Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыста Польшада неміс жойқын лагерлерін құрудың кодтық атауы – «Рейнхард» операциясы (Aktion Reinhard немесе Aktion Reinhardt; сондай-ақ Einsatz Reinhard немесе Einsatz Reinhardt) – екінші дүниежүзілік соғыста Германияның Польшадағы Бас үкімет ауданындағы поляк еврейлерін жоюдың құпия неміс жоспарының кодтық атауы. Холокосттың ең қорқынышты кезеңі осы болды. Тарихта геноцидтік өлтірулердің ең жылдам қарқыны осы операция кезінде тіркелді. Операция барысында екі миллионға дейін еврей Бельжек, Собибор және Треблинкаға, арнайы газ камераларында өлтіру үшін жіберілді. Бұған қоса, Майданек концлагерінде және ертерек құрылған Аушвиц I лагерінің жанында Аушвиц II-Биркенауда шамамен бір уақытта «Циклон-Б» газды қолданып, жаппай өлтіру құрылғылары жасалды.
Operation Reinhard or Operation Reinhardt (Aktion Reinhard or Aktion Reinhardt; also Einsatz Reinhard or Einsatz Reinhardt) was the codename of the secret German plan in World War II to exterminate Polish Jews in the General Government district of German occupied Poland. This deadliest phase of the Holocaust was marked by the introduction of extermination camps. It was the single fastest rate of genocidal killing in history. During the operation, as many as two million Jews were sent to Bełżec, Sobibór, and Treblinka to be murdered in purpose built gas chambers. In addition, facilities for mass murder using Zyklon B were developed at about the same time at the Majdanek concentration camp and at Auschwitz II Birkenau, near the earlier established Auschwitz I camp.
Өмірбаян
Германия мен Совет Одағы арасындағы соғыс басталғаннан кейін нацистер Еуропа көлемінде "Еврей мәселесін шешудің соңғы жолын" іске қосты. 1942 жылдың қаңтар айында Рейнхард Гейдрих төрағалық еткен неміс басшыларының құпия отырысында Рейнхард операциясы жоспарланды; ол Германияның Польшаны оккупациялаған генерал-губернаторлық округінен басталып, оккупацияланған Еуропадағы еврейлерді жүйелі түрде қырып салудағы маңызды қадамға айналды. Бірнеше айдың ішінде Бельжек, Собибор және Треблинкада күн сайын ондаған мыңдаған еврейлерді тиімді түрде өлтіру үшін үш аса құпия лагерь салынды. Бұл лагерьлер бастапқыда мәжбүрлі еңбек лагерьлері ретінде жұмыс істеген Аушвиц пен Майданек лагерьлерінен ерекшеленді, содан кейін жаппай өлімге арналған құрылғылар (газ камералары, крематорийлер және т.б.) орнатылды. Тіпті крематорийлермен жабдықталған өлім лагері болғаннан кейін де Аушвиц сияқты концлагерьлер көбінесе мәжбүрлі еңбекке бағытталды. "Аралас" құрту лагерьлерінен айырмашылығы, Рейнхард операциясының құрту лагерьлерінде лагерьдегі өнеркәсіптік өлшемдегі өлтіруді ілгерілету үшін қажет болған жағдайларды қоспағанда, тұтқындар сақталмады. Өлімнен өте аз еврейлер құтылды (әсіресе Бельжекте тек екеуі ғана). Қалған барлық құрбандар келген бойда өлтірілді. 1941 жылдың тамызында аяқталған "эвтаназия" Aktion T4 бағдарламасы кезінде, жаңа құрту жоспарының ұйымдастырушылық құрылымы сынақтан өтті, оның барысында 70 000-нан астам поляк және неміс мүгедектері, әйелдер мен балалар өлтірілді. Aktion T4 бағдарламасына жауапты СС офицерлері, соның ішінде Кристиан Вирт, Франц Стэнгл және Ирмфрид Эберл 1942 жылы "Соңғы шешімді" іске асыруда маңызды рөлдер атқарды.
