Кук аралдарының тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Кук аралдары

Капитан Джон Диббс, колониялық бриг «Эндевор»-дың капитаны, 1823 жылғы 25 шілдеде миссионер Джон Уильямсты тасымалдап келе жатқанда, еуропалықтардан бірінші болып ашқан адам ретінде есептеледі.

Тарих

Оңтүстік Кук аралдарында адамның алғашқы іздері шамамен 1000 жылға дейін соқталады. Ауызша дәстүрге сәйкес, Раротонгаға әртүрлі топтар қоныстанған, оның ішінде 9-шы ғасырда Ата и те кура, Апопо те акатинатина және Апопо те иви роа, ал 1250 жылы Таитиден Танги'я Нуи және Самоадан Карика келген. Ертедегі арики Тои аралды айналатын тас жол – Те Ара Нуи о Тои немесе Ара Метуа салыпты, бірақ оған жақын жерлер 1530 жылға жатсады. Аустрал аралдарымен, Самоамен және Маркизамен сауда байланысы сақталды, жергілікті балта бастары үшін базальт импортталды, ал Маукеде табылған қыш сынығы Тонгатапуға, Тонганың бас аралға дейін жетеді. Арал тұрғындарының қоныстану жүгінің басым бөлігінің түпкі тегі Оңтүстік-Шығыс Азияға салады: олардың тауықтары, Тынық мұхитының егеуқырлары, Полинезия шошқалары, Тынық мұхитының итттері мен егістіктері ғана емес, сонымен қатар бірнеше түрлі кесірткелер мен бұқақтар да содан келген. Осылайша Раротонгаға жеткен деп есептелетін түрлердің арасында кем дегенде екі гекон және үш скинк түрі бар. Сондай-ақ, олардың шамамен 30 өнімінің де түпкі тегі батыста жатыр. Жаңа Зеландия маори дәстүрінде айтылғандай, Аотеароаны ашқан Купе Раротонгаға сапар шеккен, ал маори көшіп-қону кемелері – Такитиму, Те Арава, Таинуи, Матаатуа, Токомару, Аотеа және Курахаупо Аотеароаға жол тартқанда осы аралдан өткен. 1823 жылдың 25 шілдесінде миссионер Джон Уильямсты тасымалдап келген «Эндевор» кемесі Раротонгаға қайта оралды. Бора-Борадан келген Лондон миссионерлік қоғамының уағызшысы Папейха өз дінін үйрету үшін жағаға шықты. 1848 жылы шетелдіктердің қоныстануына тағы бір тыйым салынғанына қарамастан, еуропалық саудагерлер қоныстана бастады. 1865 жылы Франция аралдарды аннексиялауды жоспарлап отыр деген қауесеттерге байланысты Раротонга арикисі Жаңа Зеландияның губернаторы Джордж Грейге британдық қорғау туралы өтініш білдірді, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Осы кезде Макеа Такао Арки бас арики ретінде танылды және Жаңа Зеландияға сапарында «Раротонга патшайымы» деп жарияланды. 1901 жылы арал Жаңа Зеландияға қосылды. Баранжа ағаштарын Баунти көтерілісшілері әкелді, ал аннексиядан кейін ол маңызды экспорттық өнімге айналды, бірақ кеме қатынасының нашарлығы экспортқа кедергі келтірді. 1945 жылы цитрус ағаштарын қайта отырғызу бойынша мемлекеттік бағдарлама іске асырылып, өндіріс жанданды. 1961 жылы шырынды экспорттауға мүмкіндік беретін консервілеу зауыты ашылды. Өнеркәсіп 1980 жылдарға дейін сақталды. 1944 жылы Фиджи, Тонга, Самоа және Айтутакиге тұрақты рейстерді қамтамасыз ететін әуежай салынды. 1970 жылдардың басында әуежай жаңартылғаннан кейін эмиграция күшейді, бірақ бұл Кук аралдарының басқа аймақтарынан келген иммиграциямен теңдестірілді. 1967 жылдың сәуір және мамыр айларында болған су тасқыны аралдағы көпірлерге зақым келтіріп, егіннің көп бөлігін жойды, соның салдарынан азық-түлік тапшылығы қаупі туды. Сол жылдың желтоқсан айында аты-жөні белгісіз тропикалық дауыл жүздеген адамды үйсіз қалдырды және Аваруадағы үйлер мен кеңселерді қиратып, кең ауқымдағы қиратуға әкелді. 1976 жылдың желтоқсанында Ким тропикалық дауылы аралдың банан өнімінің 80% -ын жойды. 1987 жылдың қаңтарында Сали тропикалық дауылы мың адамды үйсіз қалдырды және Аваруадағы ғимараттардың 80% -ына зақым келтірді.

