Кіріспе
Италия, Венеция лагунасындағы аралдар тобы. Мурано – Италияның солтүстігіндегі Венеция лагунасында көпірлермен байланысқан аралдар тобы. Ол Венециядан шамамен солтүстікке қарай орналасқан және 5000-нан астам халқы бар (2004 жылғы мәліметтер). Ол шыны өндірісімен әйгілі. Бұрын дербес коммуна болған, бірақ қазір Венеция коммунасының бір бөлігі.
Murano is a series of islands linked by bridges in the Venetian Lagoon, northern Italy. It lies about north of Venice and measures about across with a population of just over 5,000 (2004 figures). It is famous for its glass making. It was once an independent comune, but is now a frazione of the comune of Venice.
Тарих
Мұраноға алғаш рет римдіктер қоныстанған, ал алтыншы ғасырдан бастап Альтинум мен Одерцо қалаларынан адамдар көшіп келген. Бастапқыда арал балық аулау порты ретінде және тұз өндіру арқылы дамыды. Сонымен қатар, Сант-Эрасмо порты арқылы сауда орталығы болды. Он бірінші ғасырдан бастап, арал тұрғындары Дорсодуроға қоныс аударғанда, Мұраноның құлдырауы басталды. Венециядағыдай, оның да Ұлы Кеңесі болды, бірақ он үшінші ғасырдан бастап Мұраноны Венециядан келген подста́ басқарды. Лагунадағы басқа аралдардан өзгешелігі, Мұрано өз монеталарын шығарды. Екінші мыңжылдықтың басында Камальдолез орденінің шөлге жататын монахтары өздерінің өмір салтына сәйкес оқшауланған жер іздеп, аралдардың бірін мекендеді. Олар сол жерде Әулие Михаил монастырын құрды. Бұл монастырь білім мен баспа ісінің ірі орталығына айналды. Еуропалықтардың әлемді зерттеуіне үлкен үлес қосқан әйгілі картограф Фра Мауро осы қауымның монахы болды. 1810 жылы Наполеонның француз әскерлері Италия жартылай аралын басып алу кезінде монастырь жабылды, ал монахтар 1814 жылы қуылды. Одан кейін бұл жер Венецияның ірі зиратына айналды. 1291 жылы Венециядағы барлық шыны өндірушілер Мұраноға көшірілді. Келесі ғасырда экспорт басталды, ал арал шыны бұйымдары мен айналарымен әйгілі болды. Авентурино шынысы осы аралда ойлап табылды, және біраз уақыт Мұрано Еуропадағы ең ірі шыны өндірушісі болды. Кейін арал люстраларымен танымал атанды. Он сегізінші ғасырда құлдырау басталса да, шыны өндірісі әлі күнге дейін аралдың негізгі өнеркәсібі болып табылады. Он бесінші ғасырда арал венециялықтардың демалыс орнына айналды, сарайлар салынды, бірақ бұл кейіннен тоқырады. Аралдың ауылдық жері он тоғызыншы ғасырға дейін жеміс-жидек бақтары мен көкөніс бақтарымен әйгілі болды, содан кейін тұрғын үйлердің саны көбейді. Аралдағы көрікті жерлерге Санта-Мария мен Сан-Донато шіркеуі (он екінші ғасырдың византиялық мозаикалық еденімен және IV ғасырда Әулие Донато өлтірген айдаһардың сүйектері сақталған деген әңгіме бар), 1506 жылы Балларин отбасы үшін салынған Сан-Пьетро-Мартире шіркеуінің шапкішы және Джованни Беллинидің туындылары, сондай-ақ Палаццо да Мула жатады. Шыны өндірісімен байланысты көрікті жерлерге көптеген шыны шеберханалары (кейбіреулері ортағасырлық, көпшілігі жұртшылыққа ашық) және үлкен Палаццо Джустинианда орналасқан Мұрано шыны мұражайы кіреді.
