Кіріспе

Солтүстік және орталық Азияның тарихи атауы Тартария (Тартария; Tartarei; Тартария) немесе Татария (Татария) – Батыс Еуропа әдебиеті мен картографиясында Каспий теңізі, Орал таулары, Тынық мұхиты және Қытай, Үндістан, Парсының солтүстік шекараларымен шектелген Азияның кең аумағын белгілеу үшін қолданылған жалпы атау. Бұл аймақ еуропалық географтарға көбінесе беймәлім болды. Аталған топонимнің (жер атауының) жиі қолданылуы 13-19 ғасырларға дейін созылады. Еуропалық дереккөздерде Тартария – бұл аймақтағы нақты мемлекеттермен немесе этностық топтармен байланысы жоқ Орталық Азияның ең көп таралған атауы еді. 19 ғасырға дейін Еуропаның аймақ туралы білімі өте аз және шашыраңқы болды. Қазіргі ағылшын тілінде бұрын Тартария деп аталған аймақ көбінесе Ішкі Азия немесе Орталық Еуразия деп аталады. Бұл аймақтың көп бөлігі құрғақ далалармен жабылған, оның негізгі көшпелі халқы бұрын мал шаруашылығымен айналысқан. Тартария жер атауы ретінде қолданылуына байланысты туындаған білушіліксіздік "жасырын тарих" және "балшық су тасқыны" сияқты арнайы теориялардың пайда болуына әкелді. Мұндай теориялар бойынша, Тартария (немесе "Тартария империясы") – жоғалған, дамысқан технология мен мәдениеті бар өркениет болған. Бұл Азия тарихының жақсы құжатталған фактілерін ескермейді, ал Тартария осы тарихқа сілтеме жасайды. Бүгінде Тартария аймағы Ауғанстанның орталық бөлігінен Солтүстік Қазақстанға дейін, сондай-ақ қазіргі Моңғолия, Қытай және Ресейдің Шығыс аймақтарындағы "Қытай Тартариясы" аумақтарын қамтиды.

География және тарих

XVIII ғасырға дейін Еуропаның Маньчжурия, Сібір және Орталық Азия туралы білімі шектеулі болды. Бүкіл аймақ жай ғана "Тартария" деп, ал оның тұрғындары "татарлар" деп аталды. Ерте заманауи кезеңде география туралы түсінік кеңейе келе, еуропалықтар Тартарияны билеуші күштің атын немесе географиялық орналасуын көрсететін префикстермен бөліктерге бөліп қарастыра бастады. Осылайша, Сібір – Ұлы Тартария немесе Ресей Тартариясы, Қырым хандығы – Кіші Тартария, Маньчжурия – Қытай Тартариясы, ал Батыс Орталық Азия (Ресей Орталық Азиясына айналуынан бұрын) – Тәуелсіз Тартария деп танылды. Алайда, XVII ғасырға қарай, көбінесе католик миссионерлерінің жазбаларының ықпалымен, "татар" сөзі маньчжурларды және олар билеген жерлерді атау үшін қолданылатын болды. Еуропалықтардың бұл аймаққа қатысты пікірлері көбінесе теріс болды және бұл өңірден бастау алған моңғол шапқыншылығының салдарынан туындаған еді. Бұл термин Моңғол империясының тарап кеткен кең аумақты қырып салғаннан кейін пайда болды. "Татар" сөзіне қосымша "r" әрпінің қосылуы грек мифологиясындағы тозаққа ұқсас Тартар әлемін еске түсірді. XVIII ғасырда Ағарту дәуірінің жазушылары Сібір немесе Тартарияны және оның тұрғындарын "жабайы" деп сипаттады, бұл сол кездегі өркениет, жабайылық және нәсілшілдік туралы ұғымдармен байланысты болды. Еуропалықтардың арасында оң пікір білдіргендер де болды. Кейбіреулер Тартарияны қазіргі еуропалық қоғамда жетіспейтін рухани білімнің мүмкін көзі деп қарады. Теософ және ғалым Г.Р.С. Мид өңдеген "Теософияның бес жылы" еңбегінде, полимат және "көрнеуші" Эммануэль Сведенборгтың: "Тартария, Қытай және Тибеттің иерофанттары арасында жоғалған сөзді іздеңіз" деген кеңесі келтірілген.

Құлдырау

"Тартар" термині Еуропалық географияларға аймақ жақсы танылған сайын қолданылуы азайды, бірақ бұл термин 19 ғасырдың соңына дейін де қолданылып келді. Қытайдағы иезуит миссионерлері жинаған этнографиялық мәліметтер 18 ғасырдың басында Еуропа географиясында "Қытай Тартарын" Маньчжуриямен алмастыруға көмектесті. Егор Мейендорф пен Александр фон Гумбольдттың осы аймаққа жасаған саяхаттары 19 ғасырдың басында "Орталық Азия" терминінің пайда болуына, сондай-ақ "Ішкі Азия" сияқты қосымша терминдерге әкелді, ал Ресейдің экспансионизмі Ресей империясының Азиялық бөлігін білдіретін "Сібір" терминінің туындауына себеп болды. 20 ғасырға қарай Тартар Сібір мен Орталық Азияны білдіретін термин ретінде қолданыстан шықты. Дегенмен, бұл атау Питер Флемингтің 1936 жылы жарық көрген "Тартардан хабарлар" кітабына берілді, онда оның Орталық Азиядағы саяхаттары туралы толыққанды мәліметтер келтірілген.

Тартарияның жанжал теориясы

Тартарияны моңғол империясынан бөлек империя ретінде түсіну қателігі немесе Орталық Азияның ежелгі атауы ретінде қарастыру, "Тартария империясы" деп аталатын дамыған мемлекет болған деген қастандық теорияның пайда болуына әкеп соқты.