Операциялық атау
Холокост зерттеушілері операцияның атауының шығу тегін талқылайды. Әртүрлі неміс құжаттарында атау әртүрлі жазылған, кейбіреулері "d" әрпінен кейін "t" әрпімен ("Aktion Reinhardt"), ал енді біреулері онсыз. Бірақ "Хёфле телеграммасында" "Эйнзац Рейнхарт" деп жазылған. Жалпы, 1942 жылдың 20 қаңтарында Ванзее конференциясында талқыланған "Рейнхард акциясы" нацистік Германия басып алған Еуропа елдерінде тұратын еврейлерді жоюды көздеген, еврей мәселесінің соңғы шешімінің үйлестірушісі Рейнхард Гейдрихтің есімімен аталған. 1942 жылдың 27 мамырында Гейдрихке британдықтар даярлаған чехословакиялық агенттер шабуыл жасады, ол сегіз күннен кейін жарақатынан қайтыс болды. "Эйнзац Рейнхард" туралы алғашқы хабарлама екі айдан кейін таратылды. Жаңа лагерь 1942 жылдың 17 наурызынан бастап жұмыс істеді, басшылығы Германиядан "Organisation Todt" (OT) деген желеумен келді. Әрбір өлім лагерін 20-дан 35 офицер басқарды, "Тотенкопфвербэнде" (Өлім бас бөлімшелері) абсолютті құпиялылыққа ант берді және Глобочник таңдаған "Aktion T4" қызметкерлерімен толықтырылды. Олар осылай құрту бағдарламасын мәжбүрлі евтаназия орталықтарының тәжірибесіне сүйене отырып жасады. "Түпкілікті шешім" лагеріндегі нақты жұмыстың басым бөлігін 100-ге жуық украиндық Травники күзетшілері атқарды, оларды SS Hauptsturmführer Карл Штрейбель кеңес әскери тұтқындарынан жалдаған, және Травники күзетшілері қорқытып келген мыңға жуық "Sonderkommando" тұтқындары. СС ерікті күзетшілерін "Hiwis" деп атады, бұл "Hilfswillige" (көмекке дайын) деген сөздің аббревиатурасы. СС оберфюреры Арпад Вигандтың 1981 жылы Гамбургте соғыс қылмыстары бойынша сотта берген куәлігіне сәйкес, жұмысқа алынған әріптестердің 25 пайызы ғана неміс тілінде сөйлей алған. Фотосуретте демонтаждалған құрылымдар (қызыл/сары түсті) көрсетілген. Сол жақта СС және Травникилердің тұрғын үйлері (1) және оларды қоршап тұрған жаяу жүргіншілер жолдарымен белгіленген казармалар орналасқан. Төменгі жағында (2) қызыл жебемен белгіленген теміржол пандусы мен түсіру платформасы (ортада) көрсетілген. "Көкке апаратын жол" нүктелі сызықпен белгіленген. Еркектер мен әйелдер киімін шешетін, сырттан көрінбейтін, қатты қоршаумен қоршалған казармалар екі тікбұрышпен белгіленген. Жаңа, үлкен газ камераларының (3) орналасқан жері айқышпен белгіленген. Жерлеу орлары, жер қазу машинасымен қазылған, ашық сары түсті. СС үлкен іштен жану қозғалтқыштарынан шыққан түтінді ұзын құбырлар арқылы жабық бөлмелерге құйып, ішіндегі адамдарды көміртек тотығымен улап өлтірді. 1943 жылдың ақпан-наурыз айларынан бастап өлгендердің денелері қазбадан алынып, шұңқырларға қойылып өртелді. Соңғы рет жұмыс істеген Треблинка лагері СС-тің бұрыннан білген білімдерін қолданды. Екі қуатты қозғалтқышы бар, оларды СС шарфюрер Эрих Фукс басқарды, газ камералары кірпіш пен минометтен қайтадан салынып, 15 ай ішінде 800 000-ден 1 200 000-ға дейін адамды өлтірді, олардың денелерін жою және Германияға жөнелту үшін олардың заттарын сұрыптады. Құрбандарды алдау үшін қолданылатын әдістер мен лагерьлердің жалпы орналасуы 1941 жылдың соңында іске қосылған және газбен жүретін фургондарды қолданған Чельмно құрту лагерінде (Кулмхоф) жүргізілген мобильді өлтірудің пилоттық жобасына негізделген. Чельмно "Рейнхард" операциясының бір бөлігі емес еді. Ол тікелей SS Standartenführer Эрнст Дамзогтың бақылауында болды, ол Рейхсгау Вартеландтағы СД командирі еді. Ол Сонненштейнге ұқсас сарайдың айналасында орналасқан. Газбен жүретін көліктер бұрын Сольдаудағы поляк тұтқындарын жаппай өлтіруде және "Einsatzgruppen" ресей майданындағы еврейлерді жоюында сынақтан өткен. 