The earliest evidence of human presence in the Southern Cook Islands has been dated to around AD 1000. Oral tradition tells that Rarotonga was settled by various groups, including Ata i te kura, Apopo te akatinatina and Apopo te ivi roa in the ninth century, and Tangi'ia Nui from Tahiti and Karika from Samoa in 1250. An early ariki, Toi, is said to have built Te Ara Nui o Toi or Ara Metua, a paved road that encircles the island, though the sites adjacent to it are dated to 1530. Trading contact was maintained with the Austral Islands, Samoa and the Marquesas to import basalt that was used for making local adze heads, while a pottery fragment found on Ma'uke has been traced to Tongatapu to the west, the main island of Tonga. The ultimate origin of almost all the islanders’ settlement cargo can be traced back to Southeast Asia: not just their chickens, Pacific rats, Polynesian pigs, Pacific dogs and crops, but also several kinds of lizards and snails. Among the species that are understood to have reached Rarotonga by this means are at least two species of geckos and three of skinks. Likewise, the ultimate origin of almost 30 of their crops lies in the west. According to New Zealand Māori tradition, Kupe, the discoverer of Aotearoa, visited Rarotonga, and the Māori migration canoes Tākitimu, Te Arawa, Tainui, Mātaatua, Tokomaru, Aotea, and Kurahaupō passed through on their way to Aotearoa. On 25 July 1823, while transporting the missionary Reverend John Williams, the Endeavour returned to Rarotonga. Papeiha, a London Missionary Society evangelist from Bora Bora, went ashore to teach his religion. Despite a further ban on foreign settlement in 1848, European traders began to settle. In 1865, driven by rumours that France planned to annex the islands, the ariki of Rarotonga unsuccessfully petitioned Governor George Grey of New Zealand for British protection. By this time Makea Takau Ariki had become paramount among the ariki, and was recognised as the "Queen of Rarotonga" on a visit to New Zealand. In 1901, it was annexed by New Zealand. Oranges had been introduced by the Bounty mutineers, and after annexation developed into a major export crop, though exports had been disrupted by poor shipping. In 1945 the industry was revived with a government led citrus replanting scheme, and in 1961 a canning factory was opened to allow the export of juice. The industry survived until the 1980s,

An airstrip was built in 1944, leading to regular flights to Fiji, Tonga, Samoa and Aitutaki. Emigration increased further in the early 1970's when the airport was upgraded, but this was balanced by immigration from elsewhere in the Cook Islands. Flooding in April and May 1967 damaged bridges on the island and caused widespread crop losses, raising risks of a food shortage. An unnamed tropical cyclone in December of that year left hundreds homeless and caused widespread devastation after demolishing homes and offices in Avarua. In December 1976 80% of the island's banana crop was destroyed by tropical cyclone Kim. In January 1987 Tropical Cyclone Sally made a thousand people homeless and damaged 80% of the buildings in Avarua.

Демография және елді мекендер

Раротонганың халқы 2016 жылы 13007 адамды құрады.

Аймақтың көрікті жерлері

Аралдың көп бөлігін пальмалармен көмкерілген ақ құмды жағажайлар қоршап тұрады, сондай-ақ Аватиу аңғары мен аралдың оңтүстік бөлігін байланыстыратын танымал аралдық жол бар. Бұл жол Те-Руа-Мангадан өтеді, ол әуеден және кейбір жағалау аймақтарынан көрінетін биік, ине тәрізді тас. Раэмаруға, яғни жалпақ тауға да жаяу шабуыл жасауға болады. Басқа да көрікті жерлерге Вигмор сарқырамасы (Папуа сарқырамасы) және ежелгі мараи Арай те Тонга жатады. Аралдағы танымал әрекеттер: маскамен жүзу, су астына түсу, велосипед тебу, желкенмен серфинг, жаяу серуендеу, терең теңізде балық аулау, қайықпен саяхаттау, әдемі көріністерді тамашалау үшін ұшу, мейрамханаларға бару, билеу, аралдық шоуларды көру, сквош, теннис, мопедпен жүру және жағажайда демалу. Жексенбі күндері көптеген шіркеулер құлшылық етуге ашық, онда а капелла әндері орындалады. Адамдар әуежайдың ұшу-қону жолағының шетіндегі теңіздік қабырғаға жиналып, ұшақтардың қозғалтқыштарынан соққы алады.

