Кіріспе

Ирак соғысы кезінде АҚШ бастаған коалициялық күштердің Иракты әскери басып алуы – Иракты басып алу (2003–2011) АҚШ-тың 2003 жылдың наурыз айында Саддам Хусейннің Баас партиясы үкіметін құлатып, 2011 жылы АҚШ әскерлерінің елден кетуімен аяқталған, Ирак аумағына АҚШ-тың ірі әскери күштерін орналастыруымен сипатталады. Басып алуға қатысқан әскерлердің көп бөлігі АҚШ, Ұлыбритания және Австралиядан келді, бірақ тағы 29 ел де әскерлерін ұсынды. Жапония және басқа елдерден түрлі деңгейде көмек көрсетілді, сондай-ақ ондаған мың жеке әскери компания қызметкерлері жұмыс істеді. Бұл кезең зорлық-зомбылық пен саяси тұрақсыздықпен ерекшеленді, Ирак саясатына күшті шетелдік ықпал көрсетілді. 2003 жылдың сәуірінде әскери оккупация орнатылып, Коалицияның Уақытша Әкімшілігі (CPA) басқарды, ол кейін Ирактың Уақытша Үкіметтік Кеңесін тағайындап, оған шектеулі өкілеттіктер берді. 2004 жылдың маусым айында АҚШ бастаған коалиция мен Ирак арасындағы халықаралық қарулы қақтығысты аяқтаған Ирактың Уақытша Үкіметі құрылды. 2005 жылдың қаңтар айында өткен парламенттік сайлаудан кейін бұл әкімшілік мамыр айында Ирактың Ауыспалы Үкіметімен алмастырылды. Бір жылдан кейін әл-Малики I үкіметі билікке келді. Иракты басып алудың салдарынан келген зардаптарды жоюға бағытталған қайта құру жұмыстары, коалиция мен одақтас ирактық күштер күткеннен күшті ирактық бүлікшілермен күрескенде қиындықтарға тап болды, бұл кезеңде Ирак халқының тұрмыс жағдайы нашарлады.

Әскери оккупация

Әскери оккупация құрылды және оны Коалицияның Уақытша әкімшілігі (CPA) басқарды, кейін ол Ирактың Уақытша басқару кеңесін тағайындады және оған шектеулі өкілеттіктер берді. Шабуылға негізінен АҚШ, Ұлыбритания және Австралиядан әскерлер келді, бірақ тағы 29 ел де кейбір әскерлерді ұсынды, ал Жапония мен басқа одақтас елдерден әртүрлі деңгейде көмек болды. Он мыңдаған жеке қауіпсіздік қызметкерлері инфрақұрылым, нысандар мен персоналды қорғады. Коалиция мен одақтас ирактық күштер күткеннен күшті ирактық бүлікшілерге қарсы күресті, сондықтан Иракты қайта құру баяу болды. 2004 жылдың ортасында CPA-ның тікелей билігі тоқтатылды және "егеменді және тәуелсіз" жаңа Уақытша Ирак үкіметі мемлекеттің толық жауапкершілігі мен билігін өз мойнына алды. CPA және Басқару кеңесі 2004 жылдың 28 маусымында таратылды, ал жаңа уақытша конституция күшіне енді. Егемендік Ияд Аллауи басқаратын Ирактың уақытша үкіметіне, Саддамнан кейінгі алғашқы Ирак премьер-министрі ретінде берілді; бұл үкіметке CPA мақұлдауысыз жаңа заңдар қабылдауға рұқсат етілмеді. 2005 жылдың қаңтар айында өткен сайлау нәтижесінде Ирактың Уақытша үкіметі ауыстырылды. Сайланған Ирак Ұлттық Ассамблеясы келіссөздер жүргізді, ол 2005 жылдың 6 сәуірінде премьер-министр Ибрагим әл-Жаафари және президент Джалал Талабани тағайындалуымен аяқталды. Премьер-министр әл-Жаафари әл-Дәуа және СКИРИ (Ирақтағы Ислам революциясының Жоғарғы кеңесі) партияларының коалициясы – Біріккен Ирак альянсының (БИА) көпшілік партиясын басқарды. Екі партия да Тегеранның қолдауына ие, ал Саддам Хусейн оларды тыйым салған.

Коалиция өкілдерінің құқықтық мәртебесі

2003 жылы 19 наурызда АҚШ бастаған коалиция Иракқа шабуыл жасаған кезде, АҚШ пен Ирак арасындағы халықаралық қарулы қақтығыс (ХҚҚ) басталды. ХҚҚ 21 сәуірде Ирактың ішкі істерін уақытша басқару үшін Коалицияның Уақытша Өкіметі (КӨ) құрылған кезде шабуылдан кейін де жалғасты. Сондықтан, Иракқа шабуыл жасау және оны басып алу кезінде соғыс заңдары қолданылды, оның ішінде 1949 жылғы Женева конвенциялары, АҚШ пен Ирак – тараптары болып табылатын, және 1907 жылғы IV Гаага конвенциясы – Құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптары, ХҚҚ-ге қол қоймаған тараптарға міндетті болып саналатын әдеттегі халықаралық гуманитарлық құқық. IV Гаага конвенциясының III бөліміне сәйкес, “[а]умақ жау әскерінің нақты билігіне өткен кезде басылып алынған деп есептеледі”. Бұрынғы оккупант елдегі әскери қатысуын заңды үкіметтің келісімімен, қауіпсіздік келісімі аясында сақтап қалуы мүмкін (мысалы, АҚШ-тың Жапония мен Германиядағы әскери қатысуы). Мұндай келісімнің заңдылығы және оған қол қойған ұлттық биліктің заңдылығы халықаралық тануға байланысты, осы арқылы халықаралық қауымдастықтың мүшелері ұлттық үкіметпен дипломатиялық және саяси қатынастарды жаңадан орнатады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 2004 жылғы 1546 қаулысы Ирактың толық егеменді және тәуелсіз Уақытша Үкіметінің толық жауапкершілік пен билікті қабылдауымен, оккупацияның аяқталуын күтті. Кейін БҰҰ және жеке мемлекеттер Уақытша Үкіметпен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, ол сайлауды және жаңа конституцияны жазуды жоспарлай бастады. Нәтижесінде, 2004 жылдың 28 маусымынан кейін Ирак соғысы халықаралық емес қарулы қақтығысқа (ХЕҚҚ) айналды, өйткені АҚШ бастаған коалициялық әскерлер Ирактың жаңа заңды үкіметінің келісімімен елде әрекет етті. Сондықтан, оккупациядан кейінгі Ирактағы жаулық әрекеттер ХЕҚҚ-ге қолданылатын соғыс заңдарына, оның ішінде 1949 жылғы Женева конвенциясының 3-бабының ортақ ережелеріне жатты. 2005 жылдың қаңтарында АҚШ-тың Ирактағы елшісі Джон Негропонте АҚШ үкіметінің Біріккен Ұлттар Ұйымының Ирак үкіметі сұраса, коалициялық күштерді тастап кету керектігін жариялаған қаулысына сәйкес келетінін мәлімдеді. “Егер Ирак үкіметі осыны қаласа, біз оның тілегін орындаймыз. Бірақ, біз бұл мәселе бойынша әлі хабарласпадық, бірақ болашақ үкіметпен біздің осында болуымызға қатысты кез келген мәселе бойынша келіссөзге дайынбыз”. 2007 жылдың 10 мамырында 144 ирактық парламент мүшесі АҚШ-ты әскерді шығару кестесін белгілеуге шақыратын заңдық петицияға қол қойды. 2007 жылғы 3 маусымда Ирак Парламенті 85 дауыспен 59 қарсы дауыспен Ирак үкіметінен Ирактағы коалициялық операциялар үшін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің мандатын ұзарту туралы сұраулар жасамас бұрын Парламентпен кеңесуді талап етті. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1790 қаулысына сәйкес БҰҰ мандаты 2008 жылғы 31 желтоқсанда аяқталды.

Жұмыспен қамту (2003 жылғы 21 сәуір - 2004 жылғы 28 маусым)

2003 жылы 19 наурызда АҚШ бастаған коалиция Иракқа шабуыл жасаған кезде АҚШ пен Ирак арасындағы халықаралық қарулы қақтығыс (ХҚҚ) басталды. ХҚҚ 21 сәуірде Ирактың ішкі істерін уақытша басқару үшін құрылған Коалициялық әкімшілігі (КӘ) құрылғаннан кейін де жалғасты. Сондықтан, Иракқа шабуыл жасау және оны басып алу кезіндегі әрекеттер ХҚҚ-ға қатысты соғыс заңдарымен реттелді, соның ішінде АҚШ пен Ирактың тарап болған 1949 жылғы Женева конвенциялары, және 1907 жылғы IV Гаага конвенциясы – Құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптары. Бұл конвенция ХҚҚ-ге қол қоймаған тараптарға да міндетті болып саналатын, әдеттегі халықаралық гуманитарлық құқық ретінде қабылданады. Қалалар, әсіресе Бағдад, соғысқа дейінгі деңгейден электр қуаты, таза су және телефон байланысы бойынша үлкен кемшіліктерге тап болды, бұл кемшіліктер кем дегенде келесі бір жылға дейін жалғасты. 2003 жылдың 1 мамырында АҚШ президенті Джордж Буш «Абрахам Линкольн» кемесінде, артында «Миссия орындалды» деген үлкен баннермен «Ирактағы негізгі жауынгерлік операциялар аяқталды» деп жариялады. Баас партиясының билігінен кейінгі апталарда американдық БАҚ ирак халқының арасында жалпы еуфориялық ахуал болғанын көрсетті. 2003 жылдың мамыр айында Бағдадтан «Нью-Йорк Пост» газетінің тілшісі Джонатан Форман «халықтың американдықтарға деген ықыласы таң қалдырады» деп жазды. Көптеп тонау туралы хабарлар тарады, бірақ тонаудың көп бөлігі бұрынғы үкіметтік ғимараттар мен бұрынғы үкіметтің қалдықтарына бағытталды. Ирактың Ұлттық мұражайынан бастап, миллиардтаған АҚШ долларына бағаланған 170 000-ға дейін археологиялық жәдігерліктердің жоғалуы туралы хабарлар кейіннен қатты асыра айтылғаны анықталды.

Көтеріліс басталады

2003 жылдың жазында АҚШ әскері құлатылған үкіметтің қалған басшыларын іздеуге күш салды, бұл 22 шілдеде Саддамның ұлдары Удай Хусейн мен Кусей Хусейнді өлтірумен аяқталды. Барлығы 200-ден астам бұрынғы режимнің жоғары лауазымды тұлғалары, сондай-ақ көптеген кішігірім лауазымды қызметкерлер мен әскери қызметшілер қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Бастапқы басып алудан кейін, Ирак армиясының бұрынғы сарбаздары мен офицерлерінің көпшілігі оккупацияның алғашқы күндерінде Коалиция күштеріне аз қарсылық көрсетті. Көптеген сарбаздар басып алушы күштермен ашық соғысудың орнына үйлеріне қайтты. Бұл Коалиция билігін қабылдаған сияқты көрінді, себебі АҚШ әскері Саддамның бұрынғы сарбаздарына жалақы төлей берді, ал жоғары дәрежелі ирактық офицерлерге «жаңа Иракты құруда» маңызды рөл атқаратындарын уәделеді. Алайда, 2003 жылдың 11 мамырында Буш әкімшілігі Ирактың ішкі істерін АҚШ әскерінен алу үшін «Коалициялық уақытша билігін» (КҰБ) құрды. Он екі күннен кейін КҰБ басшысы Пол Бремер Ирак армиясын толығымен тарату туралы жарлық шығарды, сондай-ақ ескі үкіметтің көптеген азаматтық қызметкерлерін жұмыстан босатып, жаңа әскери және үкіметті бастапқыдан құруға уәде берді. КҰБ мәлімдемесіне сәйкес, бұл үкімет «Саддам режимімен ешқандай байланысы жоқ» болады. АҚШ-тың көптеген майдан командирлерінің наразылығына қарамастан, Ирак армиясының күрт таратылуы бұрынғы ирактық сарбаздар арасында наразылық толқуларын тудырды. Бұған қоса, жұмыссыздық 70%-ға дейін өсіп, полициядан қоқыс жинаушыларға дейін барлық мемлекеттік қызметтер ескертусіз тоқтатылғандықтан, кең ауқымды азаматтық тәртіпсіздіктер орын алды. Көп ұзамай, көптеген бұрынғы ирактық әскери қызметшілері аман қалған Баас партиясының жақтастарымен бірігіп, партизандық жасақтар құрып, Коалиция күштеріне қарсы сегіз жылдық бүлікке қадам басты. Бағдадтағы шабуылдардан басқа, бұл бүлікшілер Мосул, Тикрит және Фаллужа қалалары мен айналасындағы аумақтарды басып алып, ұстап тұруға баса назар аударды. 2003 жылдың күзінде осы негізінен секулярлық жасақтарға шетелдік және жергілікті діни ынталы «Жахадистер» бүлікшілері қосылды. Діни фанатизмнің күшейе бастауымен, бүлікшілердің көбінесе шабуылдар жасау, кішігірім топтармен тұзақ құру және шетелдік әскери қызметшілерге қарсы жол жиегіне жарылғыш заттар орнату сияқты дәстүрлі тактикасы жиі жанкешті шабуылдарға және Коалиция күштеріне «лоялдығы» күдікті деп саналған азаматтарды нысанаға алған өлім отрядтарына айналды. Көбірек бүлікшілер өздерінің қызметтерін күшейтті. Ең қауіпті екі орталық – Фаллужа аймағы және оңтүстіктегі Бағдадтан Басраға дейінгі қалалардың кедей шииттік аудандары болды.

