұрауынан туындайды. Сондықтан оны «төменге бағытталған кері байланыспен» (тек жетекшілердің немесе басқарушы қызметкерлердің бағынысты қызметкерлерге жұмыс мінез-құлқы мен нәтижелері туралы дәстүрлі кері байланыс беруі; дәстүрлі жұмыс өнімділігін бағалауды қараңыз) немесе «жоғарыға бағытталған кері байланыспен» (тек бағынысты қызметкерлердің жетекшілерге немесе басқарушы қызметкерлерге беруі) салыстыруға болады. Ұйымдар 360 градустық кері байланысты көбінесе дамыту мақсатында пайдаланады, қызметкерлерге жұмыс дағдыларын және мінез-құлқын жетілдіруге көмектеседі. Дегенмен, ұйымдар оны өнімділікті бағалау және жұмыспен байланысты шешімдер қабылдауда (мысалы, жалақы, лауазымға көтеру) жиірек қолданады. 360 градустық кері байланыс өнімділікті бағалау үшін қолданылса, оны кейде «360 градустық шолу» деп атайды. 360 градустық кері байланысты даму мақсатында ғана пайдалану керек пе, әлде бағалау үшін де қолдануға болады ма деген мәселе бойынша көп пікірталас болып тұрады. Бұл, ең алдымен, кері байланыс берушілердің субъективтілігі мен мотивациясы, бағалаушылар арасындағы айырмашылықтар және кері байланыс берушілердің жұмыстың орындалуын және ұйымдық мақсаттарға жетуді әділ бағалай алу қабілетіне байланысты. Бұл мәселелер 360 градустық кері байланыс даму үшін қолданылғанда да кездеседі, бірақ жұмыс берушілер оны өнімділікті бағалау үшін қолданғанда олар одан да айқын болып көрінеді.

Тарих

Бұл терминнің шығу тегі 1930 жылдарға қарайды, ол кезде неміс рейхсверінде әскери психолог Иоганн Баптист Рифферт офицерлік үміткерлерді іріктеу әдістемесін жасады. Қызметкерлер туралы ақпарат жинау үшін сауалнамаларды қолданудың алғашқы тіркелген жағдайларының бірі 1950 жылдары Esso Research and Engineering Company-де болды. Осыдан бастап 360 градустық кері байланыс идеясы күш алды, ал 1990 жылдары көптеген адам ресурстарын басқару және ұйымдық даму мамандары бұл ұғымды түсінді. Проблема сол еді, кері байланысты жинау және жинақтау қағазға негіделген жұмыс талап етті, оның ішінде күрделі қолмен есептеулер немесе ұзақ күтулер. Алайда, Интернеттің пайда болуы және онлайн бағалау мүмкіндігінің арқасында көп көзден алынған кері байланыстың қолданылуы бірте-бірте артты. Адам ресурстарын басқару функцияларын аутсорсингке беру кеңесшілердің 360 градустық кері байланыс өнімдеріне де күшті нарық құрды. Бұл нарықта 360 градустық кері байланыс құралдарының көбеюіне әкелді. Бүгінде зерттеулер көрсеткендей, АҚШ компанияларының үштен бірі көп көзден алынған кері байланыстың кейбір түрін қолданады. Басқалары бұл бағалаудың Fortune 500 фирмаларының 90% -ына жақын екенін айтады. Соңғы жылдары, Интернетке негізделген қызметтер корпоративтік дамудың стандарттарына айналғандықтан, бұл ынталандырылды, сонымен қатар пайдалы мүмкіндіктердің саны да артты (мысалы, көп тілді нұсқалар, салыстырмалы есеп беру және жиынтық есеп беру).

Мәселелер

360 градустық кері байланыс барлық ұйымдар мен жұмыс түрлері үшін бірдей тиімді емес. Сонымен қатар, бағалау мақсатында 360 градустық кері байланыс құралдарын қолдану сынға ұшырады, себебі орындау критерийлері жарамсыз немесе жұмысқа қатысты болмауы мүмкін, қызметкерлердің әріптестерінің жұмысын бағалауға жеткілікті дайындықтан өтпеуі мүмкін, ал кері байланыс берушілер осы жүйелерді манипуляциялауы мүмкін. 360 градустық пікірді өнімділікті бағалау үшін қолданған кейбір компанияларда, соның ішінде GE (Welch 2001), IBM (Linman 2011) және Amazon (Kantor and Streitfeld 2015) сияқты компанияларда кері байланыс бағаларын манипуляциялау фактілері тіркелген. АҚШ әскери қызметкерлерінің кейбіреулері жұмысқа орналасу шешімдерінде 360 градустық кері байланыс бағдарламаларын қолдануды жарамдылығы мен сенімділігіндегі мәселелерге байланысты сынға алды. АҚШ үкіметінің басқа да салалары да 360 градустық пікірге күмәнмен қарады. Дегенмен, бұл ұйымдар өз даму процестерінде көп бағалаушының пікірін ұсынатын бағалауларын пайдалануды және жетілдіруді жалғастыруда. Көптеген мамандар 360 градустық шолу әдісін қолдану, қызметкерлердің жұмысын бағалау үшін дәстүрлі бағалау формаларынан артық деп санайды. Дұрыс іске асырылғанда, бұл әдіс өнімділікті бағалауды тиімді, толық және нақты жүзеге асыруға мүмкіндік береді. 360 градустық кері байланыс бойынша бағалаушы мен бағалаушының дайындық деңгейі мен көлемі кері байланыстың дұрыстығына әсер етуі мүмкін. Егер ешқандай нұсқау берілмесе, жеке пікірлер бағалаушының бағаларына және бағалаушының кері байланысты түсінуіне әсер етуі мүмкін. Алайда, оқыту шаралары жүзеге асырылған жағдайда да, мәдени ықпал немесе бағалаушы мен бағалаушы арасындағы қарым-қатынастың сапасы сияқты факторларға байланысты санасыз пікірлер пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар, егер бағалаушының кері байланысына байланысты салдарлар болса, бағалаушының мотивациясы нақты пікір беруден, белгілі бір адамды жақсарту немесе зиян келтіру сияқты жеке себептерге негізделген пікір беруге ауысуы мүмкін. Сондықтан бағалаушылар мен бағалаушылар арасында сенімділіктің негізін қалыптастыру қажет, бұл бағалаушылардың жауапкершілігін арттыруға және кері байланыстың дұрыстығын жақсартуға көмектеседі. Жиналған деректерді кім алатынын және олардың құпиялылығын кім сақтайтынын білу маңызды. Деректерді жинауды басқаратын менеджер немесе HR қызметкері олардың құпиялылығын қамтамасыз етуі керек. Қатысушылар анонимді болғанда, олар көбірек дұрыс пікір береді. Сонымен қатар, деректерді тек бағаланған қызметкер мен даму мақсатында кері байланыс жүргізетін менеджер ғана білуі керек. Көп бағалаушылық бағалаулар көбінесе қарама-қайшы пікірлер тудырады және қайсысының пікірі дұрыс екенін анықтау мүмкін болмайды. Зерттеулер көрсеткендей, өзіндік бағалаулар әдетте басқалардан алынған бағалаулардан айтарлықтай жоғары болады. Кері байланыс берушілердің мотивациясы мен пікірлері ескерілуі тиіс.