Көлік

Раротонгада Аватиу, Аваруа және Авана деген үш порты бар, олардың ішінде тек Аватиу порты ғана коммерциялық маңызы бар. Аватиу порты аралдар арасындағы және балық аулау кемелерінің шағын флотына қызмет көрсетеді, ал жүк кемелері Жаңа Зеландиядан және басқа Тынық мұхит аралдарының порттары арқылы үнемі келіп тұрады. Үлкен круиздік кемелер Раротонгаға үнемі келіп тұрады, бірақ порт круиздік кемелерге кіруге тым кішкентай, сондықтан олар порттан тыс, жағалауда зәкір қоюға мәжбүр. Аралды аралап, жағалау бойынан өтетін Ара-Тапу деген негізгі жол бар. Раротонганың үштен екі бөлігі ежелгі ішкі жолмен, Ара Метуамен қоршалған. Шамамен 29 км ұзындықты бұл жол 11 ғасырда салынған және оның көп бөлігі немесе барлық ұзындығы үлкен тас плиталармен төселген. Бұл жол бойында бірнеше маңызды мараи орналасқан, соның ішінде Раротонгадағы ең қасиетті орын – Арай Те Тонга. Таулы жері болғандықтан арал арқылы өтпейтін жол жоқ. Раротонгада бар болғаны екі автобус бағыты бар: сағат тілімен және сағат тіліне қарсы. Сағат тілімен жүретін автобус таңертең шығып, сағаттық кесте бойынша кешкі 11-ге дейін жүреді. Сағат тіліне қарсы бағыттағы автобус Аваруадан жарты сағат сайын шығады, соңғы рейсі сағат 16:30-да. Автобус аялдамалары болғанымен, автобустар жол бойында кез келген жерден жолаушыларды мінгізіп, түсіреді. Раротонга халықаралық әуежайы – Кук аралдарының халықаралық әуежайы.

Танымал мәдениет

Саяхат жазушысы Роберт Дин Фрисби аралда қысқа ғана уақыт тұрғаннан кейін сол жерде қайтыс болды. 1995 жылғы Finn Brothers тобының «Finn» альбомы «Kiss the Road of Rarotonga» әнімен аяқталады, бұл ән Тим Финннің аралға сапары кезінде болған мотоцикл апатынан шабыттандырылған. «Survivor: Cook Islands» американдық телесериалы Оңтүстік топтағы аралдардың бірі – Айтутакиде түсірілді. Бір тайпасы Раротонга (немесе қысқаша Рарро) деп аталды. Раротонгамен байланысты бірнеше толық метражды фильмдер бар: 1942 жылы Ява аралындағы британдық тұтқындар лагерін бейнелейтін «Merry Christmas, Mr. Lawrence» фильмі осы жерде түсірілді, «The Other Side of Heaven» фильмі Тонганың Ниуатопутапу аралында өтеді, бірақ ішінара Раротонгада түсірілді, ал «Johnny Lingo» фильмі де осы жерде түсірілді. 2008 жылғы «Nim's Island» фильмінде Раротонга Сан-Францискодан Оңтүстік Тынық мұхитындағы аралға саяхат жасаған фантастикалық жазушы Александра Ровердің (Джоди Фостер) жолындағы нүкте ретінде бейнеленген. 1951 жылы мексикалық жазушылар Йоланда Варгас Дульче мен Гильермо де ла Парра аралда оқиғасы өтетін «Rarotonga» комиксін жазды. Оқиғаның басты кейіпкері – адамнан артық күші бар, құпиялы Зонга әйелі. Комикс 1978 жылы мексикалық фильмнің түсірілуіне және мексикалық «Café Tacuba» рок-тобының әніне себеп болды. 1948 жылғы «Another Shore» фильмінің басты кейіпкері – Раротонгада тұру арманымен жүретін ирланд мемлекеттік қызметкері. «Doctor Detroit» (1983) фильміндегі Smooth Walker (Ховард Хессман) Раротонгаға билет алды. Жаңа Зеландияның бұрынғы крикет капитаны Джон Райттың 1990 жылғы автобиографиясы «Christmas in Rarotonga» деп аталады.