Кіріспе
Қытай мифологиясындағы аңызды жаратылыс – Қилин ( /lang//tʃ//i/'/l//ɪ//n/ cheeLIN; ) – қытай мифологиясында кездесетін, дана немесе көрнекті билеушінің келуімен немесе қайтысымен бірге пайда болады деп айтылатын аңызды, қанатты-тұяқты, әртүрлі жануарлардың белгілерін біріктіретін жаратылыс. Қилин – бір мүйізді аңдардың лин мифологиялық отбасының ерекше түрі. Қилин қытай мәдениетіне ықпал еткен басқа да мәдениеттердің мифологиясында да кездеседі.
the legendary creature
The qilin (/lang//tʃ//i/'/l//ɪ//n/ cheeLIN; ) is a legendary hooved chimerical creature that appears in Chinese mythology, and is said to appear with the imminent arrival or passing of a sage or illustrious ruler. Qilin are a specific type of the lin mythological family of one horned beasts. The qilin also appears in the mythologies of other Chinese influenced cultures.
Шығу тегі
Мифтік килин туралы ең алғашқы айтылым поэзия классикасына (б.з.б. 11 – 7 ғ.) енгізілген өлеңде кездеседі. Көктем және күз жылнамаларында Лу Ай Герцогының (魯哀公) билігінің 14-ші жылында (б.з. 481 ж.) линь (麟) тұтқынға алынғаны жазылған; "Цзо Чжуань" Конфуцийді осы линьді анықтаған деп көрсетеді. "Лин" сияқты жалпы мағынаны білдіретін "килин" (麒麟 ~ 騏驎) екі буынды түрі Соғысқан мемлекеттер кезеңінің (б.з.б. 475 – 221 ж.) еңбектерінде кездеседі. "Шуовэнь Цзецзы" бойынша, "ци" еркекті, ал "лин" әйелді білдіреді. Килиннің аңыз бейнесі Мин дәуірінде жираф бейнесімен байланысты болды. Килиннің жирафтармен теңестірілуі 15 ғасырда Чжэн Хэнің Шығыс Африкаға жасаған саяхатынан кейін басталды (оның ішінде қазіргі Сомалиге де қонды). Мин дәуірінде сомали саудагерлерінен жирафтар, зебралар, құндыр және басқа да түрлі экзотикалық жануарлар сатып алынды. Чжэн Хэнің флоты Нанкинге екі жираф әкелді, император оларды мифтік жаратылыс деп жаңылыстырды, ал сомали тілінде "gеri" сөзі жирафты білдіреді. Килиннің жирафтармен теңестірілуінің ұзаққа созылған әсері бар: бүгінгі күнге дейін корей және жапон тілдерінде мифтік жануарды және жирафты атау үшін бір сөз қолданылады. Аксель Шюсслер lang=zh тілінің ежелгі қытай тіліндегі айтылуын *gərin деп жаңартады. Фин лингвисті Юха Янхунен *gərin-ді *kalimV этимонымен салыстырады, ол "кит" дегенді білдіреді; бұл оқшауланған Нивх тілінде және төрт түрлі тілдік отбасыда – Тунгус, Монғол, Түрік және Самойед тілдерінде кездеседі, онда *kalay(ә)ng "кит" (Ненец тілінде) және *kalVyǝ "мамонт" (Энец және Нганасан тілдерінде) дегенді білдіреді. Тіпті аборигендер "нағыз жануарлармен шамалы таныс" болғандықтан, жиі кит, мамонт және бір мүйізді атты шатастырады: мамонт пен китті су жануарлары ретінде, ал мамонт пен бір мүйізді атты бір мүйізді деп түсінеді; ішкі аймақтардағы халық үшін кит "абстракция болып қалады, бұл жағынан жойылған мамонттан немесе шын мәнінде мифтік бір мүйізді аттан ешқандай айырмасы жоқ". Дегенмен, Янхунен "[*kilin < *gilin ~ *gïlin 'бір мүйізді ат' және *kalimV 'кит' (сондай-ақ Самойед тіліндегі *kalay 'мамонт') арасындағы формальды және семантикалық ұқсастық этимологиялық байланыс гипотезасын толық растамаса да, қолдайды" деп сақтанады, сонымен қатар ежелгі қытай және моңғол тілдеріндегі (*)kers ~ (*)keris ~ (*)kiris "қарға" (халха: хирс) сөздері арасындағы ықтимал байланысты да атап өтеді.