1941 жылдың желтоқсан айының басында 1943 жылдың сәуір айының ортасында 160 000 еврей Лодждегі гетто арқылы Чельмноға жіберілді. Чельмнода крематорийлер болмаған, тек ормандағы жаппай қабірлер болған. Бұл адамдарды өлтіру мен өртеудің жылдам әдістерін құру үшін сынақ алаңына айналды, бірнеше айдан кейін жаппай қастандық үшін стационарлық нысандардың құрылысымен белгіленді. "Рейнхард" өлім лагерлері әр жаңа нысанның салынуымен бірте-бірте бейімделді. Жалпы алғанда, Глобочниктың Бельжец, Собибор және Треблинкадағы лагерлері, оның ішінде қызметкерлердің орын ауыстыруы сияқты, бірдей дизайны болды. Лагерьлер халықты мекендейтін орталықтардан алыс орманды аймақтарда орналасқан. Олардың барлығы Остбанға жалғасатын тармақ желілерінің жанында салынған. Әр лагерьде жалған теміржол вокзалында жүк түсіретін пандус, сондай-ақ киім шешетін барақтар, шаштараздар мен ақша қоймалары бар қабылдау аймағы болған. Қабылдау аймағынан тыс, әр лагерьде "Көкке апаратын жол" (SS "Himmelfahrtsstraße" немесе "der Schlauch" деп атаған) деп белгіленген тар, жасырылған жол болған, ол газ камераларынан тұратын құрту аймағына және шұңқырларға алып келетін, кейін бетон блоктарына орнатылған рельстермен жабдықталған өртеу ошақтарымен ауыстырылды, "Totenjuden" оларды үнемі отынмен қамтамасыз етіп отырды. Треблинка мен Бельжец екеуі де жақын маңдағы поляк құрылыс алаңдарынан алынған қуатты жер қазу машиналарынмен жабдықталған, олар беткі қабатты бұзбай көптеген қазба жұмыстарын орындай алды. Әр лагерьде СС күзетшілері мен украиндық Травникилер еврей жұмысшыларынан бөлек тұрды. Лагерьлердің барлығы қарағай бұталарымен жасырылған ағаш мұнаралармен және сым торымен қоршалған. Өлім орталықтарында электр тоғы бар қоршаулар болмаған, себебі "Sonderkommando" (жұмысшылар тобы) мөлшері салыстырмалы түрде бақылауда ұстау оңай болған, мысалы, Дахау және Освенцим сияқты лагерьлердегідей. Келген көліктерге көмектесу үшін арнайы жасақтар ғана тірі қалды, олар денелерді алып тастап, жою және өлген құрбандардан мүліктерді сұрыптау үшін. Өлім аймақтарында жұмыс істеуге мәжбүр болған "Totenjuden" қабылдау және сұрыптау аймағында жұмыс істейтін адамдардан әдейі оқшауланды. Өлім аймақтарында жұмыс істейтін адамдар мерзімі толып, жаңадан келгендермен ауыстырылды, бұл жаппай өлтірудің масштабына куәгер болатын адамдардың болмауын қамтамасыз етті. "Рейнхард" операциясы кезінде Глобочник Польша, Чехословакия, Франция, Рейх (Германия және Австрия), Нидерланды, Грекия, Венгрия, Италия және Кеңес Одағы елдерінен 2 000 000-нан астам еврейлердің жүйелі түрде өлтірілуін бақылады. Осы өлім лагерлерінде белгілі бір мөлшерде цығандар да өлтірілді, олардың көпшілігі балалар еді.