Көктемгі шайқастар

Көктемде АҚШ және Коалициялық Уақытша Әкімшілік көтерілісшілерге қарсы екі шабуыл жасауға шешім қабылдады: бірі – «Мұхаммед әскері Аль-Ансар» орталығы Фаллуджаға, екіншісі – маңызды мешіт орналасқан Наджафқа, ол Махди әскері мен оның қызметі үшін басты орталыққа айналған еді. Фаллуджада Blackwater USA компаниясында жұмыс істейтін төрт жеке қауіпсіздік мердігеріне шабуыл жасалып, олардың денелері ұятқа тоғып, қорланды. Жауап ретінде АҚШ шабуылы басталды, бірақ Ирак Үкімет Кеңесінің наразылығы мен бұқаралық ақпарат құралдарының теріс жариялануы салдарынан ол тез тоқтатылды. Бітім шарты бойынша Фаллуджаның толық басқаруына бұрынғы Баас партиясының генералы бекітілді. 1-ші бронетанктік дивизия және 2-ші АКР испан, Сальвадор, Украина және Польша күштері Аль-Кут пен Наджафты бақылауда ұстауда қиындықтарға тап болғандықтан оңтүстікке жылжытылды. 1-ші бронетанктік дивизия мен 2-ші АКР испандарды, сальвадорлықтарды, поляктарды алмастырып, ашық көтерілісті басып тастады. Сонымен қатар, Басрадағы британдық әскерлер наразылықтың күшеюіне тап болды және патрульдеу аудандарында таңдаулы болды. Барлығы алдымен, сәуір, мамыр және маусымның басы соғыс аяқталғаннан бергі ең қанды айлар болды. Фаллуджада бітімге келгеннен кейін қалған ирактық әскерлер тарап, қала қайтадан көтерілісшілердің бақылауына түсті. Сәуірдегі Фаллуджа шайқасында АҚШ әскерлері шамамен 200 қарсылық күресшісін өлтірді, ал 40 американдық қаза тауып, жүздегені ауыр жарақат алды. Содан кейін АҚШ әскерлері Наджафтағы әл-Махди әскеріне назар аударды. Азаматтық мердігерлер басқаратын АҚШ армиясының үлкен жүк көлігі колоннасы шабуылға ұшырап, көптеген зардаптарға және материалдық шығындарға ұшырады.

Егемендікті беру

2004 жылғы 28 маусымда Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 1546 қаулысы бойынша, АҚШ басқарушы кеңесі (ПБК) Саддам Хусейнге сот процесін бастаған уақытша үкіметке шектеулі егемендік тапсырды. Бұл АҚШ пен Ирак арасындағы оккупациялық басқару кезеңінің аяқталуын білдірді. Жаңа ирак үкіметі сайлауға дайындалу процесін бастады, бірақ бүлік және үкімет ішіндегі келіспеушіліктер осы процесті бірнеше рет кешіктірді. Милиция жетекшісі Муктада әл-Садр өзінің халықтық ұйымы мен мыңнан астам қарулы адамнан тұратын Махди милициясын қолданып, Бағдад көшелерін бақылауға алды. АҚШ басқарушы кеңесі (ПБК) жағдайды бақылаудан шығарғанын сезініп, оның танымал газетін жапты. Бұл кең ауқымды антиамерикандық наразылықтарға ұласты. Содан кейін АҚШ басқарушы кеңесі (ПБК) әл-Садрды кісі өлтіру айыбымен қамауға тырысты. Ол американдық әскерге бағынбады және Наджаф қасиетті қаласына қашып кетті.

Аумақтан кейінгі кезең (2004 жылдың 28 маусымынан 2011 жылдың 15 желтоқсанына дейін)

АҚШ пен Ирак арасындағы жауыздықтар 2004 жылғы 28 маусымда, ПХА Ирактың егемендігін БҰҰ 1546 қаулысымен бекітілгендей, Ирактың Аралық үкіметіне тапсырған кезде аяқталды. Ирак соғысы барысында АҚШ жетекшілігіндегі коалициялық әскерлер Ирактың жаңа заңды үкіметінің келісімімен елде жұмыс істеді. Осылайша, 2004 жылғы 28 маусымнан кейін Ирактағы соғыс халықаралық емес қарулы қақтығысқа (NIAC) айналды, ол NIAC-қа қолданылатын соғыс заңдарына, соның ішінде Женева конвенцияларының 3-тармағының ортақ бөлігіне бағынды.

2004 жылғы 28 маусымнан 2004 жылғы 31 желтоқсанға дейін

Шілде және тамыз айларында Наджаф қаласының ішінде және төңірегінде бірнеше шайқастар болды, олар Имам Әли мешітінің қоршауға алынуымен аяқталды. Ал тамыздың соңында әл-Систаниның көмегімен бейбіт келісімге қол жеткізілді. Садр сол кезде ұлттық атысты тоқтатуды жариялады және американдық және үкіметтік күштермен келіссөздер бастады. Оның жасағы Ирак қауіпсіздік күштеріне енгізілді, ал Садр қазір арнайы өкіл болып табылады. Осы оқиға Ахмед Чалабиді уақытша үкімет басшысы етіп тағайындауға жасалған американдықтардың сәтсіз әрекеттеріндегі шешуші нүкте болды. Содан кейін Коалициялық Уақытша Әкімшілік (ПХА) Ияд Аллауиді билікке келтірді, бірақ ол Чалабиден айтарлықтай артық танымал болған жоқ. Аллауи үкіметі, Коалициялық Уақытша Әкімшіліктен көптеген қызметкерлерді сақтап, Ирактың шетел валютасының көзі – мұнай инфрақұрылымын және Ирактың ірі қалаларын бақылауға алуға тырысты. Ұдайы болатын көтерілістер, Ирак армиясының нашар жағдайы, полиция мен қауіпсіздік күштерінің дұрыс ұйымдаспауы, сондай-ақ қаржының жетіспеуі олардың бақылауды орнатуына кедергі келтірді. Бұрынғы Баас партиясының мүшелері мен радикалды шиит топтары саботажға, терроризмге, ашық көтеріліске қатысып, ондаған қаланың толық немесе бір бөлігінде өздерінің қауіпсіздік аймақтарын құрды. Аллауи үкіметі АҚШ әскерлерін пайдалана отырып, қарсылықты жоюға уәде берді, бірақ сонымен бірге Муктада әл-Садрмен келіссөздер жүргізді.

Шабуыл және қарсы шабуыл

8 қарашадан бастап американдық және ирактық күштер Фаллужадағы көтерілісшілердің бекінісіне шабуыл жасап, көптеген көтерілісшілерді өлтіріп, тұтқынға алды. Көптеген көтерілісшілер шабуылдан бұрын қаладан қашып кеткен деген болжам бар. АҚШ тарапынан берілген мәліметтерге сәйкес, көтерілісшілердің жоғалғандары 2000-нан асып түсті. Бұл соғыста АҚШ үшін ең қанды шайқас болды, 92 американдық қаза тауып, жүздегені жарақат алды. Американдық әскери қызметкердің кем дегенде бір қарусыз және жарақат алған адамды өлтіргенін көрсететін видео пайда болды, бұл АҚШ оккупациясының тиімділігіне күмән туғызып, наразылықты күшейтті. Кейіннен теңіз жауынгерінен айып тазаланды, себебі теңіз жауынгерлеріне жау кейде өлімін сахналап, теңіз жауынгерлерін өлімге жетелеу үшін денелеріне жарылғыш заттар орналастыратыны туралы ескертілген еді. Қараша айы коалициялық күштер үшін ең көп шығын көрген ай болды, сәуір айын басып өтті. Сол қараша айында Мосулда көтерілісшілер тағы бір шабуыл жасады. АҚШ күштері пешмерга жауынгерлерінің қолдауымен қарсы шабуылға шықты, нәтижесінде Мосул шайқасы (2004) болды. Мосулдағы шайқас Фаллужадағы шайқаспен бір уақытта жүріп өтті және сол айда американдықтардың көп санының қаза болуына себеп болды. Желтоқсан айында Мосулдағы ашық асханада жарылыс болды, нәтижесінде 14 американдық сарбаз қаза тауып, жүзден астам адам жарақат алды. Бұл жарылыстың өзін-өзі жойғыш бомбашы жасаған деп есептеледі. 2004 жылдың соңында әскери стратегияны қарап шыққаннан кейін, сол кездегі MNF I бас қолбасшысы генерал Джордж Кейси коалициялық күштерге көтерілісшілермен күресуден ирактықтарды оқытуға көшуді бұйырды. Ол кезде ирактық көтерілісі негізінен оккупацияға қарсы бағытталған еді және коалиция өзінің қатысуын азайтатын болса, көтеріліс азаяды деп саналды. Әскери жоспарлаушылар ұлттық сайлаулар оккупация туралы түсінікті өзгертеді, жағдайды тұрақтандырады және коалицияға қатысуын азайтуға мүмкіндік береді деп үміттенді.

Ирак сайлауы және оның салдары

30 қаңтарда тұрақты конституция жобасын әзірлеу үшін үкімет сайлауы өтті. Бірқатар зорлық-зомбылық оқиғалары мен сунниттік арабтардың кеңінен қатыспауы оқиғаға нұқсан келтірсе де, сайлауға құқылы күрдтер мен шииттердің көп бөлігі қатысты. 4 ақпанда Пол Вольфовиц сайлау қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мерзімі ұзартылған 15 000 американдық әскердің келесі айға дейін Ирактан шығарылатынын хабарлады. Ақпан, наурыз және сәуір айлары қараша және қаңтардағы қанды оқиғалармен салыстырғанда салыстырмалы түрде тыныш болды, көтерілісшілердің шабуылдары күніне орташа есеппен 70-тен 30-ға дейін азайды. Бірақ 2003 жылғы наурыз-сәуір айларындағы АҚШ әскерлерінің басып кіруінен бергі Ирактағы ең қанды ай болған мамыр айының басталуымен көтеріліске жедел тоқтау беру және американдық әскерлерді шығару үміті күйреп кетті. Көбінесе көңілі қалып, күйреген ирактық сунниттер, сириялықтар және саудиялықтар деп саналатын қанаушы-террористтер Ирактағы жарылыстарды жасады. Олардың нысандары көбінесе шииттер жиналатын жерлер немесе басым көпшілігі шииттерден тұратын азаматтар шоғырланған орындар болды. Нәтижесінде, сол айда 700-ден астам ирактық азамат және 79 американдық сарбаз қаза тапты. Мамыр айының басында және ортасында АҚШ «Матадор» операциясын бастады, онда Ирактың батысындағы басқарылмаған аймақта 1000-ға жуық теңіз жауынгері шабуыл жасады. Операцияның мақсаты – Сириядан еріктілер мен жабдықтардың келу жолдарын жабу болды, және олар күрескенде бұл болжам дұрыс екенін көрсетті. Теңіз жауынгерлері бронежилет киген (бұл кезде көтерілісшілерде мұндай жиһаз кездеспеген) және жетілдірілген тактика қолданған жауынгерлермен кездесті, нәтижесінде операция аяқталғанда 30 американдық сарбаз қаза тауып, 125 жауынгер қаза тапты. Теңіз жауынгерлері сәттілікке жетіп, бүкіл аймақты қайтарып алды, тіпті Сирия шекарасына дейін көтерілісшілермен шайқасты, онда олар тоқтауға мәжбүр болды (шекараға жақын тұратын сириялықтар операция кезінде американдық бомбалардың жарылысын анық естіді). Осы қаруланған және оқытылған көтерілісшілердің көп бөлігі АҚШ Фаллужадағыдай толық күшін қолданар алмай, тез тарап кетті.