Сипаттама
Қилиннің қытайлық айдаһарға ұқсас белгілері бар: мүйізді бас, қалың кірпіктермен көздері, үнемі жоғары қарай ағылатын маңдай және сақалдары болады. Денесі толығымен немесе жартылай қабықпен жабылған және көбінесе сиыр, бұғы, жылқы немесе көбінесе ешкі пішіндес келеді. Олардың екі бөлікке бөлінген тырнақтарымен бейнеленгені кездеседі. Қытайдағы айдаһарлар (демек, қилин) көбінесе алтын түсте бейнеленсе, қилин кез келген түсте немесе тіпті әр түрлі түстерде болуы мүмкін, сондай-ақ әшекейленген немесе құнды тас сияқты жарқыраған түрде көрсетіледі. Қилин қытай өнерінің көптеген салаларында бейнеленеді, кейде олардың денелерінің бөліктері оттан тұтанған күйде суреттеледі.
Жапония
Кирин, сонымен қатар қазіргі жапон тілінде жирафты білдіретін сөз ретінде де қолданылады, қилинге ұқсас. Жапон сурет өнерінде кирин қытай сурет өнерінен гөрі көбінесе бұғыға ұқсап бейнеленеді. Балама ретінде, ол бұқаның құйрығымен, арыстанның құйрығының орнына, бұғы тәрізді айдаһар ретінде бейнеленеді. Олар көбінесе сырт көрінісімен бір мүйізді жануарға ұқсап, бірақ кері иілген мүйізімен суреттеледі.
Корея
Гирин немесе кирин (기린) – қылының корей түрі. Ол денесі елікке, құйрығы өгізге, аяқтары жылқыға ұқсайтын, жалы бар жаратылыс ретінде сипатталады. Гириндер алғашқыда елікке көбірек ұқсаған, бірақ уақыт өте келе жылқыға ұқсап өзгерген. Олар айдаһар, феникс және тасбақамен бірге төрт құдайлық жаратылыстың бірі болған. Гириндер корей патшалық және будда өнерінде кеңінен қолданылған. Қазіргі корей тілінде "жираф" деген мағынада "гирин" сөзі қолданылады.
Тайланд
Таиландта килин "гилен" (กิเลน) деп аталады және тайлық Химапант орман мифтік жануарлары пантеонының мүшесі болып табылады. Гилен ежелгі Қытайдан Сиамға қоныстанған Тай Яй тайпасының ықпалымен пантеонға енгізілген болуы мүмкін, ал аңыз осылайша Сиамның Химапант аңыздарына қосылған болуы мүмкін. Гилен – әртүрлі жануарлардың қоспасы, олар әртүрлі элементтік ортадан шыққан, әрбір тұлғаланған жаратылыстың ішіндегі элементтік сиқырлы күштерді бейнелейді. Химапанттың көптеген жануарлары аспан әлемдерінің құдайлары мен деваларын, сондай-ақ бодхисаттваларды бейнелейді, олар әрбір жаратылыстың нағыз табиғатын оның әртүрлі дене мүшелерінің жиынтығы арқылы көрсететін тұлғалар ретінде көрінеді. 18-ғасырдың белгілі ақыны Санторн Фудың шедеврлік эпостық поэмасы – "Фра Апай Мани" поэмасында Судсакорнның, эпостың басты кейіпкерлерінің бірінің айғыры бар. Бұл жаратылыс "Ма Нин Мангкорн" (ม้านิลมังกร, "сейлониттік айдаһар жылқысы") деп аталды, ол алмаз тістерімен, сейлониттік қабықтарымен және тіліндегі туған белгісімен сипатталған. Ол жылқы, айдаһар, бұғы мүйіздері, балық қабықтары және Пая Нак құйрығының қоспасынан тұрады, барлық денесі қара жылтырмен жабылған. Оның сыртқы түрі килинге ұқсайды.