Жою процесі
Өз мақсаттарына жету үшін барлық өлім лагерлері шындықты жасыру және құрбандарын ынтымақтастыққа көндіру үшін алдау мен жаңылыстыруды пайдаланды. Бұл тәсіл Aktion T4 кезінде қалыптасты, онда мүгедектер мен денсаулығы нашар адамдарды СС қызметкерлері «Гекраттан» «арнайы емдеуге» ақ халат киіп алып кетті, бұл процеске медициналық сенімділік сырқатын сыйлады. Т4 науқастары «тексерілгеннен» кейін өлтіру орталықтарына жіберілді. «Арнайы емдеу» (Sonderbehandlung) деген эвфемизм Холокост кезінде де қолданылды. СС Холокост пойыздарында келген мыңдаған жаңадан келгендерді жасырын өлтіру орындарына паникасыз жеткізу үшін түрлі амалдар жасады. Жаппай депортациялар «қайта қоныстандыру шаралары» деп аталды, оларды арнайы комиссарлар ұйымдастырды және Орпо мен Шуподан келген бірыңғай полиция батальондары террор атмосферасында жүзеге асырды. Әдетте, алдау толық болды; 1942 жылдың тамызында Варшава геттосының халқы бірнеше күн бойы сапарға бөлінетін нан алу үшін «депортацияға» тізілді. Қозғала алмайтын немесе қашуға тырысқан яһудилер осы жерде атып өлтірілді. Мал вагондарындағы өлім-жітім жоғары болды, шамамен 20 пайызы тұншығудан және шөлдеуден қайтыс болды, бірақ көптеген құрбандар немістердің ниеті басқаша екеніне сенді. Тұтқындар вагондардан түскеннен кейін, жүктерін тастап, «тазалау аймағына» барып, құнды заттарын «сақтауға» берулері керек болды. Көптеген жағдайларда, «медициналық персонал» күтіп тұрған теміржол станциясы және адамдарды дезинфекциялау қондырғыларына бағыттайтын белгілер болды. Треблинкада шығысқа қарайғы басқа лагерьлерге қатынайтын пойыздардың бағыттары көрсетілген тақталары бар билет кассасы да болды. Қауіптен ең көп қорқып, алаңдаған яһудилер процесті жеделдету үшін қатыгездікпен ұрылды. Кейде біліктілігі бар жаңадан келгендер арнайы топқа қосылу үшін таңдалды. Киім ауыстыру бөлмесіне кірген ерлер мен ұлдарды әйелдер мен балалардан бөліп, барлығына киімдерін шешіп, ортақ жуынуға дайындалу бұйрық берілді: «Жылдамдаңдар, әйтпесе су суынып кетеді», - деді олар. Қарлылар мен аурулар немесе баяу қозғалатын тұтқындар «Лазарет» деп аталатын жалған ауруханаға жіберілді, оның артында үлкен жаппай қабір орналасқан. Олар мойнына оқ тиіп өлтірілді, ал қалғандары газ камераларына күшпен итерілді. Жалаңаш адамдарды газ камералары орналасқан жазалау казармаларына айдап салу үшін күзетшілер қамшы, таяқ және мылтық тіректерін қолданды. Газ камераларын толтыруда паника маңызды рөл атқарды, өйткені жалаңаш денелеріне соққыдан қашу қажеттілігі құрбандарды жылдамдатып итеруге мәжбүр етті. Тығыз толтырылғаннан кейін (ауаның жетіспеуін қамтамасыз ету үшін) ауа өткізбейтін есіктер тесіктермен жабылды. Треблинка мұражайының зерттеулеріне сәйкес, есіктер Белосток маңындағы советтік әскери бекіністерінен алынған. Басқа нацистік өлтіру орталықтарында, мысалы, Аушвицте цианитті уыт – Зиклон В сияқты басқа да жою әдістері қолданылса да, Акт Рейнхард лагерьлерінде тұтқынға алынған советтік танк қозғалтқыштарынан шығарылатын уытты газдар қолданылды. Газ камераларына белгілі бір уақытқа түтін жіберілді, содан кейін қозғалтқыштар өшірілді. СС күзетшілері газ есіктерін қайта ашу уақытын іштен дауыс тоқтағанға дейін өткен уақытқа қарай анықтады (әдетте 25-30 минут). Содан кейін арнайы лагерь тұтқындарынан (Сондеркомандо) құралған топтар мәйіттерді арбалармен шығарып әкететін. Мәйіттерді қабірге тастамас бұрын, ауыздарынан алтын тістер алынып, зергерлік бұйымдар, ақша және басқа да құндылықтарды іздеу үшін ойықтар тексерілді. Барлық алынған заттар SS Wirtschafts Verwaltungshauptamt (SS Экономикалық және әкімшілік бас басқармасы) басқаруында болды. Операция Рейнхардтың алғашқы кезеңдерінде денелер жай ғана жаппай қабірлерге тасталып, әкпен жабылды. 1943 жылдан бастап қылмыстың дәлелін жасыру үшін құрбандардың денелері ашық ауада өртеліп тасталды. Арнайы лейхенкомандалар (мәйіттерді көмушілер тобы) осы өлім лагерлерінің айналасындағы жаппай қабірлерден денелерді өртеу үшін эксгумациялауға мәжбүр болды. Рейнхард ізі қалдырды; 1943 жылдың қаңтарында Блетчли Парк SS Штурмбаннфюрері Герман Хофле, Глобочник Люблиндегі орынбасары, Берлиндегі SS Obersturmbannführer Адольф Эйхманға жіберген SS телеграммасын ұстады. Декодталған Энигма хабарында 1942 жылдың соңына дейін төрт Рейнхард акциясының лагерлеріне келген 1 274 166 адамның жалпы саны көрсетілген, бірақ британдық кодты бұзушылар хабарламаның мағынасын түсінбеді, бұл немістердің қанша адамды өлтіргенінің материалдық дәлелі болды.