Хабарландырулар және қайтадан ұрыстар

2005 жылдың 14 тамызында «Вашингтон пост» газеті АҚШ-тың аты-жөні жарияланбаған жоғары лауазымды өкілінің «АҚШ енді үлгілі жаңа демократияны, өзін-өзі қамтамасыз ететін мұнай өнеркәсібін немесе адамдардың көпшілігі қауіпсіздік және экономикалық қиындықтардан құтылған қоғамды көруді күтпейді. Біздің күткен жетістіктеріміз уақыт шешіміне немесе жағдайдың қалай дамығанына байланысты бұрынғыдан бері шындыққа сай келмейтін еді» деген сөздерін келтірді. 2005 жылдың 22 қыркүйегінде Сауд Арабиясының сыртқы істер министрі принц Сауд әл-Фейсал Буш әкімшілігіне Ирактың тарап-тарап болып ыдырауға бет бұрғанын ескерткенін, ал желтоқсан айында жоспарланған сайлаудың ешқандай өзгеріс әкермейтінін айтты. АҚШ ресми өкілдері дереу бұл пікірмен келіспей, мәлімдеме жасады.

Конституцияны ратификациялау және сайлау

Қаңтар айында сайланған Ұлттық жиналыс 2005 жылдың 15 қазанында ұлттық референдумда бекітілуге тиіс жаңа конституцияны әзірледі. Конституцияны бекіту үшін, ұлттық дауыс берудің көпшілігі қажет болды, сондай-ақ 18 әкімшілік аймақтың кем дегенде үшеуінде дауыс берушілердің үштен екісі «жоқ» деп дауыс берсе, бекітілуге кедерес келтірілуі мүмкін еді. Нақты дауыс беру нәтижесінде, сайлаушылардың 79% жақтап дауыс берді, ал үштен екісі «жоқ» деп дауыс берген әкімшілік аймақтардың саны екі болды, олардың екеуі де басым көпшілігі сүннилерден тұратын аймақтар еді. Ирактың жаңа Конституциясы бекітіліп, күшіне енді. Сүннилердің сайлауға қатысуы қаңтардағы сайлаудан әлдеқайда жоғары болды, бірақ бекітілуге кедерес келтіруге жеткіліксіз болды. 2005 жылдың 15 желтоқсанында жаңа Конституция негізінде жаңа Ирак Ұлттық жиналысына сайлау өтті. Бұл сайлауда пропорционалдық жүйе қолданылды, оның шамамен 25% орындары әйелдермен толтырылуы тиіс еді. Сайлаудан кейін премьер-министр Нури әл-Малики басшылығымен коалициялық үкімет құрылды, ал президенттік лауазымды Жалал Талабани атқаратын болды.

2006 жыл

Сол жылдың басы үкімет құру жөніндегі келіссөздермен, сондай-ақ коалицияға қарсы үгітпен және көбінесе шиа азаматтарына бағытталған шабуылдармен ерекшеленді.

Мұтанна провинциясы ирактарға ағылшындықтардың қолына берілді

2006 жылдың 12 шілдесінде Ирак Мұтанна провинциясын толық бақылауға алды, бұл басып кіруден кейін провинцияның шетелдік әскерлерден Ирак үкіметіне берілгенінің алғашқы жағдайы болды. АҚШ-тың Ирактағы елшісі Залмай Халилзад және АҚШ-тың Ирактағы қолбасшысы генерал Джордж Кейси бірлескен мәлімдеме жасап, бұл оқиғаны Ирактың тәуелсіз мемлекет ретінде өзін-өзі басқару және қорғау қабілетінің маңызды кезеңі деп бағалады. Олар басқа провинцияларда да жағдайлар жақсарған сайын үкіметке беру процесі жалғасатынын айтты. Мәлімдемеде: "Қауіпсіздік жауапкершілігінің алғашқы ауысуымен Мұтанна Ирактың өзін-өзі басқаруға қарай жасап жатқан прогресін көрсетеді", - делінген. Сондай-ақ, "Көпұлттық күштер қажет болған жағдайда көмек көрсетуге әрқашан дайын болады" деп қосылды. Салтанатты шарада Ирак премьер-министрі Нури әл-Малики: "Бұл Ирак тарихына алтын әріптермен жазылатын ұлы ұлттық күн. Бұл қадамның арқасында барлық ирактықтар қуанышқа бөленеді" деді.

"Курэш" операциялық базасы Ниневия провинциясының үкіметінің қарамағына берілді

Саддам Хусейннің бұрынғы президенттік кешені, Коалиция күштері "Құрмет" деп атаған, Чарли 4 11FA компаниясы 2006 жылдың 20 шілдесінде Ниневия провинциясының үкіметіне тапсырды. Басты сарайда 101-ші әуеде жүретін дивизияның бас командалық пункті, "Олимпия" жедел тобы, 172-ші SBCT-нің 4 11FA және "Freedom" жедел тобы орналасқан. Сарай Ирактың солтүстік-батысындағы көпұлтты күштердің соңғы командалық пункті ретінде қызмет етті. АҚШ әскерлері жаз бойы сарайды қалпына келтіріп, оны кейін тапсыру үшін дайындады. "Бірлік бауырластар" жедел тобының бас қолбасшысы генерал-майор Томас Р. Тернер II бұл оқиғаға арналған салтанатты шарада: "Құрметті алдыңғы операциялық базаның тапсырылуы – ирак халқын күшейтуге жасалған маңызды қадамдардың бірі және Ирактың өзін-өзі қамтамасыз етуіне үлкен серпіліс. Соңғы үш жылда қол жеткізген жетістіктер провинциялық үкіметтің, Ирак армиясының және Ирак полициясының ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі жетекшілік рөлді өздеріне алу қабілеттерін арттырып жатқанын көрсетеді" деді. Ниневия провинциясының әкімі Дураид Кашмула сарайдың кілтін алғаннан кейін: "Енді бұл сарай Ирак үкіметі мен халқының игілігі үшін пайдаланылады" деп мәлімдеді.

Британ әскерлері Абу Наджи лагерінен кетеді

2006 жылғы 24 тамызда британдық әскери өкілі майор Чарли Бербридж Ирактың оңтүстік Майсан провинциясындағы Амара қаласының сыртында орналасқан Абу Наджи лагерінен 1200 британдық әскердің соңғысы шығып кеткенін мәлімдеді. Бербридж Рейтер агенттігіне британдық әскерлер базадан шығып, Иран шекарасындағы батпақтарға тереңірек баруға дайындалып жатқанын айтты. "Біз күштерімізді шекаралық аймақтарға қайта орналастырып, шекара арқылы қару-жарақ пен жасалған құрылғылардың контрабандасы туралы хабарларға ден қоямыз", - деді ол. 2003 жылы құрылған база 2003 жылдан бері миномет және ракета шабуылдарының жиі нысаны болды, бірақ Бербридж британдықтардың Амарадан күштеп шығарылғаны туралы ұсыныстарды жоққа шығарды, сонымен бірге шабуылдардың кері шегіну шешімінің бір себебі болғанын мойындады, екінші себебі – стационарлық база жаңа операцияға сай келмеді. "Абу Наджи – дартс тақтасының ортасындағы нысана. Біздің базаны тастау жоспарымызға осы шабуылдар да себеп болды", - деді ол, "Тұрақты нысананы ұсынбау арқылы біз жауынгерлердің бізге шабуылдау мүмкіндігін азайтамыз. Майсан провинциясында бізге зардап келгендер сирек болды". Бербридж Ирактың қауіпсіздік күштері енді Майсанның күнделікті қауіпсіздігіне жауапты болатынын айтты, бірақ британдықтар оларға толық бақылауды әлі тапсырмағанын атап өтті. Муктада әс-Садр бұл оқиғаны АҚШ бастаған коалиция күштерінің Ирак қаласынан бірінші рет қуылғаны деп сипаттады. Әс-Садр кеңсесінен жасалған мәлімдеме Амара қаласының көліктерінде орнатылған динамиктер арқылы таратылды: "Бұл – басып алушыны қуған алғашқы ирак қаласы! Біз осы құрметті мерекелеуіміз керек!". Соңғы британдық әскері шығып кеткеннен кейін 5000-ға жуық адам, оның ішінде AK-47 автоматтарымен қаруланған жүздеген адам Абу Наджи лагерін тонады, тіпті 450 саяхаттық ирак армиясының бригадасы базаны күзетуге тағайындалған болатын. Таңертеңгі сағат 10-нан кешкі сағат 1-ге дейін жалғасқан тонау, түскі уақытта топтың бірнеше мүшесі базаға оқ атқан кезде қанақандыққа ұласты. Ирак әскері провинция әкімінен оқ атуға рұқсат сұрады, бұл шешімді британдық әскерилер қауіпсіздік күштерінің дайындығының дәлелі ретінде бағалады. "Бұл олардың азаматтық биліктің маңыздылығын, үкіметтің – әскери емес, басқаруда екенін түсінгендерін көрсетті", - деді Бербридж The Washington Post газетіне телефон арқылы берген сұхбатында. Екі тараптан да жарақат алғандар болды, бірақ қаза тапқандар жоқ. Бербридж тонауды зұлымдыққа емес, экономикалық жағдайларға байланысты деп түсіндірді. "Амара халқы – олардың көпшілігі өте кедей – ішіндегі Аладин үңгіріне ұқсас нәрсені көрді". Алайда Амараның кейбір тұрғындары Post газетіне оккупацияға қарсылықтың күшті екенін айтты. "Тонаушылар бәрін ұрлап кетті – тіпті кірпіштерді де. Олар базаны толығымен қиратты", - деді 20 жасар Мейсан университетінің студенті Ахмед Мохаммед Абдул Латиф.