Нәтижелер

Бірнеше зерттеулер 360 градустық кері байланыс қызметкерлердің жұмысын жақсартуға көмектесетінін көрсетеді, өйткені ол бағалауға тартылғандарға өз жұмысының әртүрлі аспектілерін көруге мүмкіндік береді. 5 жылдық зерттеуде, бірінші жылдан екінші жылға дейін жалпы бағалау көрсеткіштерінде жақсару байқалмады, бірақ екінші жылдан төртінші жылға дейін әр жыл сайын көрсеткіштер өсті. Рейли және авторлар (1996) бірінші және екінші бағалаулар арасында жақсаруды анықтады және бұл жақсаруды екі жылдан кейін де сақтап қалды. Қосымша зерттеулер 360 градустық кері байланыс болашақ нәтижелерді болжауға көмектесуі мүмкін екенін көрсетті. Дегенмен, кейбір авторлар 360 градустық бағалаулармен байланысты көптеген факторлар олардың тиімділігін сенімді түрде жалпылауға кедерілтіреді деп санайды. Брэкен және авторлар (2001b) және Брэкен мен Тиммрек (2001) мінез-құлықты өзгертуге ықпал ететін процестік ерекшеліктерге назар аударады. Грегурас пен Роби (1998) әртүрлі санаттағы (тікелей басшылықтағы қызметкерлер, әріптестер, менеджерлер) бағалаушылардың саны кері байланыстың сенімділігіне қалай әсер ететінін зерттеді. Олардың зерттеулері тікелей басшылықтағы қызметкерлердің ең сенімді емес екенін көрсетті, сондықтан сенімді нәтиже алу үшін олардың қатысуын арттыру қажет. Көптеген зерттеулер жауаптар шкаласы нәтижелерге маңызды әсер ететінін және кейбір шкалалар басқаларынан артық екенін көрсетті. Голдсмит пен Андерхилл (2001) бағалауға тартылған адамның нәтижелерді талқылау үшін бағалаушылармен байланысуының күшті әсерін атап өтті, мұндай мүмкіндік анонимді кері байланыс болғанда туындамайды. Мінез-құлықты өзгертуге ықпал ететін басқа да маңызды факторларға бағалаушыларды іріктеу әдісі, менеджердің келісімі, құралдың сапасы, бағалаушыларға оқыту және бағдар беру, қатысушыларға оқыту, басшыларға оқыту, коучинг, HR жүйелерімен интеграция және жауапкершілік кіреді. Зерттеулердің бір тобы 360 градустық бағалаулардың дәл деректерді алуға кедерілтіретін төрт парадоксқа түсіндірді: 1) Рольдер парадоксы, онда бағалаушы әріптес және судья рөлінде қақтығысқа түседі; 2) Топтық өнімділік парадоксы, корпоративтік ортадағы жұмыстың көп бөлігі жеке емес, топта орындалатынын мойындайды; 3) Өлшем парадоксы, сапалық немесе тікелей әдістердің өзгерісті жеңілдетуде қарапайым бағалаулардан гөрі тиімдірек екенін көрсетеді; 4) Сыйақылар парадоксы, әріптестерін бағалайтын адамдар бағалаудың мазмұнына қарағанда тапсырманы аяқтаумен байланысты сыйақыларға көбірек мән береді. Қосымша зерттеулер қызметкердің көп бағалаушыдан алынған бағалары мен жоғарыдан төменге берілген бағалаулары (басшысымен берілген) арасында байланыс жоқ екенін анықтады. Олар көп бағалаушыдан алынған кері байланысты бағалау үшін тиімді пайдалануға болатынын, бірақ оны жүзеге асыруда сақтық таныту қажет екенін, әйтпесе нәтижелерге зиян келтірілуі мүмкін екенін кеңес береді. Бұл зерттеу 360 градустық кері байланыс пен өнімділікті бағалаудың әртүрлі мақсаттарға бағытталғанын көрсетеді. Сондықтан, жалпы өнімділікті бағалау үшін дәстүрлі өнімділікті бағалауды және 360 градустық кері байланыс әдістерін бірге қолдану керек.