Уақытша ауыстыру саясаты
1941 жылдың қысында, Ванзее конференциясынан бұрын, бірақ Барбаросса операциясы басталғаннан кейін нацистердің мәжбүрлеме еңбекке деген қажеттілігі күрт өсті. Гиммлер мен Гейдрих «еңбек арқылы жою» доктринасы негізінде Жоғарғы Силезия және Галицияда еврейлерді алмастыру саясатын бекітті. Көптеген поляктар Рейхке жіберілгендіктен, Бас үкіметте еңбек күшінің тапшылығы туды.
Жәбірленушілердің мүлкіне иелік ету
Жәбірленушілерден шамамен 178 миллион неміс рейхсмаркасы (1943 жылғы 178.0 сомасының қазіргі шамамен миллион еуроға теңдесетіні) еврей мүлігі алынып, Рейхсбанктың "Melmer" шотына, алтын қорына және ақшалай резервке алтын мен құндылықтар аударылды. Еврей мүлігін неміс билігі ғана емес, өлім лагерьлерінде жемқорлық кең таралғандықтан, қолға түсірді. Көптеген СС мүшелері мен полиция қызметкерлері кісі өлтіруге қатысқандары ақша, мүлік және құнды заттарды өздеріне алып кетті. Жоғары ранкті СС офицерлері өте ірі көлемде ұрлық жасады. Бұл жоғары эшелон арасында кең таралған практика еді. 1945 жылдың сәуір айында екі Майданек командирі, Карл Отто Кох және Герман Флорштедт СС тарапынан сотқа берілді. СС сот кеңсесінің СС судьясы, СС штурмбаннфюрері Георг Конрад Морген көптеген нацистік офицерлерді жеке құқық бұзушылықтар үшін қудалағандықтан, Гиммлер 1944 жылдың сәуірінде оған өз істерін шектеуді жеке бұйырды.
Кейінгі оқиғалар мен жасыру
Операция Рейнхард 1943 жылдың қараша айында аяқталды. Көптеген қызметкерлер мен күзетшілер одан әрі яһудилерге және жергілікті партизандарға қарсы іс-қимылдар үшін Солтүстік Италияға жіберілді. Глобочник Сан-Сабба концлагеріне барып, саяси тұтқындарды ұстауға, азаптауға және өлтіруге бақылау жасады. Операция Рейнхард кезінде Польшада екі миллионнан астам адамды жаппай өлтіруді жасыру үшін нацистер құпия Sonderaktion 1005, сондай-ақ Enterdungsaktion ("экгумация акциясы") деп аталатын құпия операцияны жүзеге асырды. 1942 жылы басталып, 1943 жылдың соңына дейін жалғасқан бұл операция жаппай өлтірудің барлық іздерін жоюға бағытталған. Лагерь тұтқындарынан құралған Leichenkommando ("майыт тобы") ағаштан және теміржол рельстерінен жасалған үлкен грильдерді пайдаланып, жаппай қабірлерді қазып, жерленген денелерді өртеп жіберді. Кейін сүйек сынықтары арнайы ұсақтағыш машиналарда ұсатылып, барлық қалдықтар жаңа шұңқырларға қайта көмілді. Бұл акцияны Травники күзетшілерінің отряды бақылады. Соғыстан кейін Рейнхард операциясы мен Sonderaktion 1005-те атқарған рөлі үшін бірқатар SS офицерлері мен күзетшілері Нюрнберг процесінде сотталып, жазаланды. Көптеген басқалары, мысалы, Глобочниктың орынбасары және оның Бас кеңсесінің басшысы Эрнст Лерх, куәгерлердің жаулықтарының жетіспеуіне байланысты соттан босатылды.