Бағдадтағы және оның айналасындағы жағдай

2006 жылдың 28 тамызында АҚШ генералының бірі Бағдадтағы зорлық-зомбылық шілде айынан бері жартысына жуық азайғанын мәлімдеді, бірақ соңғы 48 сағат ішінде бомбалаудың күшеуін мойындады. "Көтерісшілер мен террористер Ирак үкіметі мен оның қауіпсіздік күштерінің табысына тойтарыс беруге тырысуда", - деді генерал-майор Уильям Колдуэлл журналистерге. Ирак қорғаныс министрі Абдул Қадер Мохаммед Жәсім әл-Мифарджимен кездескеннен кейін, Ұлыбритания қорғаныс министрі Дес Браун Ирак алға жылжуда екенін және "әр келгенімде одан да көп прогресс көріп отырамын" деді. 2006 жылдың 16 қазанында АҚШ әскери қолбасшылығы Бағдадтағы соңғы қауіпсіздік жоспарын қайта қарауды қарастырып жатқанын мойындады, онда үш ай бойы АҚШ бастаған қарқынды іздеу-жосалап беру шаралары сунниттік арабтар бастаған көтерілісшілердің және шииттік және сунниттік жасақтардың зорлық-зомбылығын тоқтатуға жеткіліксіз болды. 2006 жылдың 9 қарашасында таңертең көптеген автомобиль және жол жиегіндегі бомбалар астананы сілкіндірді: Каррада ауданында автомобиль бомбасы салдарынан алты адам қаза тауып, 28 адам жарақат алды. Тағы бір автомобиль бомбасы жеті адамның өмірін қиып, 27 адамды жарақаттады. Бағдадтың оңтүстігінде минометтен соң жанкешті бомбалаушы жеті адамды өлтіріп, Мишин базарының жанында тағы 27 адамды жарақаттады. Бағдадтың солтүстік-орталық бөлігіндегі Көркемсурет колледжіне жақын жерде ирактық патрульді нысанаға алған автомобиль бомбасы үш адамды өлтіріп, тағы алты адамды жарақаттады. Зайуна ауданында екі полицей бомба салынған көлікті залалсыздандыруға тырысқанда жарақат алды. Бағдадтың солтүстік-шығысындағы Палестина көшесінде ирактық патрульге арналған автомобиль бомбасы бір сарбаздың өмірін қиып, төрт бейбіт тұрғынды жарақаттады. Бағдадтың оңтүстігінде тағы бір автомобиль бомбасы үш адамды жарақаттады. Солтүстік ауданда паспорттық қызметтер ғимаратының жанындағы автомобиль бомбасы екі адамды өлтіріп, жеті адамды жарақаттады. Бағдадтың орталық бөлігінде жол жиегіндегі бомба жарылып, екі адам қаза тауып, 26 адам жарақат алды. Полиция патрулі жанармай құю станциясының жанында жол жиегіндегі бомбадан зардап шекті; жарылыстан төрт адам қаза тапты. Жаңа Бағдад ауданында тағы бір жол жиегіндегі бомбадан тағы төрт адам жарақат алды. Тайерн алаңында қаптамаға жасырылған бомба жарылып, үш адам қаза тауып, 19 адам жарақат алды. Дура ауданындағы тағы бір бомбадан бір адам қаза тауып, үш адам жарақат алды. Қадмияда минометтер құлап, бір әйел қаза тауып, сегіз адам жарақат алды, ал Баяладатта төрт адам жарақат алды. Сондай-ақ, елордада 2006 жылдың 9 қарашасында таңертең жұмысшылар тобы ұрланды; бес адамның денесі кейін Дура ауданынан табылды, бірақ сол күні Бағдадтан кем дегенде бір дене табылды. Сонымен қатар, қарулы адамдар қаланың шығысында полиция полковнигі мен оның жүргізушісін өлтірді. Қала сыртында полиция екі адамды ұстап, бір мәйіт тапты. 10 қарашада Ирак полициясы астананың әртүрлі аудандарында 18 оқтан тесілген дене тапты, бірақ оларды анықтау мүмкін болмады. Келесі күні Бағдадтың орталығындағы ашық базарда орналастырылған екі бомба түскі уақытта жарылып, алты адам қаза тауып, 32 адам жарақат алды. Бағдадтың басты сауда орталығына жақын жердегі базарда бес минут аралықта автомобиль және жол жиегіндегі бомба жарылды. АҚШ әскерилері Бағдадта ұрланған американдық сарбазды табуға көмектескендерге 50 мың доллар сыйақы ұсынады. 42 жастағы Армия резервінің маманы Ахмет әл-Тайе 23 қазанда АҚШ штаб-пәтері орналасқан, қатаң күзетілген "Жасыл аймақтан" шығып, ирактық әйелі мен отбасына бара жатқанда ұрланды. 2006 жылдың 12 қарашасында Бағдадтың батысындағы ұлттық полиция бас штабының жұмылдыру орталығының сыртында жанкешті бомбалаушы 40 ирактықты өлтіріп, 70 адамды жарақаттады. Олар Қадесия ауданында полиция қатарына қосылуға асыққан ондаған ер адамдардың арасында болды. Бағдадтың орталық бөлігінде автомобиль бомбасы мен жол жиегіндегі бомба жарылып, 4 ирактық азамат қаза тауып, 10 адам жарақат алды. Ішкі істер министрлігінің кешеніне жақын жерде. Бағдадтың орталық бөлігіндегі Каррада ауданында 2006 жылдың 12 қарашасында таңертең ашық базардың жанында автомобиль бомбасы жарылып, бір ирактық қаза тауып, бесеуі жарақат алды. Қарулы адамдар Бағдадтың оңтүстік-батысындағы Баяа ауданында тұраққа қойылған машинасына қарай келе жатқанда жаңа ирактық барлау жүйесіндегі ирактық офицерді атып өлтірді. Бағдадтың шығысындағы Зайуна ауданында жол жиегіндегі бомба көлікке шағылысып, екі адам қаза тауып, төртеуі жарақат алды.

Басқа қалаларда орын алған зорлық-зомбылық оқиғалары

2006 жылғы 9 қараша. Латифия: Қарулы адамдар жүк көлігінің жүргізушісін өлтіріп, бас қаланың оңтүстігіндегі жалған бақылау бекетінде төрт көлікті тоқтатқаннан кейін 11 ирактықты ұрлап әкетті. Бағдадтан оңтүстікке қарай шамамен 40 шақырым жерде орналасқан Латифиядағы жалған бақылау бекетінде қарулы адамдар үш микроавтобус пен бір жүк көлігін, сонымен бірге ұрланған ирактықтарды алып кетті. 11 ер адам мен 3 әйелден тұратын ирактықтар Диваниядан Бағдадқа сауда жасау үшін бара жатқанда тоқтатылды. Ресми өкілдің мәлімдемесіне сәйкес, қарулы адамдар үш әйелді босатып, 11 ер адамды ұрлап кетті. Бакуба: Бакубаның солтүстігінде, Заганья қаласындағы полиция бөлімшесінің бас қақпасындағы жанкешті көлік бомбасы салдарынан екі адам қаза тапты.

Әл-Қайда

Саддам Хусейн «Аль-Каида» мүшелерімен байланыста деп айыпталғанымен, шабуылға дейін Иракта жасырынып жүрген «Аль-Каида» мүшелерінің саны аз ғана болды, және олардың барлығы төменгі дәрежедегілер еді. 2006 жылдың 3 қыркүйегінде Ирак елдегі «Аль-Каиданың» екінші басшысын қамауға алғанын, ал АҚШ әскерінің мәлімдемесінше, діни араздықтарды тудырып, азаматтық соғысқа ұшырауы мүмкін зорлық-зомбылықты таратып жүрген ұйымды «ауыр түрде жарақаттағанын» хабарлады. Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Мовафак әл-Рубай журналистерді жедел баспасөз мәслихатына шақырып, бірнеше күн бұрын «Аль-Каида» басшысы Хамид Джума Фарис әл-Суаидидің ұсталғанын жариялады. Бұрын көп естілмеген, сондай-ақ Әбу Хумам немесе Әбу Рана деген аттармен де таныс Суаиди бір ғимаратта іздеуге алынып, жасырынып отырған күйінде ұсталды. «Ирактағы «Аль-Каида» қатты зардап шекті», - деді Рубай. Оның сөзіне қарағанда, Суаиди 2006 жылдың ақпанында Самарадағы шиит мешітіне жасалған бомбалауға бұйрық берген, бұл одан кейін қарымта шабуылдардың толқынына әкеп соқты, қазір азаматтық соғыс қаупі туып отыр. Ирак шенеуніктері осы шабуыл үшін «Аль-Каиданы» кінәлайды. Ұйым мұны жоққа шығарады. Рубай Суаидидің ұлты туралы мәлімдеме жасаған жоқ. Оның айтуынша, ол 2006 жылдың маусымында АҚШ әскері «Аль-Каида» басшысы Әбу Мусаб әл-Зарқауиді өлтірген Бағдаттың солтүстігіндегі аймақта іздестірілген. «Ол отбасылар тұратын ғимаратта жасырынған. Ол әйелдер мен балаларды қорғанышқа пайдалануды жоспарлаған», - деді Рубай. Суаиди туралы көп мәлімет бұқаралық ақпарат құралдарына белгілі емес. Рубай оны Зарқауиден кейін ұйымды басқарған, египеттік болуы мүмкін Әбу Әюб әл-Масридің орынбасары деп атады. АҚШ әскері «Аль-Каида» Ирактың сүннит азшылығы мен шиит көпшілігі арасындағы зорлық-зомбылықтың «басты себепшісі» екенін, бірақ АҚШ пен Ирак күштерінің операциялары оның қызметін «қатты тоқтатқанын» мәлімдеді.

Ирак үкіметі Ирак армиясының 8-ші дивизиясын қолға алады

2006 жылдың 7 қыркүйегінде премьер-министр Нури әл-Малики Ирактың шағын теңіз және әуе күштері мен оңтүстікте орналасқан 8-ші ирак армиясы дивизиясын басқару құқығын беретін құжатқа қол қойды. Бұл оқиғаға арналған салтанатты шарада АҚШ-тың Ирактағы бас қолбасшысы генерал Джордж Кейси: «Бүгіннен бастап, Ирак әскери жауапкершілігінің жоспарлануы мен басқаруы ирактықтар тарапынан көбірек жүзеге асырылатын болады» деді. Бұрын АҚШ басшылығымен, Кейси басқарған Көпұлттық күштер – Ирак, ирак қарулы күштеріне бірлескен америкалық-ирактық штаб пен командалық тізбек арқылы бұйрықтар беріп келді. Ауысудан кейін, командалық тізбек тікелей премьер-министрден, оның Ирактың бас қолбасшысы ретіндегі қызметі арқылы, Қорғаныс министрлігіне, содан кейін Ирактың Бірлескен Күштерінің Бас штабына өтеді. Одан кейін бұйрықтар даладағы ирактық бөлімшелеріне жіберіледі. Қалған тоғыз ирак дивизиясы АҚШ бақылауында қалды, ал билік біртіндеп беріліп жатыр. АҚШ әскери шенеуніктері осы ауысудың нақты уақыт кестесі жоқ екенін мәлімдеді.

Анбар провинциясы АҚШ пен Ирак үкіметінен саяси жағынан "жоғалған" деп мәлімделген

2006 жылдың 11 қыркүйегінде Ирактағы теңізшілер корпусының барлау қызметінің бастығы полковник Питер Девлиннің құпия есеп бергені белгілі болды. Оны көргендердің айтуынша, есепте АҚШ пен Ирак үкіметі Анбар провинциясында саяси тұрғыдан жеңіліс тапқандығы айтылған. "Вашингтон пост" газетінің хабарлауынша, қорғаныс министрлігінің аты-жөні жарияланбаған дереккөзі Девлиннің: "Анбарда қызмет ететін ирактық үкіметтік мекемелер жоқ, бұл орынды Ирактағы "Әл-Қаида" бүлікші тобы толтырды, ол провинцияның ең маңызды саяси күшіне айналды" дегенін мәлімдеген. "Пост" газеті Девлиннің өте тәжірибелі барлау офицері екенін және оның есебіне үлкен мән беріліп жатқанын жазды. Келесі күні Ирактағы теңіз жауынгерлерінің қолбасшысы генерал-майор Ричард Зилмер: "Біз бұл соғысты жеңіп жатырмыз. Осы апта соңына дейін соғыстың жеңіліске ұшырағаны туралы ешқандай әңгіме естімедім" деді. 2006 жылдың күзінде Рамади маңында шейх Абдул Саттар Әбу Риша бастаған бірнеше ирак тайпалары Ирактағы "Әл-Қаида" және басқа да бүлікші топтарға қарсы көтерілді. Олар "Анбар оянуын" құрып, АҚШ әскерінің пайдасына ахуалды өзгертуге көмектесті. 2006 жылдың соңында тағы екі провинция Ирактың провинциялық басқаруына берілді. 2006 жылдың 21 қыркүйегінде итальяндық әскерлер Ди Кар провинциясының қауіпсіздік бақылауын ирактық күштерге тапсырды, осылайша Ди Кар елдің 18 провинциясының екіншісі болып толық жергілікті басқаруға көшті. Насирияда тапсыру рәсімі өтті. 2006 жылдың 20 желтоқсанында АҚШ күштері оңтүстік Наджаф провинциясының басқаруын ирактық қауіпсіздік күштеріне тапсырды.

2007 жыл

2007 жылдың қаңтар айында АҚШ президенті Джордж Буш елге жіберілген АҚШ әскерлерінің санын "күшейту" туралы жариялады. 2007 жылдың басында АҚШ және Ирактың тайпалық күштері Рамадиді, сондай-ақ Хит, Хадита, Рутба және Әл-Каим сияқты басқа қалаларды бақылауға алды. 2007 жылдың мамыр айында Ирак Парламенті АҚШ-тан күштерді шығару графигін белгілеуді сұрады, ал Ұлыбритания және Дания сияқты АҚШ-тың одақтас елдері елден әскерлерін шығара бастады. Жаз айларында АҚШ Анбардың шығысына назар аударып, Фаллуджа және Аль-Карма қалаларын бақылауға алды. Жеңіске жеткенін тойлап, президент Джордж Буш 2007 жылдың тамызында Анбарға шейх Саттар және басқа да тайпа жетекшілерін құттықтау үшін ұшып барды.