Мурано шыны өндірісі
Мұраноның шыны жасау орталығы ретінде танылуы 1291 жылы Венеция Республикасы қаланың көбінесе ағаштан салынған ғимараттарының өртенуінен және жойылуынан қорқып, шыны жасаушыларға пештерін Мұраноға көшіруді бұйырған кезде туды. Мұрано шынысы әлі күнге дейін Венеция шынысымен байланысты. Көп ұзамай Мұраноның шынышылары аралдың ең беделді азаматтарының қатарына енді. Төртінші ғасырға қарай, шыны жасаушыларға қылыш тасуға рұқсат берілді, олар Венеция мемлекеті тарапынан қудалаудан иммунитеттен пайдаланды және олардың қыздары Венецияның ең бай отбасыларына үйленді. Белгілі бір заңдық артықшылықтарға ие болғанымен, шыны жасаушыларға Республикадан кетуге тыйым салынды. Дегенмен, олардың көптегені көші-қонмен байланысты тәуекелге бара жатып, көршілес қалаларда және одан да алыс – кейде Англия мен Нидерландыда – шыны пештерін құрды. Мұраноның шынышылары ғасырлар бойы жоғары сапалы шыны жасау монополиясын ұстады, көптеген технологияларды дамытып немесе жетілдірді, соның ішінде оптикалық таза шыны, эмальді шыны (смальто), алтын жіптері бар шыны (авентурин), көп түсті шыны (мильфиори), сүт шынысы (латтимо) және шыныдан жасалған әсем тастар. Бүгінде Мұрано шеберлері осы ғасырлар бойы қолданылып келген әдістерді пайдаланады, заманауи көркем шыныдан бастап, шыны зергерлік бұйымдарға, Мұрано шыны шамдары мен шарап тоқтағыштарына дейін түрлі бұйымдар жасайды. Венеция шыны және кристалл өндірісінің құпиясын сақтап келді, бірақ оған қарамастан, республика XVI ғасырдың соңында кейбір шыны жасаушылардың құпияны көптеген еуропалық елдерде жариялағандықтан монополиясын ішінара жоғалтты. Бүгінде Мұранода Музео дель Ветро, яки Мұрано шыны мұражайы орналасқан, онда шыны жасау тарихына қатысты экспонаттармен қатар, Мысыр заманынан бастап бүгінгі күнге дейінгі шыны үлгілері қойылған. Мұранодағы тарихи шыны фабрикаларына ие компаниялардың кейбіреуі әлемдегі ең маңызды шыны брендтерінің қатарында. Бұл компаниялар Venini, Alessandro Mandruzzato Ferro Murano, Barovier & Toso, Simone Cenedese және Seguso-ны қамтиды. Мұрано шыны өнерін шетелдік нарықтан қорғау үшін осы аралдың ең танымал шыны фабрикалары Мұрано аралында жасалған шыны өнімдерін сертификаттайтын тауарлық белгіге ие. Бүгінгі күні әлі де жұмыс істеп тұрған ең көне Мұрано шыны зауыты – 1866 жылы құрылған Pauly & C. – Compagnia Venezia Murano.
Мемлекеттік қорғау
Венето аймағы, типтік және дәстүрлі Венето өнімдерін өндіру және сатуды қорғау мен дамытудың жалпы көрінісінің бір бөлігі ретінде, Мурано аралында жасалған көркем шыны бұйымдарының тегін қорғайды және ілгерілетеді, себебі шыны өнер Венецияның тарихи және мәдени мұрасының ажырамас бөлігі болып табылады. "Vetro Artistico Murano" тауар белгісі, Аликантедегі Еуропалық үйлестіру кеңсесінде тіркелген, № 00481812, Аймақтық заңмен № 70, 1994 жыл құрылған және реттеледі.
Варшаваға сілтеме
XVII ғасырда Муранода туған Симоне Джузеппе Белотти (поляк тілінде, Szymon Józef Bellotti) Польша королінің бас сәулетшісі болды және Варшаваның ең маңызды ескерткіштерін жобалауға қатысты. Ол өзі үшін салған сарайға туған аралының атын берді – "Муранов", бұл "Мурано" атауының поляк тіліндегі айтылуы. Бұл сарай атымен айналасындағы бүкіл аудан да аталып кетті. Муранов Варшаваның ең белгілі аудандарының бірі болып табылады және қаланың еврей тарихымен тығыз байланысты.
География
Мурано Венеция лагунасындағы жеті аралдан құралған, сегіз арна арқылы көпірлермен байланысқан.
Экономика
Экономиканың нашарлауы Мураноға әсер еткенімен, шамамен 260 компания әлі де жұмыс істеп тұр, оларда 1100 адам жұмыс істейді (2016 жылғы мәліметтер) және аралға көптеген туристер келеді.