Ирак әскерлері АҚШ-тың озық қару жүйелерімен қарулану процесін бастады

Ирак АҚШ әскери техникасын сатып алушы елдердің қатарында бірінші болып келді, олардың әскері AK-47 автоматтарының орнына, АҚШ-тың M16 және M4 автоматтарымен қатар, басқа да жабдықтарды алмастырды. Ирак 36 F-16 ұшағын сатып алуға ниеттенді, бұл Ирактың сатып алуға тырысқан ең күрделі қару-жарақ жүйесі еді. Пентагон Конгреске 2,4 миллиард долларға бағаланған 24 американдық шабуылдық тікұшақты Иракқа сатуға келісім бергенін хабарлады. Ирак кем дегенде 10 миллиард долларлық АҚШ танктері мен бронетранспорттық машиналарын, көліктік ұшақтарды және басқа да майдандық жабдықтар мен қызметтерді сатып алу жоспарларын жариялады. Жазда Қорғаныс министрлігі Ирак үкіметі 3 миллиард долларға дейін бағаланған 400-ден астам бронетранспорттық машиналар мен басқа да жабдықтарды, сондай-ақ 1,5 миллиард долларға дейін бағаланған алты C-130J көліктік ұшағын тапсырыс бергісі келетінін мәлімдеді. 2008 жылы Ирак АҚШ-тың шетелдік елдерге жасаған 34 миллиард долларлық қару сатудың 12,5 миллиард долларынан астамын құрады (F-16 истребительдерінің ықтимал сатуын есептемегенде).

2009 жыл

АҚШ вице-президенті Джо Байден 2009 жылдың қыркүйегінде Бағдадқа екінші рет сапар жасады. Оның қатысуына қарсылық білдіру үшін көтерілісшілер Грин-зонаға минометтер мен ракеталармен шабуыл жасаған кезде ол премьер-министр Нури әл-Маликимен кездесті. Байден "тыңдау режимінде" болғанымен, Ирактың мұнайға бай, бірақ әлсіреген экономикасындағы қауіпсіздік, саяси келісім және шетелдік инвестициялар мәселелерін ел астанасы мен Ирактың Күрдістан аймағындағы түрлі басшылармен талқылады. "Біз 2010 жылдың тамыз айының соңына дейін Ирактан АҚШ-тың барлық жауынгерлік бригадаларын және 2011 жылдың соңына дейін АҚШ-тың қалған барлық әскерлерін шығару арқылы қауіпсіздік келісімінің басқа да аспектілерін ілгерілетеміз", - деді Байден.

АҚШ әскерилерінің соңғы келуі

2010 жылдың 18 тамызында АҚШ-тың соңғы жауынгерлік әскерлері Кувейт шекарасын кесіп өтті, армияның 4-ші Stryker бригадасының жауынгерлік тобының соңғы колоннасы Ирактан шықты. АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілі П. Дж. Кроулидің сөзін хабарлағандай, бұл "тарихи сәт" болды, бірақ АҚШ-тың Ирактағы қатысуы жалғаса беретінін атап өтті. Жауынгерлік күштердің шығарылуы жарияланған 31 тамыз мерзімінен шамамен екі апта бұрын орын алды. АҚШ Президенті Обама шығарылған әскерлер туралы мәлімдеме жасап, "Сіздер де оларға, сондай-ақ барлық әскерлерімізге және әскери отбасыларына қызметтері үшін алғыс айтуға қосылатындарыңызды үміттенемін" деді. Ол бұл оқиғаның "Ирак соғысындағы маңызды кезең" екенін де атап өтті. Ирак азаттығы операциясының аяқталуы 31 тамызда жарияланды. "Жаңа бет бұру уақыты келді", - деді Обама ұлттық үндеуінде. Ирактағы операциялар "Жаңа таң" деп қайта аталды.

Қатысушы елдер

2011 жылдың мамыр айына дейін АҚШ Иракта әскери күштерін ұстап тұрған жалғыз ел болды. Басқа елдер де болды, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымының қарауында. 2006 жылдың қыркүйегіне қарай, Иракта шамамен 145 000 американдық әскер болды. Сонымен қатар, әртүрлі ұлттан және әртүрлі жұмыс берушілерде жұмыс істейтін шамамен 20 000 жеке қауіпсіздік қызметкерлері де болды.

Ирактық кеңестер мен билік органдары

2002 жылдың 11 қазанында Президент Буштың Таяу Шығыс жөніндегі аға кеңесшісі Залмай Халилзад АҚШ үкіметінің Иракта, соғыстан кейінгі Германия мен Жапониядағыдай, Саддам құлағаннан кейін бірнеше жылға созылуы мүмкін америкалық әскери әкімшілік құру жоспарын жариялады. Басқындыққа дейін АҚШ демократиялық үкіметке жылдам өтуді, сондай-ақ ирактық конституцияны жасауды және ирактықтардың уақытша билік пен жаңа үкімет құруда белсенді рөл атқаруын уәделеді. АҚШ ресми тұлғалары басып алудың ұзақ мерзімді оккупация емес, азат ету екенін қаперіне салғысы келді. 2003 жылдың қарашасында Пол Бремер 2004 жылдың 30 маусымына дейін шектеулі егемендікті Ирактың басқарушы кеңесіне беру жоспарын жариялады. 2004 жылдың наурызында Ирактың басқарушы кеңесі конституция жобасын жасап, бекітті. АҚШ жаңа ирак үкіметімен қауіпсіздік келісіміне қол қоюды және жаңа ирак армиясы құрылғанға дейін әскери билікті сақтап қалуды жоспарлап отыр. Буш әкімшілігі қауіпсіздік жағдайының тұрақсыздығына қарамастан, бұл мерзімге берік болды. 2004 жылдың мамырында Ирактың уақытша үкіметі тағайындалды, осы кезде Ирактың басқарушы кеңесі таратылды, бірақ екі басқару органы арасында көптеген ұқсастықтар болды. АҚШ басқаратын Коалициялық Уақытша Әкімшілік әкімшілік мақсаттар үшін Иракты төрт қауіпсіздік аймағына бөлді (картаны қараңыз): Мосул – Киркук аймағындағы Солтүстік аймақ, Бағдад – Тикрит аймағындағы Орталық аймақ, Кербала аймағындағы Оңтүстік Орталық аймақ және Басра аймағындағы Оңтүстік аймақ. Солтүстік және Орталық аймақтарда АҚШ әскерлері орналасқан, ал Оңтүстік Орталық аймақта поляктар басқаратын Көпұлттық дивизия, ал Оңтүстік аймақта британдар басқаратын Көпұлттық дивизия орналасқан. Басқындықтың алғашқы айларында тонау мен вандализм су, электр және санитария сияқты негізгі қызметтерді қалпына келтіруді баяулатты. 2004 жылдың көктеміне қарай бұл қызметтер көбінесе соғысқа дейінгі деңгейге жеткізілді. 2004 жыл бойында электр қуатының теңсіз таралуы проблема болып қала берді, Бағдад аймағында мерзімді түрде тоқ ішіндеу оқиғалары жалғасты. 2005 жылдың 28 шілдесінде Ирактың Электр энергетикасы министрі Ирактың электр қуатының соғысқа дейінгі деңгейден жоғарылағанын мәлімдеді. Иракты басып алғаннан кейін оккупациялық күштердің адам құқықтарын бұзуы туралы көптеген шағымдар түсті. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – Абу-Грейбтегі азаптау және тұтқындарға қатысты зәбір көрсету оқиғасы, онда 2005 жылы 372-ші әскери полиция ротасының 11 американдық сарбазы ирактық тұтқындарға қатыгездікпен қарау бойынша бірқатар соғыс қылмыстары үшін сотталды. Буш әкімшілігі бұл зәбір көрсетулердің АҚШ-тың Ирактағы әскери саясатын көрсететінін жоққа шығарды. Бұрынғы Баас партиясының мүшелері мен қылмыстық істері немесе адам құқықтарын бұзу фактілері жоқ әскери шенеуніктерге үкіметтік лауазымдарға оралуға рұқсат берілді.

Қайта құру

Қайта құру үшін жеке компанияларға келісімшарттар берілді. Бастапқыда соғысқа қарсы шыққан елдердің компаниялары осы келісімшарттардан шеттетілді, бірақ бұл шешім наразылықтарға байланысты кері қайтарылды. Саяси белсенділер мен сарапшылар Пентагонның вице-президент Дик Чейнидің бұрынғы жұмыс берушісі Халлибертон сияқты компанияларды артықшылыққа ие еткенін айтады, себебі олардың Буш әкімшілігінің жоғары лауазымды өкілдерімен байланыстары болған. Бұл күдік Иракқа қарсы соғысқа қарсы жаһандық наразылықтар кезінде де мазалады. Аудит нәтижесінде Халлибертонның еншілес компаниясы Келлог, Браун және Рут (KBR) АҚШ үкіметінен миллиардтаған долларлық келісімшарттар бойынша, Кувейттің қосалқы мердігері Altanmia Commercial Marketing Co арқылы АҚШ армиясына мұнай өнімдерін Иракқа жеткізу үшін 61 миллион долларға жуық артық төлеген болуы мүмкін. Кейбірлер шетелдік мердігерлер жұмыссыз ирактықтардың істей алатын жұмысын атқарып жатыр деп санайды, бұл оккупацияға наразылықты күшейтуі мүмкін. Иракты қайта құруға арналған қордан 9 миллиард долларға жуық ирактық мұнай кірісінің жоғалып кеткені туралы ақпарат одан әрі наразылықты тудыруы мүмкін. 2005 жылғы 14 тамызда «Вашингтон Пост» газеті әкімшіліктің үміттерді төмендетуге жасаған әрекеттері туралы жариялаған мақаласында Мемлекеттік департаменттің Ирактағы барлау тобының бұрынғы басшысы Уэйн Уайттың: «Ең үлкен күтілмеген нәрсе – өзін-өзі қамтамасыз ететін берік экономика құру қабілеті болды. Біз оған тіпті жақындап та жетпедік. Мемлекеттік индустриялар мен электр энергиясы біз келгенге дейін болған деңгейден төмен» деген сөзін келтірді. АҚШ-тың Иракты қайта құру жөніндегі арнайы бас инспекторының баяндамасында американдық оккупацияның Ирак үкіметіне және қайта құруға бөлінген американдық қаражаттың миллиардтаған долларын басқарудағы «алдау, тиімсіздік және шатасу» кеңінен таралғаны анықталды. Бас инспектор Стюарт Боуэн 136 жоспарланған сумен жабдықтау және санитариялық жобаның тек 49-ы ғана аяқталады деп атап өтті. 2007 жылғы сәуірде «Нью-Йорк Таймс» газеті АҚШ-тың федералдық бақылау инспекторларының «АҚШ сәтті деп жариялаған сегіз жобаның ішінде жетісі су құбыры мен электр жүйесінің бұзылуы, дұрыс күтімнің болмауы, қарақшылық және пайдаланылмаған қымбат жабдықтар салдарынан жобаланғандай жұмыс істемейтінін» анықтағанын хабарлады. АҚШ кейде өзінің кейбір қайта құру жобалары тасталып, кешіктірілгенін немесе нашар салынғанын мойындады. Бірақ инспекторлар алғаш рет жобалардың, кейбір жағдайларда соңғы тексерулерге дейін алты ай бұрын, ресми түрде сәтті деп жарияланғанын, енді дұрыс жұмыс істемейтінін анықтады. 2012 жылы Ирак Біріккен Араб Әмірліктерінен электр энергиясын сатып алды, себебі ирактықтар сұраныстың ең жоғары кезеңінде күніне жиырма сағатқа дейін электр қуатынан айырылып отырды, ал елдің университет жүйесі Таяу Шығыстағы ең нашар жүйелердің бірі болды. Маусым айында ханзада Абдул Илах Аль Касим Ирактың мұнай өндірісі соңғы 20 жылдағы ең жоғары деңгейге жеткенін мәлімдеді. Бағдадтан телефон арқылы сөйлеген Абдул Илах «ОПЕК-тің айлық есебінде жарияланған мамыр айындағы 2,92 миллион баррельге қарағанда, осы айда мұнай өндірісі 3,07 миллион баррельден асты» деді.

Азаматтық үкімет

Ирактың жаңа азаматтық үкіметін құру көпшілігі шиит халқы мен бұрынғы билеуші суннит арабтары арасындағы діни және саяси дау-жанжалдармен қиындатылды. Бұған қоса, Саддамның билікте болған Баас партиясының көптеген өкілдері кейбір тараптар тарапынан осы партиямен байланысты болғандықтан жағымсыз деп есептелді. Солтүстік Иракта күрдтер 12 жыл бойы "ұшуға тыйым салынған аймақтың" қорғауында дербес басқару құқығына ие болды. 2003 жылдың 16 мамырында АҚШ ресми өкілдері демократиялық жолмен сайланған уақытша ирактық азаматтық үкіметке билікті беру жоспарынан бас тарды (2001 жылы АҚШ-тың Ауғанстанға басып кіргеннен кейін болған жағдайға ұқсас) және АҚШ пен Ұлыбританияға кең өкілеттік беру және Иракқа қатысты экономикалық санкцияларды жою туралы резолюцияны БҰҰ-ға ұсынды, бұл оқкупациялаған елдерге елді қайта жаңартуға қажетті қаражатты мұнай ресурстары есебінен төлеуге мүмкіндік берді. Резолюция қабылданғаннан кейін олар өздері уақытша үкіметті тағайындауға құқылы болды. 2003 жылдың 13 шілдесінде Коалициялық Уақытша Әкімшіліктің басшысы Пол Бремер Ирактың Басқарушы Кеңесін тағайындады.

Біріккен Ұлттар Ұйымының қарарлары

2003 жылғы 22 мамырда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 14 дауысқа қарсы 0 дауыспен АҚШ пен Ұлыбританияға Иракты басқару және оның мұнай ресурстарын елді қайта жарақтандыру үшін пайдалану құқығын берді. 1483 қаулысы 1990 жылы Ирактың Кувейтке басып кіргенінен кейін салынған, шамамен 13 жылға созылған экономикалық санкцияларды жойды. Бұл қаулы БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанға АҚШ және Ұлыбритания әкімшіліктерімен бірлесіп, елді қайта жарақтандыру, гуманитарлық көмек көрсету және жаңа үкімет құру жөнінде жұмыс істеу үшін арнайы өкілді тағайындауға рұқсат берді. Сонымен қатар, мұнай сатудан түскен қаражатты жинау үшін Иракты дамыту қоры құрылды. Бастапқыда бұл қорды АҚШ пен Ұлыбритания елді қайта жарақтандыру мақсатында басқарды, ал қазір ол БҰҰ мен халықаралық қаржы институттарынан құралған жаңа кеңесші органның бақылауында. 2004 жылғы маусымда «Нью-Йорк Таймс» газеті американдық биліктің Ирактың егемендігі қалпына келгеннен кейін пайдалану үшін мұнай кірісін резервте ұстау туралы келісімдерге қарамастан, Ирактың мұнай кірісінен 2,5 миллиард доллар жұмсағанын хабарлады. 2003 жылғы 14 тамызда Қауіпсіздік Кеңесі 14 дауысқа қарсы 0 дауыспен Ирактың Басқарушы Кеңесінің құрылуын «құттықтады». 1500-ші қаулы Басқарушы Кеңесті Ирактың заңды басқару органы ретінде ресми түрде мойындамады, бірақ оны егеменді үкімет құруға жасалған «маңызды қадам» деп атады.

Сайлаулар

Бірнеше ай бойы АҚШ ықпалды ирактықтардан тұратын конституциялық конвенция шақыруды көздеп отырғанын мәлімдеді. Алайда, Еуропа тарапынан ерте сайлау талаптары және аятолла Али әл-Систанидің қысымы АҚШ-ты тағайындалған Басқарушы Кеңестің осы функцияны орындауына мәжбүр етті. Оккупацияның алғашқы айларында бірнеше жергілікті және аймақтық лауазымдарға (мысалы, әкімдер, губернаторлар, жергілікті кеңестер) жаңа лауазымды тұлғалар тағайындалды. Бұл лауазымдарға икемділік танытқан адамдар (соның ішінде бұрынғы Баас партиясының өкілдері) қалыпқа келтіру процесін жеделдету және Коалицияға қарсы адамдардың сайлануын болдырмау мақсатымен таңдалды. Кейбір дін қызметкерлері мен басқа да лауазымды тұлғалар тым радикалды немесе қауіпті деп есептелді. Кейде тағайындалған лауазымды тұлғалар лайықты емес мінез-құлық танытты. 2003 жылдың 30 маусымында Наджафтың тағайындалған мэрі сыбайлас жемқорлық айыбымен тұтқындалды. 2004 жылдың ақпан айына қарай, CPA бақылауымен кейбір оңтүстік және солтүстік провинцияларда муниципалдық және қалалық деңгейде демократиялық сайлаулар өтті. 15 қарашада Ирактың Басқарушы Кеңесі маусым айында АҚШ бастаған билікке уақытша үкімет алмасатынын, ал 2005 жылдың соңына дейін конституция әзірленіп, бекітілгеннен кейін сайланған үкімет құрылатынын жариялады. 2004 жылдың мамырында құрылған өтпелі кеңес 2004 жылдың маусымында өтпелі үкіметті сайлайтын болды. Басқарушы Кеңес АҚШ үкіметінің, оккупациялық әскерлер мен көмек ұйымдарына қарсы террористік және жауынгерлік әрекеттерге жауап ретінде, конституция жасалып, сайлау өткізілгеннен кейін ғана егеменді үкімет билікке келеді деген бұрынғы жоспарынан бас тартқаннан кейін осы кестеге қол қойды. Кеңес төрағасы Джалал Талабани бұл ауысудың "халық тікелей сайлаған тұрақты конституцияны құруды, сондай-ақ 2005 жылдың соңына дейін осы жаңа конституцияның баптарына сәйкес жаңа үкіметті сайлауды" қамтитынын айтты. 2004 жылдың наурыз айында Ирак мемлекетінің өтпелі кезеңдегі әкімшілік туралы заңы деп аталған уақытша конституция жасалды. Бұл құжат 2005 жылдың қаңтарынан кешіктірмей сайланған Ұлттық Ассамблея құруды көздеді. Сайлау күнтізбесі мәселесі Ирак және АҚШ үшін маңызды болды: жылдам сайлау Ирак үкіметінің заңдылығын арттырып, АҚШ-тың елді оккупациялауына оң көзқарас тудырса, зорлық-зомбылықтың қаупі оны кейінге жылдырды. Ақыры ол 2005 жылдың 30 қаңтарына белгіленді. Президент Гази Аль Яуар Біріккен Ұлттар Ұйымынан сайлау күнтізбесін қайта қарауды бірнеше апта бұрын сұрағанмен, заң шығарушы сайлау уақтылы өтті және Ирак Ұлттық Ассамблеясы құрылды. Сайланған ассамблея Ирак үшін жаңа конституция жобасын жасап, оны 28 тамызда Ирак халқының қарауына ұсынды. 15 қазанда ирактықтар жаңа конституцияны мақұлдады. 15 желтоқсанда жаңа конституция бойынша алғашқы заң шығарушы сайлау өтті.

Ирактың егемендігі

2004 жылғы 1 маусымда өткен баспасөз конференциясында президент Буш әлемнің түрлі көшбасшыларымен бірлесіп, АҚШ-тың басқыншылығынан Ирактың толық тәуелсіздігіне өтуін қолдайтын БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарарын әзірлеуде жұмыс істеп жатқанын айтты. Осы қарарға сәйкес, коалициялық күштер жаңа үкімет қауіпсіздік пен тұрақтандыруды орнатқанға дейін Иракта қалады: "Ирақтықтардың өзінің істерін басқаруға және өздерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге терең ниеті бар – мені дұрыс түсініңіз". 8 маусымда Қауіпсіздік Кеңесінің 1546 қарары бірауыздан қабылданды, онда "окупацияны аяқтау және толық жауапкершілік пен өкілеттілікті толық егеменді және тәуелсіз Ирактың уақытша үкіметіне 2004 жылдың 30 маусымына дейін беру" талап етілді. 2004 жылғы 28 маусымда ПХА премьер-министр Ияд Аллауи басқаратын жаңа ирак үкіметіне ресми түрде билікті тапсырды, осымен оккупация аяқталды. Көпұлтты әскери одақ Аллауи үкіметіне Иракты басқаруда көмектесуін жалғастырды. АҚШ президенті Джордж Буштың айтуынша, Иракты оккупациялаудың мақсаты соғыстан кейінгі хаостан Ирактың толық тәуелсіздігіне өту болды. 2005 жылғы 6 сәуірде демократиялық сайлаулардың нәтижесінде премьер-министр Ибрагим әл-Жаафари мен президент Джалал Талабани сайланғаннан кейін, тәуелсіздіктің тағы бір маңызды кезеңіне қол жеткізілді. Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесінің 1790-шы қарарына сәйкес, Ирактағы көпұлтты күштердің мандаты 2008 жылдың 31 желтоқсанына дейін ұзартылды, одан кейін елде шетелдік әскерилердің болуына заңдық негіз болмайды. 2008 жылғы 6 маусымда "Independent" газеті АҚШ Ирак үкіметіне "стратегиялық одаққа" (АҚШ сенатының мақұлдауын қажет ететін "шартқа" емес) қол қоюға қысым жасап, АҚШ күштеріне Ирак аумағында еркін әрекет етуге кең мүмкіндік беріп жатқанын хабарлады.

Ирактың провинциялық бақылауы

Ирак үкіметі мен Ирактағы көпұлтты күштердің мақсаты – Ирактағы 18 провинцияның әрқайсысы бойынша жауапкершілікті коалициядан Ирактың ұлттық және жергілікті азаматтық билік органдарына көшіру. Бұл мәселеге көбінесе провинциялардағы қауіпсіздікке, атап айтқанда көтерілісшілерден туындаған қатерге және Ирак қауіпсіздік күштерінің мүмкіндіктеріне назар аударылады, бірақ жергілікті басқарудың құзыреті мен қабілеті сияқты басқа факторлар да маңызды. Провинциялар Ирак үкіметі мен коалиция тарапынан үнемі бағаланып отырады; провинция дайын деп танылған жағдайда, Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі Ирак Министрлер комитетіне ұсыныс енгізіледі, ал соңғы шешімді премьер-министр қабылдайды.

Ирактың бақылауындағы провинциялар

2008 жылдың қазанына қарай, он үш провинция ирактық бақылауға өтуді сәтті аяқтады: Мутанна, Ди Кар, Наджаф, Майсан, Дахук, Эрбиль, Сулеймания, Кербала, Басра, Аль-Кадисия, Аль-Анбар, Бабил және Васит. Мутанна 2006 жылдың 13 шілдесінде Оңтүстік-Шығыстағы көпұлттық бөлімшеден (Multi National Division South East) австралиялық, жапондық және британдық күштері жауапкершілікті губернатор мен жергілікті билікке бергенімен бірінші болды. Шағын және біртекті шиит халқы бар болғандықтан, алдыңғы айларда коалициялық күштерге қарсы милициялық зорлық-зомбылық өте аз болды және шабуылдар да сирек болды. Бұл Ирактың қарулы күштері мен Ішкі істер министрлігі күштерінің қабілетін дамытуда жақсы прогреске ықпал етті. Сонымен қатар, Мутанна губернаторы 2005 жылдың қаңтар айында өткен жергілікті сайлауда қайта сайланғандықтан, жергілікті деңгейде жақсы қолдауға ие болды. Ди Кар провинциясы да британдықтар басқарған көпұлттық бөлімше (MND SE) мен итальяндық және румындық бригадалардың жауапкершілігінде болды және 2006 жылдың 21 қыркүйегінде берілді. МДН-де орналасқан австралиялық әскерлер Мутанна мен Ди Кардағы ирактықтарға, қажет болған жағдайда, қауіпсіздікке қолдау көрсетуге дайын болды. Наджаф, алдымен поляк, содан кейін АҚШ күштерімен гарнизондық қызмет атқарған, 2006 жылдың 20 желтоқсанында берілді. 2007 жылдың сәуірінде Майсан провинциясы провинциялық ирактық бақылауға өту үшін төртінші провинция болды. 2007 жылдың 30 мамырында Курдистан аймақтық үкіметін құрайтын үш провинция провинциялық ирактық бақылауға өтті, осылайша олардың жалпы саны 7-ге жетті. 2007 жылдың қазанында Кербала провинциялық ирактық бақылауға берілген сегізінші провинция болды. 2007 жылдың желтоқсанында Басра провинциясын беру, барлық провинциялық қауіпсіздікті Ирак қауіпсіздік күштеріне беру жолындағы жартылай белгіні білдірді. 2008 жылдың шілдесінде Аль-Кадисия провинциясы, оннан кейін Васит провинциясы осы айдың соңында ирактық бақылауға берілді, осылайша берілген провинциялардың саны он үшіншіге жетті.

Қауіпсіздік келісімінің қол қойылуынан кейінгі ауысу

2008 жылдың 31 желтоқсанына қарай Ирактың 18 провинциясының 13-і ирактық провинциялық бақылауға (PIC) сәтті көшкен. 2009 жылдың 1 қаңтарында АҚШ пен Ирак арасындағы SA (сонымен қатар АҚШ-Ирак күштері туралы келісім) күшіне енді, қауіпсіздік жауапкершілігін Үкіметке (GoI) тапсырды, тіпті барлық провинциялар PIC ауысу процесін аяқтамаса да. Дегенмен, Үкіметтің (GoI) өтініші бойынша, 2009 жылдың 1 қаңтарына дейін PIC-ке көшпеген қалған бес ирак провинциясының жағдайын бағалау үшін, SA аясында провинциялық қауіпсіздік жөніндегі жаңа бірлескен кіші комитет құрылды. Бұл кіші комитет 2009 жылдың қаңтар айында алғаш рет өтті.

Ирактық бүлік

2003 жылғы басып алудан кейін Ирак соғысының бір бөлігі ретінде Коалиция күштеріне қарсы көтеріліс пайда болды. Көтерілістің бірінші кезеңі басып алудан кейін көп ұзамай басталып, уақытша ирак үкіметі құрылғанға дейін жалғасты. 2004 жылдан бастап 2007 жылдың мамырына дейін негізінен американдық Коалиция күштерін нысанаға алды. "Негізгі жауынгерлік операциялар аяқталғаннан кейінгі алғашқы айларда" көтерілісшілер снайперлік шабуылдар, жол бақылау пункттеріндегі қамықшақ бомбалаулар және шабуылдар жасады, нәтижесінде ай сайын шамамен 112 Коалиция сарбазы қаза болды. 2006 жылдың ақпан айында Иракта діни азамат соғысы басталды, осыдан кейін көтерілісшілер көптеген шабуылдарын Ирак үкіметінің полициясы мен қарулы күштеріне қарсы бағыттады. Шабуылдар Ирактың жаңару және қайта құру кезеңінде де жалғасты, себебі Ирак үкіметі елдің барлық аймақтарында өзінің билігін орнатуға тырысты. Азамат соғысы (және онымен байланысты діни зорлық-зомбылық) 2008 жылдың ортасында аяқталса да, 2011 жылы АҚШ күштері Ирактан шығарылғаннан кейін көтеріліс жалғасты. 2012 жылы Иракта діни және үкіметке қарсы көтерілістің жаңа толқыны көтерілді, оның салдарынан мыңдаған адам қаза тапты. Күшейіп бара жатқан зорлық-зомбылық 2013 жылы Иракта соғыстың тағы бір басталуына әкелді, ол 2017 жылға дейін созылды.

Партизандық соғыс

2003 жылдың маусым айының соңында АҚШ-та көтеріліс партизандық соғыс ретінде сипаттала ма деген мәселе бойынша қоғамдық пікірталас болды. 17 маусымда армия генералы Джон П. Абизаид Ирактағы күштердің "бізге қарсы классикалық партизандық науқан жүргізіп жатыр деуге болады. Біздің доктриналық терминдермен айтқанда, бұл төмен қарқынды қақтығыс, бірақ оны қалай сипаттасаңыз да, бұл соғыс" деді. 18 маусымда Конгресс алдындағы мәлімдемесінде қорғаныс министрінің орынбасары Пол Вольфовиц "Онда партизандық соғыс болып жатыр, бірақ біз оны жеңе аламыз" деді.

Саботаж

Мұнай құбырлары мен мұнай өңдеу зауыттарын саботаждау – ирактық көтерілістің басты тактикасы болды. АҚШ Ирактың инфрақұрылымын соғысқа дейінгі деңгейге дейін жылдам қайта жаңартуды жоспарлаған, бірақ кең таралған саботаж қайта құру қарқынын баяулатты. Әкімшілік мұнай өндірісін жоспарлаған, бірақ президенттің мәліметтері 2005 жылы 2004 жылмен салыстырғанда өндіріс күніне бір деңгейден күніне бір деңгейге төмендегенін көрсетіп тұр. Әкімшілік, алайда, мұнай өндірісі 2003 жылдан бері өсті деп мәлімдейді, ол кезде ирактық сарапшылар әкімшіліктің шаралары бұрмалаушылық тудырады деп санайды, себебі соғыс 2003 жылы басталды, бұл өндіріс көрсеткіштерін қалыпты деңгейден төмендетті. "Олар мұнай өндірісінің қазіргі деңгейі туралы алғашқы болжамдарынан тым алыс кетіпті", - деді Вашингтондағы Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығының Иракты қайта құру жөніндегі сарапшысы Рик Бартон. "Біз онда болғанның бәрінде ешқандай прогресс болған жоқ. Әрине, олар құбырларды қорғай алмады. Белсенді соғыс кезінде елді қайта құру мүмкін емес".

Фаллужа

Фаллужа шабуылы "Вigilant Resolve" операциясы 2004 жылғы 5 сәуірде 31 наурызда Blackwater компаниясының төрт қызметкерін өлтіріп, мүшелерін қиюға жауап ретінде басталды. Қалаға кіретін және одан шығатын жолдар жабылды. АҚШ әскері мен теңіз жаяу әскерлері кіруге тырысқанда, қызу шайқас басталды. Ирак көтерілісшілері ауыр пулеметтер, ракеталар және гранататармен атысты. Әскерлер мен теңізшілер жауап ретінде танктер мен тікұшақтарды жеткізді. Соңғы атыс-шабыста көптеген адам зардап шекті. Оннан астам теңіз жаяу әскері қаза тауып, жарақат алды. Ресми мәліметтерге сәйкес, 5 сәуірден 22 сәуірге дейінгі кезеңде коалицияға қарамастан 271 адам қаза тауып, 793 адам жарақат алды. Қайтыс болғандар мен жарақат алғандардың арасында көтерілісшілердің жауынгерлері, әйелдер мен балалардың қаншасы болғаны туралы әртүрлі мәліметтер бар, бұл мәселе нақты емес. Сондай-ақ, көтерілісшілер жедел жәрдем машиналарын және гуманитарлық көліктерді қару-жарақ пен жауынгерлерді қалаға заңсыз өткізу үшін пайдаланғаны туралы хабарлар тарады. Коалиция өкілдері көтерілісшілер мешіттер мен мектептерді басқару орталықтары және қару-жарақ сақтау орындары ретінде пайдаланғанын мәлімдеді. Теңіз жаяу әскерлері өзіне-өзі жарғыш құрылғыларын жасау үшін арналған цехты тапты. Бірнеше тыныштандыру әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін, АҚШ қаладан шығып кетті. Теңіз жаяу әскерлерінің командирі: "Біз Фаллужаны Дрезденге айналдырғымыз келмейді" деді. АҚШ қаланың билігін Саддам Хусейннің кезінде қызмет еткен бұрынғы ирактық генералға тапсырды, оның жауынгерлерінің арасында бұрынғы көтерілісшілер болуы мүмкін екенін мойындады. Кейін қала "еркін көтерілісшілер қаласы" деп аталды; қала көшелеріндегі баннерлер АҚШ-қа қарсы жеңіс туралы жариялады, ал кейбір мешіттер Ирак көтерілісін мақтады. Генерал Мұхаммед Латиф Рейтер агенттігіне: "Мен американдық әскердің өз лагеріне оралуын қалаймын. Мен оның АҚШ-қа қайтып келуін тілеймін" деді. АҚШ теңіз жаяу әскерлері Фаллужаны топырақ қабырғамен қоршап, қалаға кіруді бақылауға тырысты, әйелдер мен балаларға ғана қаладан шығуға рұқсат берді. 2004 жылдың 19 маусымында АҚШ әуе шабуылынан 22 ирактық, оның ішінде әйелдер мен балалар тұрғын ауданда қаза тапты. Аллауи бүлікшілдікке наразылық білдіріп, қаладан Фаллужада жасырынып жүрген деп күдіктелген "Таухид және жихад" тобының жетекшісі Әбу Мусаб әл-Зарқауиді ұстап беруге шақырды, әйтпесе АҚШ әуе шабуылына ұшырайды деп ескертті.

Муктада ас-Садр

2004 жылғы 4 сәуірде коалициялық күштер шиит дінбасы Муктада ас-Садрдың «Аль-Хауза» газетін, оның зорлық-зомбылыққа шақыратын мазмұнға ие екенін мәлімдеп жапты. Мысал ретінде, 26 ақпандағы мақаласында 53 адамның қаза болған Искандариядағы қанаушылық шабуылды американдықтардың зымыранымен жасалғаны, ал емес көлік бомбасы екені айтылды. Жауап ретінде әл-Садр бір күндік наразылық акциясын ұйымдастырды. Осы наразылықтар барысында Ирактың бүлікшілері (әл-Садрмен байланысы бар-жоғы белгісіз) Садр қаласындағы қоқыс жинау бөлімін күзетіп тұрған коалициялық патрульге шабуыл жасап, 8 сарбазды қаза қылды. Бұл наразылықтар кезінде әл-Садрдың бірнеше ондаған жақтасы қаза тапты. Коалиция әл-Садрдың ең жақын көмекшісінің біреуін қамауға алып, әл-Садр өзінің жақтастарына көтеріліс жасауға шақырды. Келесі күндері Оңтүстік Ирактың көптеген қалаларында, оның ішінде Кербала, Кут, Насирия және Басрада шайқастар басталды. CPA әл-Садрға қатысты үш ай бұрын Ирак судьясы шығарған қамау ордерінің бар екенін жариялады, ол оның коалициямен байланысты дін қызметкері Абдул Маджид әл-Хойінің өлтірілуіне жауапты екенін мәлімдеді. Бұл ордер одан әрі наразылықты тудырды, өйткені Хойінің жақтастары кісі өлтіруге Баасистерді айыптады, коалиция тағайындаған Ирак Әділет министрі бұл ордер туралы ештеңе білмейтінін мәлімдеді, ал Ирак Заңгерлер қауымдастығы бұл ордерді «заңсыз» деп жариялады. Әл-Садр бұрыннан өзінің параллель үкіметін және «әл-Махди армиясы» деп аталатын жасақ құрған еді, ол өзінің жақтастарына енді оккупацияны қолдамауды бұйырды және коалициялық әскерлерге шабуыл жасауды ұсынды. Оның жақтастары Оңтүстік қалаларды, көбінесе жергілікті билік пен полицияның қолдауымен бақылауға алды. Көтерілістің алғашқы күндері әл-Садр Куфада болды, онда оның көптеген жақтастары болды. 7 сәуірде ол Наджафқа, шииттердің ең қасиетті жері - Имам Әли мазарына жақын ғимаратқа көшіп барды. Көтерілістің алғашқы күндері болған қатал шайқастардан кейін оның жақтастары Оңтүстік Ирактағы көптеген қалаларды басып алды. Кутта украиндық контингент минометтердің жауын-шашынынан қаладан шығарылды. Насирияда итальяндықтар өздерінің базасында қоршауға алынды, ал Басрада әкімшілік сарай басып алынды. Кербалада поляк және болгар күштері түн бойы соғысқаннан кейін өздерін ұстап тұруға мүмкіндік алды. Коалиция 8 сәуірде Кутка күш жіберіп, әл-Садрдың жақтастарын қала халқының арасына тарап кетуге мәжбүр етті. Басқа қалаларда да осы жағдай орын алды, және бақылау формалды түрде қайта жараланды. Тек Наджаф пен Куфа, американдықтар кірмеген қалалар, әл-Садрдың жақтастарының бақылауында қалды. Коалиция 2500 АҚШ теңіз жауынгерін Наджафқа әл-Садрды «қамауға алу немесе өлтіруге» жіберді. Бастапқыда әл-Систани әл-Садрды капитуляцияға мәжбүрлейді деп үміттенген коалиция, ол барлық тараптарды сабырлы болуға шақырса да, оның назары Фаллужадағы коалицияның әрекеттерін айыптауға ауды. 2004 жылдың мамыр айының ортасында АҚШ күштері Наджафқа қарай жылжып кірді. Олар бірнеше мешітке шабуыл жасап, қару-жарақтарды тәркіледі, соның салдарынан шииттердің ең қасиетті жерлеріне зиян келгені туралы хабарлар тарады. АҚШ әскерлері өздерінің артық күші мен әуе көмегін пайдаланып, «әл-Махди армиясының» көптеген жауынгерлерін жойды; әл-Садр мен аурухана қызметкерлері бұл көрсеткіштерге күмән келтірді, және екеуі де олардың көп бөлігі бейбіт тұрғындар екенін мәлімдеді. «Әл-Махди» әскері американдықтарға аз шығын келтірді, бірақ 17 мамырда «әл-Махди армиясы» Насириядағы итальяндық әскерлердің базасынан шығарғаны хабарланды. Шабуыл кезінде 10 итальяндық жараланды, 20 «әл-Махди армиясының» жауынгері жарақат алды, ал екеуі қаза тапты. База келесі күні жергілікті тайпа басшыларымен келісім арқылы бейбіт түрде қайта басып алынды. Коалиция оның қолдауы аз екенін және кіші SCIRI-мен шектеулі қақтығыстар болғанын үнемі айтса да, оның жоғары дәрежелі дін қызметкерлері оны сирек айыптады. Ислам соттары оның бақылауындағы аймақтардағы ықпалын кеңейтті. Имам Әли мешіті намазды оған құдайдан қорғаныш тілеп аяқтады, және оның жақтастарының саны көп екені анық болды. Көптеген адамдар әл-Систанидің әл-Садрға қарсы шықпағанын, шииттерді шииттерге қарсы айналдырудан қорқып, осылай істегенін сенді. 2004 жылдың мамыр айының ортасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, ирактықтардың 32% әл-Садрды қатты қолдады, ал тағы 36% оны біршама қолдады. 2004 жылдың тамызында әл-Садр екінші көтеріліс жасауға тырысты, және оның «әл-Махди армиясы» тағы да зорлық-зомбылықты қоздырды, әсіресе Багдадтағы Садр қаласының кедей ауданында және Наджафта. АҚШ әскерлері «әл-Махди» жасақтары бақылап отырған Наджаф аймақтарына шабуыл жасап, жасақты ыдыратып жіберді. Вертолеттерден атылатын қарулардың қолдауымен АҚШ әскерлері бірнеше жүз «әл-Махди» жауынгерін өлтірді және Имам Әли мешітіне жақындады, онда әл-Садр өз базасын құрған еді. Мешіттің сыртындағы зиратта АҚШ әскерлері мен «әл-Махди» жасақтары арасында қатыгез шайқас болды. Қасиетті мешітке тікелей шабуыл жасаудан сақтану үшін саяси шешім ізделіп, әл-Систани мен әл-Садр арасында келісімге келді, осымен көтеріліс аяқталды. 2004 жылдың қыркүйегінде Садр қаласындағы «әл-Махди» мүшелеріне қаруларын билік органдарына тапсырып, қарсысынан қаржылық сыйлық алуға мүмкіндік берілді, нәтижесінде кедей аудан толыққанды бейбіттендірілді. 2005 жылдың тамызында әл-Садр бұрынғыдан кешірімді ұстанымды қабылдады, және оның беделі төмендеді, «Мұсылмандардың қанын сақтап, үйлеріне оралуға шақырамын» деді, оның жақтастары мен Абдул Азиз әл-Хаким жақтастары арасындағы зорлық-зомбылық ошағынан кейін.

Қалдықтар

Баас режимі құлағаннан кейін, әр түрлі мақсаттармен келген адамдар шетелдік және ирактық тұтқындарды, соның ішінде басып алуды қолдаған және қарсы шыққан екі елдің азаматтарын тұтқынға алды. Бұл Австралия, Бразилия, Болгария, Канада, Қытай, Чехия, Франция, Үндістан, Ирландия, Израиль, Италия, Германия, Жапония, Иордания, Непал, Пәкістан, Польша, Румыния, Ресей, Оңтүстік Корея, Таиланд, Түркия, Украина, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттарының азаматтарын қамтиды. Тұтқынға алудың үйлестірілмегендігі байқалады, әр топ әртүрлі талаптар қояды. Кейбір тұтқындар босатылып, ал кейбіреулері өлтіріледі, кейде бас кесу арқылы. Бірнеше ұрлау оқиғасының жауапкершілігін 2004 жылдың қазан айында өзін "Ирактағы Әл-Қайда" деп атаған "Таухид және Джихад" (Құдайдың бірлігі және қасиетті соғыс) исламшыл тобы өз мойнына алды. Ұйымды Иорданияда туған палестиналық Абу Мусаб әл-Зарқауи басқарды. Зарқауи тобының, және мүмкін Зарқауидің өзі бас кескен тұтқындардың ішінде америкалықтар Ник Берг, Юджин Армстронг және Джек Хенсли, Оңтүстік Кореялық Ким Сун-ил, Жапониядан Шосей Кода және Ұлыбританиядан Кеннет Бигли болды. Италиялық Фабрицио Кватрокки басқа топтармен бірге, ал британдық көмекші Маргарет Хассан басқа топтар сияқты басқа жарақат алды. Журналистерді қорғау комитетінің мәліметінше, 2004 жылдың сәуірінен бастап Иракта қарулы топтар кем дегенде 25 журналисті ұрлап кетті, олар көшпелілерді ұрлауға бағытталған. Тұтқынға алудың кейбірі саяси себептермен жасалса да, көптеген тұтқындар қылмыскерлердің ақша табу мақсатымен ұсталады. Кемінде жоғары табысқа ие болған деп есептелетін ирактықтарға шабуыл жасалды. 2005 жылдың 4 наурызында кешке, жаңа ғана босатылған Джулиана Сгренаны және Италияның әскери барлау қызметінің (Sismi) екі қызметкерін тасымалдаған көлікке АҚШ әскерлері оқ атты. Басқа сегіз итальяндықты босату туралы келіссөздер жүргізген Никола Калипари қаза тапты, ал Сгрена мен басқа агент жараланды; Джулиана Сгренаны құтқару туралы мәліметтерді қараңыз.

Қату

Көтерілістердің нәтижесінде АҚШ генералы Джон Абизаид 2004 жылдың сәуірінде Ирактың бірқатар қауіпсіздік қызметкерлері өз бекеттерін тастап кеткенін немесе ирактық бүлікшілерге қосылғанын мойындағаннан кейін, Иракқа қосымша 10 000 әскер жіберуді сұрады. 2004 жылдың 16 сәуірінде АҚШ қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд генерал Абизаидтың өтінішін мақұлдағанын және Ирактан ауыстырылатын шамамен 20 000 сарбаздың міндеттеме мерзімін үш айға ұзартқанын мәлімдеді. Рамади маңынан 350-ден астам ирактықтың денелері салынған жаңа жаппай қабір табылды. Бұл жаппай қабірде азаматтық адамдар мен/немесе содырлардың денелері бар-жоғы әлі белгісіз.

Иракты зерттеу тобының есебі

2006 жылы 6 желтоқсанда Вашингтонда Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэрмен өткен баспасөз конференциясында президент Джордж Буш АҚШ бастаған Ирак соғысының қазіргі ахуалын бағалап, саясатқа қатысты ұсыныстар жасаған Иракты зерттеу тобының екіпартиялық баяндамасына тоқталды. Президент Буш алғаш рет Иракта "жаңа бағыт" қажет екенін, Ирактағы жағдай "қиын" екенін және алдағы міндеттер "үлкен" екенін мойындады. Президент Буш ИСГ тобының барлық ұсыныстарын қабылдамайтынын мәлімдеді, бірақ баяндаманы мұқият қарастыратынын уәделеді.

Ирак Коалиция мүшелерінің кетуі

Барлық шетелдік әскерлер Ирактан шығарылды.

Американың әскерін шығаруы

2010 жылдың 18 тамызында 4-ші Страйкер бригадасы, 2-ші жаяу әскер дивизиясы – АҚШ-тың Ирактағы соңғы жауынгерлік бригадасы Ирактан шығарылды, осылайша АҚШ-тың Ирактағы жауынгерлік миссиясы аяқталды. 52 600 АҚШ әскери қызметкері кеңесшілер рөлін атқару үшін Иракта қалды. 2010 жылдың 19 тамызында АҚШ президенті Барак Обама барлық АҚШ жауынгерлік операциялары 31 тамызда аяқталатынын жариялады. 50 мың әскер кеңес беру және көмек көрсету мақсатында қалады. Толық шығару 2011 жылдың желтоқсан айында аяқталды. 15 және 18 желтоқсан аралығында соңғы әскерлер Ирактан кетті.

АҚШ әскери қарауылдауы

Соғыстан кейінгі Ирактың оккупациясы кезінде, оккупациялық күштер тәртіп орнату үшін патрульдеуге көшті. Осы патрульдер, автоматтары, гранаталық ракеталар және мұқият орналастырылған, уақыты белгіленген жарылғыш заттарды қолданып, шабуылдар ұйымдастырған көтерілісшілермен кездесті. Патрульдерге кем дегенде 7,62 мм пулемет оқтарын тоқтата алатын бронетранспорттық құралдар, қажетті сыртқы қару платформалары және іздеу-табу жабдықтары қажет. Кез келген күдікті, орыннан шыққан көлік, қорап немесе адамды анықтауда тәжірибе де маңызды, сонымен қатар, пассивті бірақ дайын күйде болуды талап ететін қақтығыс ережелерін сақтау қажет. Патрульдегі әскерилер күніне шамамен сегіз сағат секторда болады және айына 30-ға жуық патрульдік өтеді.

АҚШ-тың тұрақты нысандары

2004 жылдың қазанында Ирактың уақытша үкіметі АҚШ-тың жаңа елшілігін салу үшін Бағдадтағы Тигр өзенінің жанындағы жерді АҚШ-тың меншігіне берді. Жаңа кешен әлемдегі осындай нысандардың ішінде ең ірісі болады, Ватикан қаласымен шамалас, кішкентай қаланың халқымен, өз қорғаныс күштерімен, дербес электр қуаты және сумен қамтамасыз етіледі. Елшілік кешенінің кейбір мәліметтері АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитетінің баяндамасында бар, бірақ көптеген мәліметтер құпия күйде сақталады. Оның құрылысына 592 миллион доллар қаражат бөлінген. Елшілік кешенінен өзге, тұрақты дислокация үшін төрт "супер база" салынуда. Біреуі Бағдадқа жақын, екеуі оңтүстік және солтүстік мұнай алаптарына жақын, ал төртіншісі батысқа, Сирияға қарай орналасады. АҚШ 14 «тұрақты базаны» салу процесінде. Төртеуінің атауы мен орналасқан жері әзірге белгісіз. Ал қалған он база: Бағдадтағы Жасыл аймақ, Балад әуе базасындағы Анаконда лагері, Таджидегі Таджи лагері, Бағдадтағы Фалькон Аль Сарк лагері, Мосулдағы «Бостандық бекеті», Бағдад әуежайындағы «Жеңіс Аль Наср» лагері, Мосул әуежайындағы Марез лагері, Киркуктегі Ренегад лагері, Тикриттегі Спайшер лагері және Фаллужа лагері.

Мәдени өлшемдер

Мәдениеттанушы Роланд Бенедиктер өзінің "Иракты тұрақты демократияландыру" атты кітабында және бірқатар мақалаларында қойған сұрағы бойынша, қалыптасқан проблемалардың басты себебі – тұрақтылықтың әлеуметтік-мәдени аспектілері, оның ішінде этникалық, діни және азшылықтар мәселелері, әзірге жалпы демократияландыру стратегияларына тиісті деңгейде енгізілмегендігінде болып көрінеді.